i 7’ MUSEUM LESSIANUM: SECTION THÉOLOGI^UE 4 ARTHURUS VERMEERSCH, I) OCT Ο H IUR1S, JURIS CANONICI El Theologiae moralis Professor in e S. I. SCIENTIARUM POUTICARUL Pontificia Universitate Gregorian a. THEOLOGIAE MORALIS PRINCIPIA - RESPONSA - CONSILIA Tomus I THEOLOGIA FUNDAMENTALIS bibliothèque ÉQUIPE r\ST XAL» •’/■'Cu ’2221 ΙΌΝ j, rus Rachei Lst Montreal FIRME Charles Beyaert éditeurs ioktifioavx. brvoes, belqiqve. ROMA (19) PARIS (OE).ROg jacoh. s: UN1VEB81TÀ GrKOORIANA VIA !>KL SEMI E ARIO. 120 BRUXELLES A. DewïT RÜE ROYALE. SJ TOURNAI TABH8SKMKNT8 OaBTERMAN RVS TICS SOEORt-EOIRES. i». 1922 2236 imprimatur. Carolus Miccinellt, S. I., Praep. Prov. Pom. IMPRIMATUR. Fr. Albertus Lepidi, 0. P., S. P. A. Magister. IMPR1MA TU R . Josephus Palica, Arch. Philipp. Viccsg. ItOMA (922 ~ STABILIMEN l () roiMiumo run l'aum. ΒΚίίΛ βσχκΒλ I PR A EF A TIO Propria nostrae Theologiae moralis ratio atque op­ portunitas ipso titulo quo inscribitur manifestata vel sal­ tem insinuata nobis videtur. Principia enim, Responsa et Consilia promittimus. Principia tradi nequeunt sine intrinseco causarum exam in e. Responsis casus clare solvendi sunt, pro necessaria et prudenti praxis eruditione. Consilia denique dantur de meliore bono. Quare sollici­ tudo nostra non erit tantum de perpendendis peccatis quae f ugienda sunt; sed ad positivam Christianae iustitiae par­ tem, exponenda m et commendandam se etiam extendet. Scriptus lotus post Codicem, facilius quam tractatus qui mere post Codicem recogniti sunt, liber ad praesentes iuris normas erit accommodatus. Quo magis ad usum in­ serviat, utilitatem argumenti ante capita vel·titulos prae­ scribere placuit; singulis autem capitibus subiungbwtio summaria quae brevem capitis repetitionem exhibebunt. Collata benevola opera amicoruAnCde his^xebus peri­ torum, in tractatibus qui legum civiliumf ordinationibus 9 complendi sunt, non solum ius latinum* sed etiam amcricanum, anglicum et germanicum ; in liturgicis et disci­ plinaribus institutis, historicas praesentis disclplin&e in­ choationes et successivas praeparationes breviter adihnbrare poterimus, nec neglegemus. \ / VI PRAE? ATIO Publica gentium apostasia non solum intellectum, sed etiam mores hominum corrumpit. J b illuvie nco-paganismi praeservandi sunt hi quorum lux, monente Domino (1), ita coram hominibus lucere debet ut ex bonis ipsorum operibus Pater caelestis glorificetur. Possit, iuvante Dei gratia, hoc qualecumque opus no­ strum quidpiam ad sublimem divinae gloriae finem con­ tribuere ! Romae, in sacro die Pentecostes, 4 iunii 1922. (1) Ev. S. Mattii., 5, 16. ORDO TOMORUM. I. Theologia fundamentalis. II. De Officiis virtutum. III. (Canonico-liturgicus et moralis) De praeceptis Eccle­ siae et Sacramentis. IV. Specialis de Castitate et vitiis oppositis. INDEX ANALYTICUS PROOEMIUM. H Varia de theologia morali. Prooemii utilitas................................................................... Pag Theologiae moralis definitio (I.).............. Ai t. I. Art. II. Theologia moralis et scientiae a lih es (2. 3.) Parergon. De relatione disciplinae iuridicae ad di· sciplinam moralem (4.)............................................ » Art. III. — Theologiae moralis fontes (5.).............. 4 Art. IV. — Theologiae moralis methodus (6-9.)......... Art. V. — Notae historicae de theologia morali (10.) I. Disciplina moralis in Novo Testamento (11.12.) II. Aetas Apostolica (13.)...................................... » III. Aetas Patrum proprio talium (14-16)................... IV. Aetas Patrum minus proprie talium (17.)... » V. Aetas Scholasticorum medii aevi (18.)............. VI. Aetas Scholasticorum post medium aevum (19.) VII. Aetas post-scholastica ad S. Alphonsum (20.) VIII. A S. Alphonso ad dies nostros (21. 22.)........... » IX. Variae observationes de istis indicationibus (23. 24.).......................................................... Art. VI. — Ordo dicendi (25)........................................ ■> Summarium (26.).................................................................. » 1 1 M ry-* 4 * ni 9 11 18 19 21 22 26 29 32 34 35 38 41 42 TRACTATUS PRIMUS. De subiecto cui theologia II oralis scribitur. Utilitas tractatus................................................................. Pag. 47 Subiectum, quodnam sit. Corollarium (27-30.)............... « 47 Summarium.......................................................................... » 49 vin TRACTATUS II. De actibus humanis. TITULUS I. — Notiones et divisiones. Utilitas (31-38.)... Pag. 51 Summarium (39)............................................................. » 56 TITULUS II. — De actu humano qua voluntario et libero Art. I. — Voluntarii et involuntarii notiones et di­ visiones (40-47.)......................................... Art. II. — De actu humano, qua libero (48-49.)........... Summarium (50.).................................................................. 57 » 57 » 63 » 64 TITULUS III. — Impedimenta et fines liberi arbitrii. Utilitas........................................................................... i» Impedimentorum ratio et divisio (51 j....................... » Cap. I. — Fines liberi arbitrii et impedimenta in ho­ mine sano. Art. 1. — Fines et impedimenta omnibus commu­ nia (52. 53.)................ » 66 Art. II. — Fines et impedimenta accidentalia. § 1. De Ignorantia. I. Notio et divisiones (54. 55.)....................... > II. Quaenam ignorantiae invincibiles exsistere queant (56. 57.)......................................... » III. Reatus ignorantiae vincibilis, quando mala est (58-60.).................................................. » IV. Quid ignorantia operetur(61-65.).................. « § 2. De concupiscentia et accedente consuetudine I. De concupiscentia............................................. >» A. Notio et divisiones (66. 67.)....................... » B. Effectus in voluntarium, meritum et pec­ catum (68. 69.)................................................... II. De accedente vi consuetudims (70.).......... » III. Supplementary ae observationes A. Praesens hominis infirmitas (71.)............. » B. Varia de concupiscentia praecepta et con­ silia (72-74. ).............................................. » § 3. De vi seu violentia. I. Notio et divisio (75)..................................... » G5 66 69 71 72 73 77 78 79 79 80 80 8] rX II. Effectus in voluntarium et in meritum vel peccatum (76. 77.)............................. Pag· 82 § 4. De metu. I. Notio et divisiones (78. 79.)..................... » II. Influxus in voluntarium et in actus (80-84.) 84 III. De vitandis phobiis (85.)............................. 86 § 5. De dolo (86.)..................................................... » 87 Summarium (87.-93.).......................................................... · 88 Cap. II. — Impedimenta libere arbitrii in homine aegroto. Art. I. — De variis animi morbis breves notiones (94-102.)........................ » 91 Art. II. — De molestis casibus qui in re libidinosa occurrunt (103-106.)..... 94 Summarium (107.).......................................................... > 09 TITULUS IV. — De actu humano qua morali. Utilitas.......................................................................... 100 Cap. 1. —Quid et quotuplex sit moral itas (108. 109.).. 101 Summarium.................................................................... 102 Cap. II. — Quam late pateat moral itas (110-112.)....... 102 Summarium................................................................... 104 Cap. III. — U'ndenam moralitas aestimetur seu de. Fontibus moralitaiis. Principium (113.)........................................................... 104 § 1. De obiecto strictius sumpto (114. 115.).... 105 § 2. De fine (116-119.)............................................ 106 § 3. Do circumstantiis (120. 121.)......................... 111 § 4. Supplementa de effato α Bonum ex intogra cau­ sa, malum ex quocumque defectu» (122-125.) 113 Summarium (126.)............................................................ 114 TITULUS V. — De actu humano qua imputabili et me­ ritorio. Utilitas........................................................................... » 115 Notiones et divisio (127.)............................................ » 115 Art. 1. - De imputatione morali (128-135.)............. ·» 116 Art. II. — Do merito actionis luunanao et conexa in­ tentionis quaestione. § 1. De merito(136-147.).. . ..Ï............................. » 121 § 2. Formalis intentionis necessitas, puritas, effi­ cacia (148-152.).............................................. » 129 Summarium (153.)............................................................ » 133 CONCLUSIO........................................................................ » 135 TRACTATUS III. De Legibus. Introductio. — De Dei ordinatione et obligatione humana (155-158.)............ Pag. 137 Summarium (159.)...................................................... 141 η TITULUS I. — De legibus in communi. Utilitas......................................................................... Cap. I. — Legis notio (160-165.)................................. Summarium (166.)...................................................... Cap. II. — Legis proprietates. Quaenam numerentur (167.)..................................... I. Obligatio legis (168-170.)................................ II. Legis universalitas (171.)................................ III. Legis perpetuitas (172.).................................. IV. Legis extensio ad sola futura (173.).............. Summarium (174.)...................................................... Cap. III. — Legis sanctio (175.)................................... Summarium (176.)...................................................... Cap. IV. — Legum di visiones (177-180)......................... Summarium (181.)...................................................... Cap. V. — Legis interpretatio (182-184.)..................... Summarium (185.)................................ ,................. Cap. VI. — Legis auctor (186-189.).............................. Summarium (190.).............................................. Cap. Vil. — Legis subiectum (191. 192.)..................... Summarium (193.)................................................. Cap. VIII. — Legis observatio (194-203.)..................... Summarium (204.)................................... ( AP. IX. — Cessatio legis vel obligationis. § 1. De directa legis cessatione (205. 206.)........... § 2. De solutione vinculi legis. I. Sublata subiectio. Quo pacto cesset subiectio (207.)........... A. De mutata condicione (208.)................ B. Do privilegio (209-215.)......................... § 3. De exorto impedimento (216-221.)........... § 4. Do concessa dispensatione (222-228.)......... Summarium (229.)........................ » » η η )) )) » » » » » >ι » η Μ » D » )) » η υ » » η 142 142 146 147 147 150 151 151 153 153 154 155 159 159 163 164 166 167 168 168 173 174 176 176 176 181 185 191 <1 χι Cat. X. — Deminuta legis ratio. § 1. De praecepto (230. 231.)................................ IW· 1J_ § 2. Do Consilio (232. 233.).................................... * Summarium (234.)....................................................... * * TITULUS II. — De diversis legibas. Cap. I. — De lege, divina. Utilitas.......................................................................... ’ 19 ' Art. I. — Do lege aeterna (235. 236.).....*........... ’ 19' Art. II. — De lege naturali (237-243.).................. ' Art. III. — Do lege divina positiva (244.)............. Summarium (245.)........................................................... * Appendix. — De iure Gentium (246-248.)...................... Λ “θθ Summarium (249.)....................................................... * Cap. II. — De lege humana. Art. I. Communia legis humanae puncta. § 1. Quomodo obliget lex humana. I. Fons obligationis legis humanae (250.)...· II. Obligationis species moralis (251.)............. " III. Obligationis species theologica (252. 253.). 211 IV. Obligationis materia (254.)......................... ’ 216 V. Obligationis initium (255.)......................... “ 219 § 2. Do auctoritate populi et de formis secunda­ riis legis humanae. I. De auctoritate populi (256-259.)................ 221 II. Do consuetudine (260-263.)......................... 223 ΙΠ. Do instructione veldecreto (264.).............. ’ 227 Art. II. — De legoecclesiastica............................... 1 229 Utilitas...................................................................... * 229 § 1. Do lege ecclesiastica in se considerata (263271.)................................................................ » 230 § 2. De auctoro legis ecclesiasticae. I. Notiones de Hiorarchia ecclesiastica (272-276.) 234 II. Quinam leges facere possint in Ecclesia (277. 278.).................................................... · 237 § 3. Do subiecto legis ecclesiasticae. I. Do legibus universalibus (279-284)............... 239 II. Do legibus particularibus (285-288.)............. 242 § 4. De interpretatione logis ecclesiasticae (289292.)....................................................................... 249 § 5. De privilegiis et dispensationibus in lego ec­ clesiastica . XII I. De privilegiis (293.)...................................... Pag. II. De dispensationibus (294-305.)................... u Appendix I. — De rescriptis (306-314.)....................... > Appendix II. — Do Curia Romana. I. Notiones generales (315. 316.)................... » II. Do Sacris Congregationibus. A. De SS. Congregationibus in communi(317) » B. Do singulis Congregationibus (318-329) . . > III. De Tribunalibus (330-333.).................. u IV. De Officiis Curiae Romanae (334.)............. .. Art. III. — De lege civili (335.).................................... Summarium (336.)............................................................. » Conclusio. — De legibus comparatis inter se et cum li­ bertate humana (337.). » 285 Summarium....................................................................... » 253 254 262 264 265 267 271 272 273 276 288 TRACT ATI’S IV. De conscientia. Utilitas.................................................................................. Pag. 289 I. Introductio tractatus (338-341.).................................. < 289 Summarium................................................................ » 292 TITULUS I. — De Conscientia actuali. Utilitas............................................................................ Cap. I. — De vi conscientiae certae (343. 344.)........... · Summarium (345.)....................................................... » Cap. II. — De vi conscientiae practice dubiae (346 349.) Summarium (350.)....................................................... » Cap. III. — De Conscientia speculative dubia. Art. I. Do Conscientia positive dubia, seu pro­ babiliter indicante............. « 296 § 1. Notiones (351-355.)........................................... § 2. Variat* opiniones seu systemata moralia (356. 357.).................................................... » 303 § 3. Systema morale verum statuitur. I. Systemata quae admitti non possunt (358.) ■· II. Demonstratio probabilismi (359. 360.)........ » Scholia (361-364.)............................................... § 4. De usu probabilismi (365-367.)........................ » 293 293 294 295 296 ·· 297 310 314 » 320 » 322 χΐϊί § 5. De probabilitate facti (368-371)................... Pag- 324 Art. II. — Do Conscientia negative dubia (372-374.) " 330 Summarium (375.).................................................. .. * 333 TITULUS II. — De Conscientia habituali. Utilitas.......................................................................... Art. I. De Conscientia recta et tenera (376-379.) Art. II. - De Conscientia scrupulosa (380-386.).. Art. III. - Dc Conscientia laxa (387-388.)............. Summarium (389.)............................................................ Conclusio (390.) ” " 336 336 338 345 346 347 TRACTATUS V. De peccatis. TITULUS I. — Peccati notio, divisio. - Peccatum mor­ tale, veniale, inperfectio. Cap. I. — De peccati notione ci divisione in conjuso (391-398.)......................... Summarium (399.)........................................................ * > Cap. II. — Dc peccato mortali seu de peccato proprie dicto. 355 I. De peccato mortali actuali (400-408)............ II. De peccato mortali habituali et de mat ula 365 peccati (409.)................................................. 365 III. De reatu poenae (410.)................................... 366 Summarium (411.)........................................................ Cap. III. — Dc peccato veniali. 368 I. De peccato veniali actuali (412-419.).............. 376 II. De peccato veniali habituali (420.)................. 376 Summarium (421.)........................................................ 37' Cap. IV. — De imperfectione morali (422-424.).......... 381 Summarium (425.)........................................................ 382 TITULUS II. — Moralis peccatorum specificatio (426-430.). 385 Summarium (431.)........................................................ · XIV 385 393 TITULUS III. — Numorica peccatorum disctinctio (432-440.) Summarium (441.) TITULUS IV. — Peccati poenae et exstinctio. Utilitas......................................................................... Cap. I. — Peccati poenae (442-445.)........................... Summarium (446.)........................................................ Cap. II. — Peccati exstinctio (44 7. 448.)..................... Summarium (449.)........................................................ TITULUS V. — Peccati fuga (450-456.)......................... Summarium (457.)....................................................... . » . . 394 395 398 399 » 4«2 ,, i»3 TITULUS VI. — De quibusdam peccatorum generibus. Utilitas......................................................................... » Cap. I. — De peccatis internis. Notio argumenti (458.)........................................... ° Art. I. — Do morosa delectatione (459. 460.)... ” Art. II. — Do desideriis (461.).............................. ” Art. III. — Do gaudiis (462-464.)........................... » Summarium (465.)..................................................... » Cap. II. — De quibusdam obicctivis peccatorum ratio­ nibus. Art. I. — De peccatis capitalibus. § 1. Notiones generales (466-468.)......................... » § 2. Do Superbia vol inanigloria (469. 470.).... ” § 3. Do Avaritia (471.472.).................................... » § 4. De Luxuria (473.)........................................... » § 5. Do Invidia (474.)........................................... » § 6. De Gula. I. De Gula in universum (475. 476.)............... » II. De Ebrietate (477-484.)................................ ·· § 7. De Ira (485. 486.).......................................... » § 8. De Acedia (487. 488.).................................... » Art. II. — Do peccatis in Spiritum Sanctum (489.) Art. III. — De peccatis quae ultionem caelestem appellant (490.).................................. » Summarium (491.)........................................................... » 412 412 413 414 415 417 418 421 422 422 423 424 425 430 •131 433 433 434 TRACTATUS VI. Subsidia humanae libertatis. Utilitaf-...................................................................... Pag. 437 I. Subsidia interiora (492-497.)................................. • 437 II. Subsidia exteriora (498.)....................................... 441 Summarium (499.)............................................. 442 CONCLUSIO (500.).............................................................. 445 Nolae eupplementares ......................... » 446 Index rerum alphabeticus...................................................... • 447 PROOEMIUM VARIA DE THEOLOGIA MORALI. Proemii utilitas. — Nulla est scientia vera, si eius obiectum confuse tantum monti obversotur. Distincta autem propositio obiecti explorandi, methodi adhibendae et comparationis cum scientiis affinibus, non secus ac lucidum phantasma ipsius rei materialis considerandae eiusque collocationis in spatio, tum intel­ lectum, tum memoriam mirifico iuvant. Articulus i. — Theologiae moralis definitio. i. — Theologia morum, seu practica theologia (1), a nobis definitur: Scientia quae, ex articulis fidei, regulat homini elevato et reparato, actus suos humanos. Definitio explicatur, a) « Scientia» dicit systematical!! pro­ positionem et rationalem conclusionum deductionem ex principiis per se notis. Cum autem principia theologiae no­ bis non sint per se nota, sed divinitus revelata sint, scientia th logica non est, sub hoc respectu, in nobis nisi imperfecte et deiicienter. Nonno ipsa ista deminuti nominis scientia desiderari videtur in libris qui conclusiones suas principiis interno nexu devincire omittunt, ot foro hoc unum sectantur, ut, recitatis variis senten­ tiis, quaonam communes, quaenam saltem probabiles sint, ipsa enumeratione demonstrent ♦ (1) Ipsa, vox theologiae diu varia signiticuvit, v. g. ipsam s. Scripturam ecu divinas paginae. Fontes indicantur n dk Giikllinck 8. I. Is ” >u· theolo­ gia morali differre videatur. Parergon. — De relatione disciplinae inridicae ad disciplinam moralem. 4. — i. Disciplinam iuridicam a morali distinximus; non ita tamen eas volumus separatas, ut iurisperitum praedicemus morali consideratione solutum. Sed in scholis acatholicis non desunt hodie fautores huiusm odi divortii, qui provinciam iurisperito assignatam hoc fere modo con­ cipiunt. 2. Scientiae iuris offeruntur scrutandae normae quibus ex­ terior hominum actio in societate do qua fit sermo coactive diri­ gitur. Regulis istis vita populi do facto imbuitur, ita ut earum vis et offioacia mensurari possit. Quid iam agot iuris scientia ? Conabitur omnes regulas de singulis obiectis ad aliquam unitatem syntheticam redigere, uf conatu isto perveniat, ad definitionem quandam abstractam quao varias regulas virtualitor contineat, a qua proinde deduci possint. Sic componetur, v. g. notio abstracta Status, Familiae. Proprietatis, qualis nostra aotato definiri potest in Italia, in Gallia, in Germania, in Europa. Hoc ost opus proprium iuristae. Normas metaphysicas qua tales ignorat ; ad solum attendit vigorem quem iisdem tribuit opinio publica. Positivas autem institutiones indicat secundum earum proportionem ad praevalentem opinionem : probabit quae cum ea congruunt, improbabit quao ab ea discrepant. Institutiones istas mutabiles esse et perfectibiles ultro fate­ buntur hodie omnes. Immo easdem in perpetuo motu esse existi­ mant. Maior autem earum perfectio non est colligenda ex norma quadam absoluta ad quam fiant conformiores, sed ex eo quod ip­ sius opinionis inclinationem et tondontias participant. Bonae itaque a iurista praedicabuntur institutiones quae imago simt opinionis vigentis ; meliores voro quao imaginem opinionis mox futurae iam adumbrant. Exsistit no norma absoluta iuri positivo superior f Id viderint philosophi. Quid magis tali populo conveniat : id efficiant poli­ tici. lurisperitus in sola factorum consideratione inhaeret. 8 PROOEMIUM Immo fuero (potius quam sunt) qm cum Marx omnem vim et efficaciam in institutiones iuridicas persuasionibus moralibus negabant. Sed materialismus iste historicus ipsis manifestissimis factis omnis aetatis confutatur. Satis est recordari quantum ex christianismo mutatum sit v. g. regimen matrimoniale. 3. Censura istius divortii. In potestate hominis est profecto res praecisive considerare, ac proinde perpendere habitudinem inter institutiones et persuasiones hominum. Ac tali praecisioni, si oppor­ tune et prudenter fiat, sua esse potest utilitas politica et socialis. Cur autem jurisperitus inadaequata ista consideratione con­ tentus esso debeat, nullatenus apparet, nec demonstratur. Quisnam. praeter ipsum, positivas hominum institutiones ad divinitus sta­ tutum ordinem theorotice et practice referet ? Cum philosophus metaphysicus, in abstractis rebus assiduus, positivas institutiones qua tales ignoret, si iurista solam observat factorum relationem, nulla fiet comparatio cum normis absolutis, nullus conatus eas practice assequendi, et prorsus erit neglectum quod simul decus est et officium hominis : i. o. ut in sua actione privata et publica Deum imitetur. Quo pacto etiam negabis iurisperito, ut auctoritate qua pollet in ipsas persuasiones populi influat, et sic in procuranda felicitate communi suas partes expleat ! Quid, quod ex lege naturali supplendae sunt regulae pro ca­ sibus qui ab humano legislatore non fuero praevisi ? Ex eadem autem lege plura esso in humanis decretis damnanda et corri­ genda clamat ipso sensus communis. Quo titulo postulantur re­ formationes legum ! Ut cessent iniustitiae ; ut maior iustitia re­ gnet. Norma ergo absoluta ab omnibus appellatur reformatoribus, ita ut omnium oculis obversetur imago quaedam idoalis boiii abso­ luti. Si fallax esset ista imago ; si esset somnium sine re. ipsi nostra natura deciperemur. Qui autem, sino respectu legis superioris, bonum esse praedicat quidquid est receptum apud homines, saepe laudabit quod est damnandum, vituperabit quod est laudandum, et sic evadet per­ niciosus erroris seminator. 4. Quod huiusmodi divortium quo res iuridicae a moralibus separantur excogitatum sit, id vitio vertendum est scepticisme metapliysico et praesenti anarchiao intellectuali. Provincia qualis, in tali systemate, iuris perito assignatur, solis entibus convenire posset quae fatali evolutioni sunt obnoxia. Sed psychologiae humanae aequo ac veritati obiectivae repugnat. Imponeretur iuristae persona deminuta et noxia bono communi. I■■(INTES THEOLOGIAE MORALIS 5. Oportet itaque ut haec firmiter teneamus : omnem verum progressum vel bono absoluto exigi, vel secundum istud bonum esse optabilem. Ex meditatione istius boni maior veri progressus spes nascitur. Opinio voro et persuasiones communes non sunt nisi criteria imperfecta, quibus solis fidere non possumus. Ceterum, id ultro fatemur, non solae persuasiones morales valent ad institutiones iuridicas habendas vel mutandas. Vis uti­ litatis etiam oeconomicae minime est neganda. Non raro bono me­ liori ipsa obstabit. Ac si favet rei morali, potius est removens obstaculum quam positivum elementum progressus. Formula haec dari possit: progressus fit secundum bon um absolutum cui nonobstat inferior utilitas. In felici autem profectu populorum et hominum adducendo, supremam directionem osse in manu Dei Providentis, nemo catholicus negabit. De provincia iurisperiti et de variis sententiis quae de hac re propositae sunt, adeat ur praeclarum opus professoris Francisci Geny : Science et technique en droit privé positif. 3 vol., Paris, 1914-1915-1921. Articulus 111. — Theologiae moralis fontes. 5. — Fontes cognoscendi, e quibus theologia moralis sua argumenta depromere debet sunt iidem qui theologiae in universum utendi offeruntur. Primus itaque locus debetur Verbo Dei. tam quod scrip­ tum est quam quod ore est traditum. Venit dein magisterium Ecclesiae cui depositum fidei committitur custodiendum et proponendum. Istud exer­ cetur extraordinaria ratione in sollemnibus definitionibus Con­ ciliorum. Porro, a finitis persecutionibus ad annum 1139, seu ante Gra­ tianum, decem habita sunt Concilia oecumonica, praetor plura particularia quae magnam auctoritatem adopta sunt. Complu­ res enim canones Conciliorum Orientalium universaliter recepta sunt. « In Ecclesia Occidentali, singulari auctoritate praestant Concilia Romana, Africana, Hispanica, velut Concilium llliberitanum (300-300) et Concilia Toletana, item Gallicana, hisce sae­ culis celebrata » (Wernz, Ius Decretalium, I. n. 203). (5.) 10 PROOEMIUM Postea notum est celebrata fuisse decem (si computes Constanticnsc Concilium) alia Concilia oeeumenica, quorum postre­ mum, Vaticanum, nondum est clausum. Idem magisterium ordinaria ratione exercetur in com­ muni praedicatione et institutione. Cf. can. 1323. Veniunt tum auctoritates humanae. Probati auctores simul, ut scite observat Κοσπ (1), fere sicut SS. Patres, nobis testantur Ecclesiae doctrinam, et propriis ratiociniis et conclusionibus profectui scientiae theologicae consulunt. Eorum unanimem sententiam deserere foret temerarium ; dum securus est qui a multis insignibus proposita placita se­ quitur. Inter istas auctoritates, ad nostram disciplinam quod attinet, eminent S. Thomas et S. Alphonsus. Inaequali tamen loco et genere sunt. S. Thomas, « praeclarum Chri­ stiani orbis decus et lumen », « ad incrementa scientiarum et communem humani utilitatem... Leo XIII caelestem pa­ tronum scholarum omnium catholicarum declaravit et insti­ tuit » (Cf. lect. 2 Nocturni in festo S. Thomae). Eius ita­ que praecipue commendatur philosophia, eiusque tenenda sunt principia. S. Alphonsus «inter complexas theologorum sive laxiores sive rigidiores sententias tutam stravit viam, per quam Christi fidelium animarum moderatores inoffenso pede incedere possent» (Pius IX, 23 mart. 1871. citatus a Koch, 1. e.). Eius ergo prudentia practica commendatur et praedicatur. Nulla tamen approbatio et commendatio im­ ponunt singulas probatissimi doctoris sententias. Immo, postquam 5 iul. 1831, S. Paenitentiaria declaravit minime esse inquietandum confessarium qui, in praxi sacri tribu­ nalis paenitentiac, omnes opiniones S. Alphonsi simplici­ ter sequeretur ; et pronuntiavit tutum esse professorem qui eiusdem Doctoris opiniones profiteatur, diserte addidit : « Quin tamen inde reprehendendi censeantur, qui opiniones ab aliis probatis auctoribus traditas sequuntur ». Ac longe a mente Ecclesiae alienum est ut praestantes doctores, theologos posteriores a studio et labore personali (1) Lehrbuch der MorMfi'tifogir, Einleituni;, 8. METHODUS THEOLOGIAE MORALIS II voluti dispensent. Koch opportune citat hoc dictum a LaCOKDAIRE: «S. Thomas est un phare, mais ne doit pax être une borne ». Demum Ratio, sanae doctrinae et philosophiae principia et documenta scrutari et prudenter applicare debet. Atque optandum est ut hodierni theologi morales redintegrent splendidam istam methodum qua magni doctores morales saeculi XVI et ineuntis saec. xvn tam bene de scientia mo­ rali meriti sunt, nec contenti sint promptuariis usque mi­ noribus (1). quae nihil commune habent cum promptuariis quae ad usum studentium scholastici Doctores medii aevi nomine Summae theologicae decorabant. Articulus IV. — Theologiae moralis methodus. 6. — Ut scientiae nomen mereatur, theologia moralis de rationibus conclusionum suarum et de principiis ad quae referuntur necessario sollicita est ; ut practica sit, principia ad casus concretos traducere debet. Nulla itaque conci­ pitur theologia moralis quae mere catalogum conclusionum exhibeat, vel in discutiendis principiis unice versetur. Attamen, pro intentione principali, methodus distin­ guitur positiva et scholastica. Prior minus quam altera in­ quirit propter quid ; magis dogmatice exponit quod altera polemice tuetur; de coniungendis inter se veritatibus itsqu»· in unitatem redigendis minus curat. Altera eas inter se scientifice conectere satagit. Methodo potius scholastica utemur, ita tamen ut fu­ siorem principiorum expositionem et polemicam defen­ sionem sive aliis disciplinis, v. g. philosophiae morali, sive tractatibus specialibus (2). a nobis iam conscriptis vel eden­ dis. permittamus. (1) Ills tamen verbis minime de merito et utilitate practioa detrahere co­ gitamus summariorum qualia, non mediocri arte, ooufooerunt recons P. Ahkeoüi, S. I. et alii doctores. Verum ad haec opera condenda scientia veri no­ minis restringi non potest. (2) Quaestiones iam scripsimus de religion*, de iustitia, et opus d«* castitate. 16. PROOEMIUM Remote practica- aut proxime practica seu casuistica· ditur theologia moralis, prout magis in principiis generalibus immoratur, vel dubia practica praevidere et dissolvere co­ gitat. Utrumque genus simul colere conabimur, dum pro­ positis principiis principales applicationes subiungere non omittemus. Dici demum potest individualis vel socialis theologia moralis, prout destinatur soli homini singulari dirigendo in suis privatis commerciis, vel etiam de socialibus hominis oiliciis est sollicita. Ac vitio vertunt non paucorum qui, nostra aetate, operam theologiae morali dederunt, quod nimis de solo homine singulari et de sola societate domestica solliciti, non satis publicae societati consulere studuerint. Sociales itaque considerationes minime posthabere conabimur. De methodo istud ambigi potest, utrum in argumentis quae etiam dogmaticam postulant tractationem, v. g. in sacramentis, melius sit morales conclusiones a dogmatica disceptatione separare an, contra, praestet utrumque re­ spectum, dogmaticum et moralem, in eadem schola coniungere. Utrique rationi agendi sua sunt commoda et incom­ moda. Simultanea propositio favet syntheticae unitati, vitat omnem iteratam expositionem, et commendatur quoque exemplo S. Thomae et insignium theologorum scholasticorum. Rursus tamen hodie, propter multas controversias, dogmatica expositio multo prolixior quam olim esse debet, et valde remota est a moralibus applicationibus. Praeterea, diversae ingenii qualitates in schola dogmatis et in schola morali requiruntur. Si ergo imus idem que professor simul dogma­ ticus et moralista esse iubetur, periculum est ne, pro spe­ ciali sua aptitudine, alterutram part em nimis neglegat, vel minus bene praelegat. Verum omnino optandum est ut principia quae non sunt ita remota a praxi simul cum conclusionibus solide explicentur. Commendanda quoque videtur tractatio canonico-moralis rerum quae ad disciplinam iuris et ad disciplinam mo­ ralem simul pertinent. Quod in volumine de sacramentis praestare conabimur. PRUDENS EFFATORUM USUS 13 Ad rectam theologiae moralis methodum istud quoque pertinet, ut effatis seu proloquiis moralibus vel iuridicis pru­ denter uti doceat, et censuras propositionum damnatarum ita, proprio loco, appellet, ut earum vim nec augeat nec minuat. Effata vocamus varias formulas seu dictamina quae frequenter a scriptoribus appellantur ut paucis verbis vel conclusionem confirment, vel nodum seu difficultatem solvant. Alia sunt regulae iuris ; alia sunt philosophicae distinctiones. Ad quid v. gr. saepius provocatur pro excusa­ tione, quam ad distinctionem per accidens ? Utilitatem brevitatis non infitiamur: cavendum tamen est ne vim regularum augeamus, ne distinctiones extra locum proprium adhibeamus, et sic, ne mere α verbali » solutione contenti videamur. Itaque de prudenti effatorum usu haec animadver­ tenda putamus. 7. — I. I)c regulis iuris. A sapienti monito legislatoris exordiendum est : « Regula est quae rem quae est breviter enarrat. Non ut ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est, regula fiat » (Dig. De regulis iuris (L, 17) Reg. 1.). Igitur satis improprio usu interdum vocantur principia vel (philosophica saltem ratione) axiomata. Principia enim stricte talia rationem conclusionum seu corollariorum quorum fontes sunt in se continere debent, dum usurpata effata non raro ratione iisdem extrinseca innituntur; sic vulgatum istud : in dubio pro valore actus respondendum est. Axioma, philosophico, sententiam dicit cuius veritatem immediate intuemur, dum plura effata, v. g. de possessoris privilegiis, demonstratione indigent. Itaque : 1. Quando ratio cuiuspiam effati ipsi effato est extranea, in veram eius rationem inquirendum est, ne, ultra istam rationem, fallacem effati usum faciamus. Sit, v. g. effatum : Periodica de re canonica et morali, X, p. '25). PRUDENS EFFATORUM U8U8 1δ nerit, plum alia consideranda erunt quae suo loco perpendentur. Casus fuerit : dubium matrimonium, dubia professio religiosa, dubia debiti solutio. Et sic disquisitio nostra nos ad hanc conclusionem ad­ duxit : Effatum quod propter rationem ipsi extrinsecam est admittendum non habet perpetuum usum. 2. Alia effata in se quidem continent suae veritatis rationem, sed complenda sunt ut eorum usus prudens esse queat. Sic, perspecta caritatis ordinatae natura, verum esse apparet istud : « Caritas non obligat cum nimio incommodo s ; sed pro­ portio incommodi aliunde colligenda est, ut incommodum pru­ denter indicemus esse nimium. 3. Alia effata, etiam completa, postulant ut attendatur ad condicionem quae simul cum ipsis exprimitur vel subin­ tellegitur. Cum dicimus : « In pari causa melior est condicio possidentis », enuntiamus quidpiam completum, quod ex ipsa possessionis na­ tura verum esse efficitur. Dubitari tamen potest et dubitatur, quandonam causa par sit dicenda. Et praeterea, ipsum posses­ sionis principium suam propriam efficaciam exserere non potest, nisi ubi vera possessio habeatur. Possessio autem duas supponit personas quae de i ure certare possint ; supponit quoque facium seu exercitium iuris, quod a iure separatum exsistat, vel exsistere possit. Sic unus agrum possidere potest cuius altor dominium iuris habeat. Iam vero nec lex nec libertas sunt duae personae. Si vero eas sumas metaphorice pro legislatore et subdito, subditus, in materia in qua competens est legislator, de nullo i ure cum ipso certaro potest, sed in arbitrio est legitime praecipientis. Denique lex et immunitas a logo vol sunt vel non sunt : concipi nequit lex quae facto non autem iure obliget, vel immunitas a lege quae simul sit moralis et illegitima. Quocirca, non pauci scriptores qui dubia moralia solvere contendunt, considerando utrum lex an libertas possideat, argumentatione utuntur quam frustraneam vo­ camus, quia est ficticia. Nulla enim libertatis possessio respectu legislatoris habetur, et principium possessionis propriam sedem occupat in materia iustitiae. Cf. Bouquilion, Theologia fundamen­ talis, n. 296; De Bock, Trac, fundam.1, p. 280, animadversio IV. 17-] 16 PROOEMIUM 8. — II. De excusatione per « accidens ». Distinctionis per se et per accidens plurimus est usus et abusus in re morali. 1. In primis duplex distinctionis significatio atten­ denda est. a) Per se fieri dicitur quod plerumque, per modum regulae, quasi ex rei natura vel adiunctis fluere videtur ; per accidens autem id quod raro, per modum exceptionis evenit. Quae distinctio utilis est, quia nostra humana pro­ videntia ultra ea quae regulariter fiunt vel consequuntur generatim se porrigere non debet. Quaenam v. g. verba tamquam damnosa, contumeliosa, offensiva, sint vitanda ; quaenam occasiones peccandi pro gravibus seu proximis sint habendae (ante experientiam), secundum illam normam aestimatur, b) Usu magis philosophico, per se facimus quod, causalitate nostra voluntaria efficimus vel operamur ; per accidens autem quod, praeter nostram intentionem, sequitur propter interventum alterius causae quam impedire nequimus. Quare Deus Omnipotens, quaedam utique vult per accidens, sed nihil per accidens facere dicitur. Sic, v. g. ut classico exemplo utamur, dux exercitus arcem tormentis bellicis explodere cogitat. Arcis explosione finitur eius causalitas per se. Sed fieri poterit ut casu vel aliena voluntate inno­ centes in arce illa conclusi sint. Dux, ut supponimus, pro­ curare nequit ut inde abeant vel expellantur. Horum occisio explosionem arcis per accidens comitatur. Eodem exemplo apparet effectum quempiam posse dici per se secundum priorem significationem, qui secundum alteram, sequetur per accidens. Occisio innocentium, in casu proposito, se­ quitur per se, ex adiunctis in quibus fit explosio, si priorem si­ gnificationem attendamus ; sequitur per accidens, secundum al­ teram significationem. Ut iam do frequentissima excusatione dicamus, si fal­ laciam declinare voluerimus, perpendum erit quid, et quo­ nam actionis nostrae tempore, per accidens habeatur. Etenim per accidens, seu propter concurrentem causam quae in mea potestate non est, deficere potest condicio quae­ dam ipsi honestati actionis requisita, vel effectus ad quem t USUS SENTENTIAE PROSCRIBENTIS 17 actio ordinem dicit ; atque evenire quoque potest ut norus effectus malus accedat. In primo casu, actio, sive per se sive per accidens con­ dicio honestatis defuerit, aeque manet inhonesta. In altero casu actio, sicut physice, ita et moraliter suam speciem servabit. Cum periculo vitae humanae occidero leporem non licet : sive per se, sive per accidens periculum nascatur, venatio ista illicita manebit, Quod autem cibus moderate sumptus per accidens non coquatur in stomacho, id comestionem moraliter non vi­ tiabit. Haec, in quaestione de usu matrimonii valde attendi debent. Cf. Suarez, De Legibus, 1. 3, c. 25, n. 12. In tertio demum casu, qui postea distinctius proponetur, actio erit honesta vel inhonesta, prout vel non satisfeceris positivo officio impediendi ne effectus iste malus ex tua actione sequatur. Vis istius officii alia est in alia materia : et suo loco perpendetur. 9. — ILI. De proscriptis propositionibus. Usus etiam non rectus heri potest sententiarum S. Sedis, earum prae­ cipue quibus propositiones seu theses quaedam improbantur. Etenim, in theologia dogmatica accurate distinguuntur variae notae quibus propositiones inuruntur. Damnantur enim ut haereticae, ut haeresi proximae, ut erroneae, ut er­ rori proximae, vel hacresim aut errorem sapientes, ut temerariae, ut scandalosae, ut piarum aurium offensivae. lam vero tres posteriores notae, et quadantenus etiam quarta (hacresim vel errorem sapiens) nullum continet positivum et directum indicium S. Sedis de falsitate ipsius propositionis. Directe sola enuntiatio, saltem publica seu aperta, thesis sic pro­ scriptae vetatur. Ut igitur certum auctoritatis argumentum afferas, non satis est memorare contrariam (seu potius contradictoriam) propositionem a tali Pontifice esse damnatam, nisi stigmate saltem erroris fuerit compuncta. Fit quidem ut S. Sedes singulis propositionibus suam notam imprimat, quae tunc nobis authentice declaratur; 2 [8. 9.) 18 PROOEMIUM sed iit quoque ut seriem propositionum damnet collective variis notis quae tamen in singulas non cadant. Tunc, auctoritative, singulae propositiones saltem mi­ nima nota afficiuntur; quaenam vero peiorem mereantur, privati doctores docere debebunt. Ita in re morali, ab Alexandro VII, decretis 24 sept. 1665 et 18 mart. 1666, 45 propositiones damnatae sunt « ut minimum tamquam scandalosao » ; ab Innocentio XI, decreto S. Officii, 2 mart. 1679, 65 propositiones « omnes damnatae et prohibitae, sicut iacent, ut minimum tamquam scandalosao et in praxi per­ niciosae » ; ab Alexandro VIII, 24 aug. 1690, duae propositiones quarum altera ‘uti haeretica, altera ut scandalosa, temeraria, piarum aurium offensiva et erronea declaratur et damnatur ; et ab eodem Pontifice, decr. S. Officii, 'J dec. 1690, 31 propositiones, aliae dogmaticae, aliae morales, «tamquam temerariae, scandalosae, male sonantes, iniuriosao, haeresi proximae, haoresim sapientes, erroneae, schismaticae, et haereticae respective ». Saepissime tamen ad istas proscriptiones provocatur, quasi infallibilem contineant declarationem falsitatis. Manifestum quoque est perperam allegari propositiones dam­ natas ad demonstrandas theses quae iis non sunt ita contra­ dictoriae, ut negatio unius sit affirmatio alterius. Quod tamen, in re morali, cum grano salis accipiendum est, cum aperta le­ gislatoris mens usum paulo latiorem quonmdam verborum indi­ care queat. Articulus V — Notae historicae de Theologia morali. 10. — Ordo et ratio dicendi. Historica fata (1) tum scientiae moralis tum fontium qui eam exhibent retexere, aeque a proposito huius libri quam a facultate nostra alienum (1) Bouquillox, Theologia moralis fundamentalis, In Introductione, n. 72-140, eatis amplo discurrit de historia potissimum litteraria ; idem argu­ mentum versat Kocn, Lehrbuch der Moralthcologie, Einleilung, § 10. Antea d’Annibajle in Prooemio suao notissimae Summulas n. 3-11 agit de vicibus Theologiae moralis, cuius formalem originem ascribit ad eaec. xm, ita ut ab hoc tantum saeculo eiusdem fata exponat. Subsidia historiae non pauca erudita opora conferunt, v. g. von Schulte, Die Geschichte der Quellen und Literalur des canonischen Rechts, Stutt­ gart, 1875 ; Grabmann, Geschichte der Scholastischen Methods, Freiburg im Breisgau, 1909-1911. — Turmkl, Histoire de la théologie positive jusqu'au Con- NOTAE HISTORICAE 19 est; sed quasdam historicas indicationes dare utile multis et gratum fore arbitramur. Itaque, praemissa consideratione Novi Testamenti, di­ stinguemus aetatem apostolicam ; — aetatem Patrum proprie talium; — aetatem Patrum minus proprie talium, qua simul transitui' ad — aetatem scholasticorum medii aevi; — aetatem scholasticorum post medium aevum; — ae­ tatem post scholasticam, ad S. Alphonsum ; — aetatem post S. Alphonsum ad nostros usque dies. Paucis dein conclusionibus veluti fructus factae expo­ sitionis colligemus. I. — Disciplina moralis in novo Testamento. II. — lam in ipso evangeiio, Dominus summam mo­ ralem directe proponit, cum principiis de caritate Dei et proximi, seu maximis mandatis ad quae revocari possunt omnia documenta legis et prophetarum (1) ; et cum prae­ ceptis : tam iis quae actiones humanas dirigunt (2), quam iis quae sacrificium et sacramenta respiciunt (3). Dubiis moralibus Dominus responsa aptat, ut cum indis­ solubile declarat matrimonium (4). Ad responsa accedunt consilia, v. g. de abdicandis di­ vitiis propter Ipsum (5), de eleemosyna (6). cite de Trente, Paris, 1904. — Tixeront, Histoire des dogmes dans l'antiquité chrétienne, 3 vol., Paris, 1905-1912-1919. — J. De Ghellinck, S. I. Le mouve­ ment théologique du xii· siècle, Paris, 1914. — Poürrat, P. La spiritualité chrétienne, Paris, I’, 1919; II-, 1921, Recens, Historiam Lilurgiae erudite exhibuit R. D. Callewaert, Litur· gicac Institutiones, vol. 1, c. 3, n. 53-118. Brugis, 1919. (1) S. Matth. 22, 37-40. < Diliges Dominum Deum tuum... Diliges proximum tuum... In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae ». (2) S. Matth. 19, 18.19. «Non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, etc. ». (3) S. Matth. 28, 19: «Baptizantes eos in nomine Putris, etc.» — S. Luo., 22, 19. 20: «Et accepto pane, gratias egit.. Ποο est corpus meum... Hoo facito in meam commemorationem ». — S. Ioann. 20, 22. 23 : « Quo­ rum remiseritis peccata remittuntur eis, etc. ». (4) S. Matth. 10, 9. (5) S. Matth. 19, 21 : « SI vis perfectus esse, vende quae habes ». (6) Luo., 16. 9: · Facite vobis amicos de mammona iniquitatis». (10. 11.) 20 PROOEMIUM XV Eius oratio fit poUmica, contra scribas et pharisaeos, quibus obicit initum ab ipsis factum mandatum Dei propter proprias traditiones (1), et coniunctam cum scrupulositate in minimis, violationem graviorum mandatorum (2). Tam ipse redarguit rigori8-muni quempiam qui non tolerabat ut discipuli sabbato spicas vellerent ad mandu­ candum (3), nec capiebat dictum : « Misericordiam volo, et non sacrificium » (1) ; et onera gravia atque importa­ bilia alligabat (5). Immo iam praeparat moralem Christianorum apologiam, cum vult ut iustitia discipulorum abundet plus quam scri­ barum et pharlsaeorum (6). ac dilectione proximi et mi­ sericordi beneficentia excellat supra mores ethnicorum. Dominus verbum pronuntiavit immensae foecunditatls, cum hanc mysteriosam legem docuit : « Beatius est magis dare quam accipere ». Quod S. Paulus commemorat (8), et dein, in primo saeculo, ut acceptatum a Christianis, laudat S. Clemens, in epistola I ad Corinthios ; « Omnes humili animo eratis... libentius dantes quam accipientes (9) ». 1:4. — Canonica scripta Apostolorum plena sunt nioraiibus documentis, et quidem altissimae perfectionis, quae fidelibus universis proponuntur. In omni sua epi­ stola prima ad Corinthios, Paulus reprehendit conten­ tionem et vitii ; docet fideles quinam status sint boni, quinam meliores : casus solvit de idolothytis ; leges tradit de cultu publico; fideles instruit de mysticis rebus. Morales sunt tres eius epistolae Pastorales ad Timotheum et ad Titum, et epistola ad Philemonem. In epistola ad Ro­ manos moralia sunt cc. 12-15 ; in 2a epist. ad Corinthios, cc. 8 ad c. 9, 15 ; moralis est epistola ad Galatas, a c. 5 ; epistola ad Ephesios, a c. 4 ; epist. ad Colossenses, a c. 3 ; (1) s. Matth. 15, 6. (2) S. Matth. 23, 24 : « Duces caeci, excolantes culicem, camelum au­ tem glutiontes ». (3) 8. Matth. 12, 8. — (4) S. Matth. 12, 7. — (5) S. Matth. 23, 4. — (6) S. Matth. 5, 20. — (7) S. Matth. 5, 47 ; G, 7. (8) Act. apost. 20, 35. — (9) Ad Cor. c. 2, I NOTAE HISTORICAE 21 epist . la ad Thessalonicenses, a c. 5 ; 2a a c. 3; epistola ad Hebraeos, a e. 10. Morales sunt totae epistola catholica S. lacobi et utraque epistola S. Petii. Epistolae S. loannis sunt, perpetua hortatio ad caritatem. Moralis est epistola S. Jacobi. Pars prima Apocalypsis moralia monita dirigit ad varias ecclesias. Ut quaedam specialia exempla demus, in istis sacris litteris pariter recurrunt principia, responsa, consilia. Effertur caritatis excellentia et primatus (1). Fideles deterrentur a peccatis (2). Casus solvuntur de privilegio fidei (3), de idolothytis (4) ; con­ silium inculcatur virginitatis (5), patientiae injuriarum (6). Re­ pudiatur etiam rigorismus (7). Praeparatur expositio apologe­ tica, dum vitia paganismi dommtiantur (8), et necessitas altioris justitiae praedicatur (9). lam traduntur documenta de mystica theologia (10). Praecepta de variis statibus explicantur (11). Ge­ neralia monita de sanctitate continet P epistola S. Petri, quae summa moralis dici potest, sicut ipsa epistola catholica S. lacobi, quae simul - socialis » praesenti significatione non immerito vo­ caret ur. In primo autem concilio, quod Hierosolymis habitum referunt Acta Apostolorum (12), quattuor puncta moralia et disciplinaria definiuntur vel decernuntur ; et exemplum nobis offertur auctoritativae solutionis. II. — Aetas apostolica. 13. — Ambo haec in aetate Apostolica praestanda erant : evangelica perfectione imbuendi erant neo-christiani, ac firmari debebat unitas catholicae societatis a Christo conditae per vinculum oboedientiae et mutuae dilectionis. Ac duplex ista sollicitudo monumentis istius aetatis re vera demonstratur. (1) 1 ad Cor., c. 13: quod caput est totum iu laudem caritafis Rom. 13, 9: « Plenitudo legis est dilectio ». — Gal., 5, 14: « Omnis lex iu uno sermone impletur : Diliges proximum tuum sicut telpsum ». (2) 1 Cor. 0, 10. — (3) 1 Cor. 7, 15. (4) 1 Cor. 10, 27. Et cf. varias quaestioness olutas, cc. 7-11, 1 ep. ad Cor. (5) 1 Cor. 7, 1-25 ss. — (6) 1 Cor. 6, 7. — (7) 1 Cor. 10, 28-29 et ad Gal. 4. — (8) Rom. 1,24-32. — (9) 1 Cor. 5, 6-13. — (10) 1 Cor. 12-14. — (11)1 Thn. 3, 1-13 et cc. 5-6. — (12) Act. 15, 29. [12. 13.1 22 PROOEMIUM Patres apostolic! (1) : S. Clemens Romanus, S. Ignatius martyr, S. Polycarpus, unionem cum «Superioribus et caritatem maxime commendant. Quod praecipuo cernitur in magnifica epi­ stola ad Corinthios quam S. Clemens scripsit, occasionem nactus seditionis contra presbyteros. Post memorata praeclara Corinthio­ rum exempla, quae tantam pacem et gratiae abundantiam attu­ lerunt, potissimum praedicat humilitatem, modestiam, simpli­ citatem animi et concordiam. Eadem aetate, notissima Didacht est ascelica in prima parte, ubi viam vitae, quae morali Christia­ norum disciplina exhibetur, opponit viae interitus; in altera parte, theologiam sacramentalem docet, dum tertia pars, ecclesiasticae ordinationi deputata, canonica dici potest. Duae quoquo viae, lucis et tenebrarum, in altera parte epistolae dictae S. Bar-nabae, describuntur. Atque in altero libro Pastoris, Hermas duodecim mandata quasi summam moralem Christianorum tra­ dere videtur. III. — Aetas Patrum proprie talium. 14. — I. Prima Patrum Periodus. Innixi fontibus revelatis, SS. Patres commendant virtutes theologicas, orationem, patientiam, fugam oblectamentorum munda­ norum, ita ut omnis disciplina moralis sit supernaturalis. Virtutes Christianorum novam religionem maxime com­ mendant. Controversiae aguntur de reconciliandis iis qui a fide defecerant ; de valore baptismi ministrati ab hae­ reticis. Et impugnandus est rigor Montanistarum. In II et III saeculo scribuntur: 1. Opera apologetica, in quibus effertur quantum mores Chri­ stianorum prae paganis excellant. Id faciunt Aristides ; id Athe­ nagoras in Legatione pro Christianis, Mirabilis vita Christianorum describitur quoque in epistola ad Diognetem, quam ad ΙΓ“ vel inum saeculum ascribunt. 2. Opera monographica, qualia binae epistolae ad virgines quae nomine Clementis Romani inscribuntur ; plures tractatus (1) De Patribus apostolieis commendandae sunt editio Funk, quam Tu· blngae novis curis edidit Fr. Diekamp; editio Lightfoot : The apostolic Fathers. London, 1890. NOTAE HISTORICAE 23 quos scripsonmt Tertullianus, tum catholicus tum montanista (1); S. Cyprianus, in pulcherrimis opusculis et libellis asceticis; Ori­ gines, cuius opusculum περί ευχής, perhibetur esse eximium Ale­ xandrini Doctoris opus. 3. Tractatus magis generales, v. g. Paedagogus Clementis Alexandrini, 1. 2 et 3. Prodeunt tunc quoque Disciplina ecclesiastica Apostolorum et Didascalia duodecim apostolorum, quae in regulis moralibus et canonicis Didachê imitantur. 15. — Aurea Patrum periodus. In aurea ista Patrum aetate, quae saeculum iv et primam partem saeculi v con­ tinet. Ecclesia a periculis prosperitatis et pacis tuenda est. Quare Patres istius aetatis : a) cohibere conantur invasionem morum ethnicorum. Invehuntur contra usuram, ita ut S. Ioannes Citrysostomus aliqua melioris communismi imagine quodammodo allectus videatur ; b) multi sunt in describendis cuiusque status officiis ; c) S. Augustinus civitatem Dei fundat in Dei amore, cuius omnis virtus est modus ; d) fundamenta mysticae theologiae ponuntur tum a S. Macario tum a S. Augustino ; e) a S. Augustino perspicuam discimus distinctionem peccati mortalis a ve­ niali ; /) controversiis polemicis contra Pelagianos, accu­ ratius proponitur doctrina de gratiae necessitate, de li­ bero arbitrio, de condicionibus meriti. Auctoritatis responsa erant tunc responsa episcoporum, quae saepe dabantur in conciliis (2). In canonibus autem conciliaribus definitiones dogma­ ticas a disciplinaribus secernere oportet. Sic etiam accu­ rate perpendendum est quid SS. Patres tamquam testes traditionis divino-apostolicae, quid tamquam theologi edi­ xerint. (1) Orationem dominicam ipso appellat Breviarium totius crangelii. Koon, Lehrbruch der Moraltheologic, Einlcltung § 10, I, p. 21, nota 7, obser­ vat a Tertulliano primum principium bonae actionis reponi in formali Impletiono divinae voluntatis : « Neque enim quia bonum est ideo auscultare debe­ mus, sed quia Deus praecipit ■ (De Paeniteniia, 4). (2) S. Cyprianus, ep. 52, 6, memorat libellum in quo solutiones serva­ bantur scriptae. Hoc initium esse videtur collectionum canonum. [14. 15.1 24 PROOEMIUM Porro sacculo V amplissima collectio iuris ecclesiastici cum regulis moralibus vulgatur nomine Constitutionum Apostolicarum. Res moialos proponuntur: a) In homiliis Patrum: cogites S. Augustinum, S. Ioannem Chrysostomum, pias et affectuosas homilias S. Macarii Aegyptiaci, patris Theologiae mysticae. b) In monographiis methodicis : quas multas scribit S. Au­ gustinus : cogites eius libros De, Mendacio, Contra mendacium. De bono coniugali. De sancta virginitate. S. Ioannes Ciirysostomus classicum opus conscripsit De sacerdotio ; opus De, virgini­ tate, adhortationes ad Theodorum lapsum. De virginitate habemus tractatum asceticum S. Gregorii Nysseni. Memorandum quoque est S. Methodii, martyris (311), Symposion seu convivium decem puellarum, in quo decem virgines online virginitatem celebrant, atque in fine, fervidum hymnum decantant in laudem sponsi Christi eiusque sponsae Ecclesiae. c) In epistolis. Ex epist. 211 (alias 109) et ex sermonibus 355. 356, De moribus clericorum, desumpta est regula S. Augu­ stini. Multae et praeclarae habentur epistolae S. Hieronymi, v. g. 22 am ad Eustochium De officiis et institutis virginum, 52 aiu ad Nepotianum De vita sacerdotali. Responsa S. Basilii ad Fra­ tres in eremo, tum fusiora tum breviora, eius regulam constituunt. Ipse quoque canonicam paenitentiae disciplinam iam ordinavit tribus epistolis canonicis ad Amphilochium ; d) Habemus librum manualem ad usum Christianorum in opero S. Ambrosii Dc officiis ministrorum; dum in operibus De mysteriis et De poenitentia, theologiam sacramentalem versat. S. Augustinus nobis reliquit etiam opus magis generale, simul dogmaticum et morale, Enchiridium De fide, spe et caritate : e) Sic dictum Testamentum Domini, seu libellus qui in secunda sua parte totam vitam Christianam ordinat, eiusdem aetatis esse videtur. Asceticas monachorum normas nos docent. Historia Lausiaca Palladii ; Instituta coenobiorum et Collationes Cassiani ; Historia monastica Theodoreti, cuius quintus liber catholicam fidei et morum doctrinam sum mati m exhibet. 16. — III. Tertia periodus aetatis Fatruin. quae, in Occidente a S. Isidoro Hispalensi (63G) concluditur, protrahitur in Oriente ad S. Ioannem Damascenum (ca. medium saec. vm). 9 NOTAE HISTORICAE 25 lain post saec. I ",H medium, auctores et inventores locum cedunt collectoribus et repetitoribus. Tam in Occi­ dente quam in Oriente, in exscribendis et disponendis antea dictis opera impenditur. Studium est. conservandi non autem augendi scientias sacras. Quo studio praepara­ tur magis methodica rerum expositio. Praestantissimi fuere Boetius (524-529), cuius celeber trac­ tatus Dc consolatione, plura moralia et ascetica continet ; Cassiodorus (570), S. Gregorius Turonensis (595), qui in suo opere De cursibus ecclesiasticis, nobis enchiridion liturgicum affert ; dum S. Gregorius Magnus (604), in Commentariis in 1. lob quibus titulus Moralia, amplum opus morale nobis reliquit. In aureo libro Regulae Pastoralis, idem Pontifex nobis insigne reliquit opus asceticum. S. Caesarius Arelatensis (542) antiquissimam regulam ad virgines scripsit. De musica sacra et liturgica optime etiam meritus est S. Gregorius, cuius habemus Missale complet um nomine Sacramentarii Gregoriani. Saec. VI, memoranda est collectio (canonica) Dionysii Exigui, quae, ab Adriano II ad Carolum M. missa, inde Hadriana vocatur; in Britannia et Hibernia apparent primi libri paenitentiales (qui ordinem paenitcndi exhibent) : in Gallia ad saeculum vi exspectandi sunt. Saeculo VII, primi in lucem prodeunt libri sententiarum, qui, ipso nomine, profitentur esse collecta aliorum oracula. Tres libri S. Ibidori Hispalensis nobis dogmatica et moralia pro­ ponunt. Consilia dc morte et sepultura nobis tradit S. Iulianus Toletanus (690) in Prognosticon futuri saeculi. Tunc etiam in ordinem systematicum redigitur canonica Collectio Hispana. In Oriente, ad saec. vi ascribuntur celeberrima opem li­ turgica et mystica pseudo Dyonisii, scholae neoplatonieae. Haec, quamvis primum a monophysitis sint usurpata et a catholicis reiccta sint, nec vacua sint omni errore, magno tamen plausu, quando (saec. ix) latino reddita sunt, tamquam vera S. Dionysii Areopagitae opera in medio aevo recepta et multis commentariis ornata sunt. In Oriente quoquo, multa apparent florilegia, Έκλογαί. Con­ troversiae saepe per oppositas allegationes aguntur. Moschus celebre opus de virtutibus et miraculis ascotarum, nomine Prati spiritualis conscripsit. A S. Maximo Confessore (662), praeter praeclarissima capita de caritate et multorum dubiorum examina, habemus librum asceticum per interrogationem et ιο­ ί 16. 26 PROOEMIUM sponsionem, in quo junior monachus do fine hominis et mundi et de officiis vitae spiritualis ab abbate instruitur. Saec. VIII, S. Ioannes Damascenus (qui dictus est Thomas Orientis), strenuus defensor s. imaginum, suo maximo opero Πηγη γνώοεως prao’t operibus scholasticorum, praecipuo magistri Sen­ tentiarum. Multa dogmatica et moralia tractat in opere cui titulus ΕΙς τά lend Παραλλήλα sic dicta, quia vitia singula cum singulis virtutibus in eo conferuntur. Plura de theologia sacramentorum in eius opero De fide orthodoxa continentur. Ipso tamen quoquo aperte fatetur se non ex propria sententia dicere, sed esse collec­ torem anti quo rum oraculorum. Quod ad collectiones canonicas, anno 692, collectio facta in C. Trullano seu Quini-sexto. est velut Codex iuris Orientalis. lam ipsae publicae calamitates explicant cur tertia ista Patrum periodus sit praecedenti multo inferior. IV. — Aetas Patrum minus proprie talium. IT. — In ista aetate, dum Patres paulatim esse de­ sinunt, praeparatur aetas scholasticorum per doctrinalem expositionem magistrorum in scholis abbatialibus et episco­ palibus, quae ordinantur potissimum per capitularia Caroli Magni. Saec. vin, in Occidente, nominandus est S. Beda Venera­ bilis, assiduus exscriptor, cuius operibus, genuinis vel spuriis, sex volumina Migne implentur. Subsidia vero offert theologiae morali iam in operibus exegeticis, maxime vero in homiliis et vitis quorundam sanctorum. Citandus quoque est antiquissimus Ordo Romanus (seu col­ lectio liturgica). Saeculo ix, memorandus est Alcuinus (804), qui duobus opusculis De virtutibus et vitiis, et De animae ratione, plura nobis repetit ex S. Augustino. Explicavit etiam modum confitendi in opusculo De confessione peccatorum, et scripsit de Liturgie. Rabanus Maurus (856), praeter exegetica, habet liturgica et moralia : De non videndo Deum, de puritate cordis et modo poeni­ tentiae ; De vitiis et virtutibus et peccatorum satisfactione ; De sacris NOTAE HISTORICAE 27 ordinibus, dr sacramentis divinis et vestimenti* sacerdotalibus ; De consanguineorum nuptiis et de magorum praestigiis falsisque divi­ nationibus. Notabiles sunt in historia ecclesiastica conatus tunc coepti fieri et qui per totam hanc epocham continuabuntur, conciliandi inter se dicta Patrum ; quod eo scrupulosius tenta bant, quod non pauci tunc existimabant Patres fuisse scriptores inspiratos (1). Celebre autem est saeculum propter collectiones suas. In Oriente, Piiotius magna eruditione et arte edit suum nomo-canonem (quo leges civiles canonicis iuxtaponuntur). In Occidente, praeter plures collectiones generales imper­ fecto ordine systematico compositas, habentur quoque speciales : libri paeniicntiales. Famosae quoque sunt col­ lectiones spuriae : capitularia Benedicti Levitae : capitula Angilramni ; et‘maxime Collectio pseudo-Isidoriana, quae diu pro authentica est habita (2). lam supra monuimus, saec. ix diffusa esse in Occidente opera Pseudo-Dionysii. Saeculo X, cui nomen saeculi ferrei, pauci et modici meriti allegandi sunt scriptores. Aetas dignoscitur singulari fortuna quam tunc habebat ars dialectica, ita ut omnis syllogismus pro argu­ mento haberetur (3). Saeculo vero XI, iam albescit nova aetas. Incipiunt ex propria sententia scribere. De loco concedendo dialecticae in rebus dog­ maticis disputatur ; ac maior fit usus ratiocinii in theologia. Opera sunt monographies. Citabimus S. Petrum Damiani (1072), qui tum epistolis, tum sermonibus, tum opusculis do re morali est optime meritus. Scripsit De eleemosyna, De contemptu saeculi, De perfectione monachi. Abusus morales gravissime reprehendit in opusculo quod dichur Gomorrhianum, dum aliud, quod dicitur Gratissimum, validitatem ordinationissimoniace factae demonstrat. Lanfrancus (1089) nobis dedit opusculum De celanda con­ fessione et Decreta pro Ordine S. Benedicti. (1) Cf. DE GnKLLiNCK, S. I. Le mouvement thtoloaique du douzième siècle. Cf. V, 3, p. 317 se. (2) Satis hodie conveniunt collectionem scriptam esse iu Gallia. In ci­ vitate Cenomanensi, inter annos 849 et 851. Intentio « Isidori · fuit instaurandi ecclesiasticam disciplinam. (3) Cf. DE Ghellixck. Le mouvement tbèoloqique du douzième siècle, p. 38-40. 28 PROOEMIUM Eodem saeculo prodit Liber Decretorum Burchardi Wor matiensis, celebris collectio canonica. Saeculo XII, principalis honor debetur magno Doetori S. An­ selmo (1109), quamvis ipsius laudes Dogmatici ot Philosophi sibi vindicent, et potius asceticis scriptis scientiam moralem pro­ moverit. Celebris schola Leodiensis nobis laudandum offert Algerum (1132), cum tractatu suo De misericordia et iustitia. Hugo a S. Vi­ ctore (1141) opus scripsit de Sacramentis christianae Fidei. Oc­ currit nobis Abelardus, cum notissimo suo Sic et Non, seu sen­ tentiarum oppositarum ex libris sacris et SS. Patribus. Quo animo id fecerit, declarat de Ghelltnck (1). Abelardus tantum tribuit intentioni, ut fere delere videatur obiectivum discrimen boni et mali. Multo plures partes assignat rationi (piam S. Bernardus (1151), a quo fuit ideo valde impugnatus. S. iste Doctor, praeter epistolas et sermones, egregia documenta moralia nobis suppe­ ditat in opere De Consideratione (ad Eugeniuin Pontificem) et De officiis episcoporum. Versus finem saeculi Petrus Blesensis multa habet mo­ ralia in epistolis, sermonibus et tractatibus: De amicitia Christiana et caritate Dei et proximi ; De duodecim utilitatibus tribulationum ; De confessione sacramentali ; De institutione, episcopi. Schola mystico-ascetica egregios doctores nanciscitur S. Bernardum Claravallensem ; Hugonem a S. Victore et Ricardum a S. Victore (1173). Verum ad collectionem nos convertere potissimum hic debemus. Canonica collectio S. Ivonis Carnutensis, quae Decretum nominatur, et Panormia, eiusdem auctoris, ac Summa sententiarum, quae diu ascripta fuit TIugoni a S. Victore tam praestantes sunt ut Bouquillon n. 99 non dubitaverit scribere per eas erectum esse aedificium theo­ logiae moralis quod Clemens Alexandrinus inchoaverat. Tn medio hoc saeculo prodiit quoque celeberrimum Decretum Gratiani quod ex usu forensi quandam, im­ proprie dictam, authentiam adeptum est. In tres partes dividitur. Prima agit dc personis et muneribus ecclesiasticis. Dividitur in CI Distinctiones, quae rursus in canones (1) Le mouvement thèoloffique du douzième siècle, p. 102-104 et p. 331 es. 1 NOTAE HISTORICAE 23 dividuu t i.r. Altera Pare 36 Causas complectitur, divisas in quae­ stiones. Causa 33 agit De poenitentia. Reliquae causae multa* ma­ terias attingunt. Tertia Pars destinatur Liturgiae, et vocatur De Consecratione. Sollicitudo conciliandi auctoritates apparet in ipso titulo quem Gratianus dederat suo operi : Concordia discor­ dantium canonum. Tn re theologica prae omnibus cognoscendi veniunt quattuor Libri sententiarum (1150) Petri Lombardi. In­ tentio auctoris fuit, exscribendo multa, dandi plenum opus theologicum. Per totum reliquum medium aevum, opus maximi factum est et multos eosque praestantissimos obtinuit commentatores. Satis sit nominare S. Bon aven­ tur am, S. Thomam, Scotum. Per plura saecula fuit opus classicum theologiae. Quattuor libros complectitur, divisos in capita sine ordino valde logico. Postea divisum est in Distinctiones (1). Primus liber est de Deo ft de SS. Trinitate ; alter, de creatione, de an­ gelis, do operibus sex dierum ; de statu hominis ante et post pec­ catum ; do gratia et de peccato. Tertius liber est de incarnatione, de virtutibus, de peccatis et de praeceptis. Quartus liber agit de sacramentis et de novissimis. Exeunto saeculo xn, iam exsistunt speciales Summae de matrimo.lio. V. — Aetas Scholasticorum medii aevi. 18. — In illa aetate, quae a line saec. xu ad saec. xvi protenditur, facta quidem est separatio theologiae et iuris. sed dogmatica theologia una cum morali plerumque trac­ tatur. Doctores, in sua iuventute scribunt commentarios in libros sententiarum; occasione data, componunt quae­ stiones quodlibetales ; quae profundius examinare volunt re­ servant quaestionibus disputatis. Demum scribunt Summas tamquam promptuaria ad usum discentium. (1) Distinctiones slgulfloant in medio aevo quondam collectionem ca­ pitum vol etiam pausas faciendas in lectione secundum interpunctionem. de Ghellinck, Opus cit. Le mouvement. etc. p. 132. (18-1 30 PROOEMIUM Interdum operibus compendiosis, quale est Compendium theologiae S. Thomae, curriculum concludunt, in quo etiam opuscula separata conscribere non renuunt. Omnia haec proponuntur forma plana et brevi, sine quaesita styli elegantia ; omnino didactice. Documenta fidei brevissime allegantur ; sana philosophia Aristotelis ipsos iuvat ad confirmandam concordiam fidei et rationis. In hoc saec. xin, Alexander Halensis (1245) Ο. M. primus in sua Summa usus est philosophia Aristotelis. Textum Magistri sententiarum exposuere, ante S. Thomam, B. Albertus Magnus (1280) et S. Bonaventura (1274), Doctor seraphicus. Post S. Thomam, idem fecit Ioannes Duns Scotus (1308). Unanimi consensu, princeps scholae catholicae est S. Thomas, praesertim per suam Summam Theologicam. Ipso antea scripsit Commentarios in libros Sententiarum ; quaestiones disputatas. Varias quoque habet quaestiones quodlibetales ; et multa opuscula de argumentis specialibus : v. g. de iustitia, de superstitione, de vita religiosa (controversia cum Gulielmo a S. Amore) de eucharistia, ut obiecta domus quae saepius his tractatibus originem dabant. Diversis utens principiis philosophicis, schola Scotistica scholae Thomisticae opponitur. Thomistae magis ra­ tione fidunt quam Scotistae : hos dixeris affines Tertul­ liano, cum ad solam voluntatem Dei attendit, et Alcuino, cum bonam actionem moralem quasi soli intentioni alligat. Thomistae, contra, magis tuentur necessitatem et immuta­ bilitatem ordinis rationis ; magis obiective veniale a mor­ tali peccato separant ; alio modo conectunt habitus bonos cum gratia sanctificante ; de essentia plurium sacramen­ torum, v. g. paenitentiae dissentiunt. S. Bonaventura magis pacifico cursu, nec methodo vel principiis differens a S. Thoma, quasi tertiam scholam dirigit; ac simul celebratur ut doctor theologiae mystico-asceticae. Nominandus quoque est Henricus Gandavensis (1293), qui nobis legavit quodlibetalia et Summam. NOTAE HISTOBICAE 31 Separatam a dogmate moralem expositionem habemus apud Guliklml'm Peraldum (ante 1270) in eius Summa de vitiis, ft virtutibus. * In locum Decretorum succedunt Summae. Celebris est Tanoredi Summa de Matrimonio (1210-1214) quam fere verbotenus in suam Summam recepit S. Raymundus. Initio saec. xrn, methodo expositiva et casuistica usus est Robertus a Flamesbury, in suo Paenitentiali ; etiam Summa moralis ignoti scriptoris praecessit notissimam Summam de casibus paenitentialibus quam confecit S. Baymuxdus de Pennafort, O. Pr. Eodem auctore, Gregorius ix, C. Rex Pacificus, 5 sept. 1234 promulgavit libros Decretalium numero quinque, quorum materia hoc versiculo, ordine exhibetur : ludex (Praelatus), indicium, clerus, conubia, crimen. Atque in fine saeculi, 3 mart. 129S, Bonifatius vm, eodem ordine dispositum Librum sextum Decretalium pro­ mulgavit. Saeculo xiv, fortasse propter propagationem nominalismi, et certe propter iniquitatem temporum in quibus Ecclesia cum Statu luctabatur et schisma Occidentale patie­ batur, theologia scholastica de suo virore non parum amisit : fit minus ampla, magis subtilis, magis polemica (1). Nominandi tamen sunt celebres Scotistae Ο. M. Petrus Au­ reolus (1321), Doctor facundus ; Ockam (1349), auctor n ominalismi; dein, ex Fratribus Praedicatoribus, Thomista Petrus Paludanus (1312), non Thomista autem Durandus, Doctor resolutissimus. Notissima est inter opera more moralia, Astesani (ca. 1317) Summa de casibus conscientiae dicta Astensis : et Summa Bartholomaei (1338) Pisani, dicta Pisana. Germania, Flandria et Hollandia protulerunt tunc mysticos magni nominis : Tauler (1361), II. Suso (1365), B. Ruysbkoeck (Doctor admirabilis), Gerardum a Supiiten (1398). Corpus Iuris canonici eodem saeculo completum est Clsmentinis, quae, eodem ordine ac Decretales dispositae, promulgatae sunt 25 oct. 1317 ; et Constitutionibus quae extravagantes di(1) Cf. BOUQtULLON, n. 104. [18.] 32 PROOEMIUM cuntur, quia extra autliei ticas collectiones orant: 20 loannis XXII et 70 Extravagantes communes. Saec. -YF, Ioannes Capreolus, 0. Pr. (1441) magno aestimatos scripsit commentarios in Magistrum Sententiarum (quibus adiectae sunt controversiae inter D. Thomain et ceteros theologos et philo­ sophos). In theologia mystica laudandus est Thomas a Kemtis (1471). Theologiam moralem casuisticam honorarunt Angelus de Clavasio (1495), cuius Summa dicta est Angelica·, et Silvester Prieras (1523), qui scripsit Summam Silvestrinam. VI. — Aetas Scholasticorum post medium aevum. 19. — Auream theologia morum a Pseudo-reforma­ tione usque ad lausenismum cognovit aetatem, cum doctoribus qui coeperunt in scholis, pro Libris sententiarum. Summam D. Thomae exponere et illustrare. «Tunc exi­ guntur scientiae monumenta soliditate, amplitudine, pul­ chritudine incomparabilia » (1). Alii Doctores magis stricte textum S. Thomae elucidant: quod praestiterunt Caietanus (1534), in notissimo suo commentario, et Fr. Toletus (1596) S. I. ; alii, brevi explicatione facta Sancti Thomae, amplas disputationes singulis articulis S. Thomae subiciunt : quae methodus est Suarez (1617) et Vasquez (1604). In his operibus res dogmaticae simul cum moralibus proponuntur et disceptantur. Magis stricte methodo scholastica utitur Suarez in praeclaris suis disputationibus, cum, ante propriam solutionem, rationes adversas accurate proponat et perpendat. Praeter istos summos, citandi sunt etiam L.'Molina, S. I. (1600), Gregorius do Valentia, S. I. (1603); Bannez. 0. Pr. (1604); Lezana, 0. Carm. (1659). Ad opera quae partem Summae S. Thomae stricte vel late exponunt, accedunt etiam egregii tractatus a laudata Summa indepcndentes, idque bifariam. Alii, partibus specialibus theologiae moralis destinati, facilius servant methodum scholasticam. Sic L. Molina, De iuslitia et iure ; Lessius, S. I. (1623), De quattuor virtutibus cardinalibus ; D. Soto, 0. Pr. (1560), De iustitia et iure; (1) Bouquiixon, Theol. fundament, n. 117. NOTAE HISTORICAE 33 Suarez, S. I. De Legibus (classicum opus), De triplici virtute theologica, De virtute religionis, Quinque tractatus ad lana, 2*e ; Th. SKnchez S. I. (1610) De matrimonii sacramento, In praecepta Decalogi (quod opus mansit incompletum); Bon acina (episc. 1631), De Legibus; Coninck, S. I. (1633), De sacramentis et censuris, De virtutibus; et I. de Lugo, S. I. (1660), De Fide divina, De De iustitia et iure, De sacramentis. Is a Card. D'Annibale, con­ firmans simile indicium S. Alphonsi (Theol. mor. III, 552), etsi quandoque subtilior, perhibetur ut « omnium ante, uno Angelico excepto, et postea Moralistarum maximus n. Alii universam theo­ logiam moralem solide quidem sed minus scholastice versant : Azor, S. I. (1603); Castropalao, S. I. (1633); P. Laymann, S. I. (1635); Candidus, 0. Pr. (1654); Sayrus, 0. S. B. (1602); Bonacina (qui absolutissimum tractatum de censuris scripsit). Opera etiam conduntur minoris molis, quorum scriptores, ma­ gis utilitati immediate practicao intenti, vocantur casuistae. Inter ipsos eminent M. Azpilcueta, (Doctor Navarrus, 1586), qui scripsit Manuale contessariorum ; addas Caietanum, 0. Pr. (1534) cuius est Summula casuum; E. Sa, S. I. (1596) cuius opus: Aphorismi conjessariorum ; Toletus S. I. (1596), cuius Summa casuum conscientiae. Praesertim, Patris Busembaum, S. I. (1668), alle­ ganda est Medulla theologiae moralis, quae innumerabiles nabuit editiones, et cui ipse S. Alphonsus suam Theologiam moralem alligavit, fere sicut scholastici sua opera Magistro sententiarum vel S. Thomae. Simul Lyciietus (1520), e schola Scoti, hunc doctorem eru­ ditis notis illustra vit. Aureae aetati non defuere scriptores mystici vel ascetici. Cita­ bimus Lud. Blosium (1556); Ludovicum Granatensem (15SS) ; S. Theresiam (1589) ; S. Ioannem a Cruce (1591) ; L. Scupou, 0. Theat, (1610); Alph. Rodriguez, S. I. (1616); Bellar* minum (1621); S. Franciscum Salesium (1622). Idem Bellarminub ea aetate princeps fit theologiae polemicae opere suo classico Controversiarum. Discidium quod prius in quaestione de auxiliis gratiae separavit Societatem lesu ab inclyto Ordine S. Dominici, evasit ordinis practici in quaestione de probabilismo, post­ quam Fr. Praedicatores plerique cum Billuart adhae­ serunt placitis probabiliorismi. Et sic schola exstat quae utitur principiis rigidioribus alteri benigniori opposita. A 3 [19.] .34 PROOEMIUM partibus severioribus stant una cum Fr. Praedicatoribus, Carmelitani ; dum Ordo S. Francisci benigniores cum S. lesu tuetur. Sed abusus quidam quibus genuina probabilismi doctrina adulterabatur, una cum haeresi Janseniana et derelicta philosophia Thomistica pro Cartesiana, viam munierunt ad aetatem morbidam seu languoris. VII. — Aetas postscholastica ad N. Alphonsum. 20. — Nec per illam aetatem, quam morbidam appellavimus, deluere insignes theologi. Citari possunt, Tamburini, S. I. (1675), tum in opere prolixiore tum in sua praxi expeditae confessionis et communionis ; Gobât, S. I. (1679); Viva, S. I. (1726); Voit, S. 1. (1780); Lacroix, S. I. (1714); Reuter, S. 1. (1762); Car­ melitani Sahnanticenses, quorum cursus sex voluminibus constans, anno 1665 inchoatus, non est nisi circa annum 1725 absolutus; BordONUS, Tert. 0. S. Francisci (1671); Sporer, 0. M. (1683); Elbel, 0. M. (1756); Struggl, 0. Serv. B. Μ. V. (1760); Caramuel, 0. Ciet. (1682); Roncaglia, 0. M. Dei (1737); Amort (1775); D. Concina, 0. Pr. (1756); Passerinus, 0. Pr. (1677); Collet (1770). De theologia pastorali plura opera scripta sunt, v. g. a M. Wigandt, Ο. B. (1708), et I. Reuter, S. I. (1769). Liturgia egregios habuit expositores, quales Merati, O. Theat. (1744) et Cavalieri. O. S. Aug. (1757); vel tex­ tuum editores, ut Mabillon, O. S. B. (1707); Martène, O. S. B. (1739) (1), et ambos fratres Assemani (1768 et 1780) quorum iunior edidit Codicem liturgicum Ecclesiase uni­ versae. Relicta tamen methodo scholastica pro ratione Car­ tesiana, et saeviente lue lanseniana, magna confusio in theologicas disciplinas invecta est. Contro vertebatur suf­ ficientia attritionis in sacramento poenitentiae, absolutio danda vel differenda ; sed praesertim plena- est epocha (1) I< simul egregie Liturgiam exponit in opere De antiquis Ecclesiae ritibus. NOTAE HISTORICAE disputationibus de probabilismo : quae causa, a non nullis bene defensa, amicos novit qui suo laxismo eidem nocuerunt. Non paucae propositiones laxiores vel « male sonantes > reprobatae sunt. Inde magis invalescebant qui rigidiores partes sectabantur (etsi hi quoque non semel a S. Sede damnati fuerint) (1), quando Providentia divina Ecclesiae providit magnum doctorum moralem. S. Alphonsum de Ligorio (1696-1787), qui, non sine multorum impugna­ tione et invidia, sua iura et locum opinioni solide probabili vindicavit. Observat quoque Koch (2), post medium sae­ culum xviii in Germania et alibi, theologiam moralem cum ethica naturali quasi confusam fuisse, ita ut respectum supernaturalem paene amiserit. Theologia moralis praesertim cursibus, compendiis con­ tinebatur. Paulatim S. Alphonsus in scholis catholicis principem locum obtinuit. VIII. — .4 S. Alphonso ad dies nostros. 21. — Itaque S. Alphonsi auctoritate lactum est ut nimia severitas et nimia benignitas a scholis catholicis excluderentur. Simul quoque politicum regimen fere ubique fundi­ tus mutatum est. » Tunc enim, praeparata per saeculi xvi haereses, pu­ blica gentium Christianarum apostasia formaliter consum­ mata est, ita ut civilis societas alio fundamento, coque humano prae evangelico, inniti coeperit. Haec rerum condicio ab aliis ut initium usque cre­ scentis perturbationis deploratur, dum aliis magnus ab integro saeculorum nascitur ordo ». I. e., sicut per varia stadia, cuius primum cruentis passionibus martyrum est signatum, Christi religio humanam societatem a paganismo (1) D’Annibale, Summula, 1. 11 scribit: · Actum erat de probabilismo... nisi contigisset S. Alphonsum... ■ Hoc tamen nimium videtur. (2) L'hrburh, etc. 36 PROOEMIUM ad christianismum evexit, ita nane Providentia divina, promissionum Christo factarum minime immemor, per novam saeculorum seriem alteram Ecclesiae catholicae magisque gloriosum reservat triumphum, quem aget de ipsa apostasia, et quo societatem a neo-paganismo peiore quam erat prior, ad perfectiorem quam prior erat christia­ nismum seu catholicismum reducet. Utcumque res istae se habiturae sunt, — quis enim novit consilia Dei, — viae ad novam prosperitatem scien­ tiae morali patere videntur. Profligatus est lansenismus et Gallicanism us ; loscphismus, cum ipsis principibus qui ecclesiasticas res ad se revocare solebant, evanuit. Theologi catholici, id procurante sedula S. Sedis prudentia, gratan­ ter recuperarunt Angelicum Doctorem, et tamquam du­ cem securum, praesertim in rebus practicis circumspecte definiendis, acceperunt S. Alpiionsum. Accuratiores edi­ tiones SS. Patrum et scriptorum ecclesiasticorum, atque incrementa expolitioris cultus historiae non levia subsidia theologis afferunt. Atque ipsis non paucis quaestionibus quae hodie librandae sunt, opportunitas ingeniis offertur suum acumen exercendi. Nihil igitur desiderari videtur quod novo theologiae moram vigori necessarium vel utile sit. Fatendum tamen est, in saeculo xix, postquam a perturba­ tionibus politicis aliquantum est respiratum, fere non vulgata fuisse nisi Manualia et Compendia, inter quae, ut de solis defunctis loquamur, merito praestant Gury-Ballerini, S. L, episcopus Simart, Card. d’ÀNNiBALE, Aertnys, C. SS. R. Cl. Marc, C. SS. R., Lehmkunhl, S. I., Génicot, S. I. Immo quaedam, v. g. celeber­ rimum compendium Gury, ipsa forma catechistica quaestionum et responsionum minus adultam scientiae aetatem profiteri visa sunt. Malumus enim novo vitae exordio quam, sicut opinatur d’ANNibale (1), deficientibus ex senio viribus, exiguitatem plerorumque operum ascribere. Ceterum insigniores tractatus speciales pro­ dierunt, quales de virtutibus cardinalibus scripsit Ill. episcopus Brugonsis, Waffelaert, et de iustitia et contractibus, Carrière in Gallia et Crolly in Hibernia. Immo tum copia rerum tum vi di­ ti) Summula, I, 7. HODIERNA POSTULATA 37 condi et argumentandi ad classica aureae aetatis opera accessit Opus Theologicum morale Ballerini, quod post niortern illu^ris professoris, edidit, et complevit doctissimus Palmieri, S. I. Et tamquam novi viroris indicia laeti auspicamur ae­ stimationem minorem qua iam habentur tractatus mere casuistici, ii praesertim qui in solis fere negativis theologiae moralis partibus, seu in perpendendis peccatis et vitiis con­ sistunt, et fervor quo ascetica studia excoli coepta sunt. Praeterea, Constitutione Providcntissima Mater, 27 maii 1917, promulgatus est Codex iuris canonici, qui non tantum disciplinares Ecclesiae leges mira brevitate et dispositione complectitur, sed etiam theologiae morali de iustitia, de sacramentis et censuris multas suppeditat re­ gulas certas et omnino securas, cum emanent a suprema Ecclesiae potestate legislativa, quae in rebus fidei et morum ordinandis est infallibilis. — Hodierna postulata. Porro videtur oportere ut hodierni theologiae moralis scriptores his votis satisfaciant: 1) Ut rationalem investigationem quaestionum quae vires rationis non superant perficere conentur, ita ut intrinseca conclusionum ratio magis fiat manifesta ; 2) Ut positiva pars iustitiae Christianae, quae est in sectandis partibus honestis et melioribus, maiorem in tractatibus moralibus honorem obtineat et sublimis evangelii perfectio apertius et audacius praedicetur : 3) Ut hodiernae casuum diffi­ cultates et obscuritates quae cotidie oriuntur psycholo­ gicae, politicae, sociales, a viris quibus hodierna facta et regimina iuridica non sint ignota, fidentiore animo et gene­ rosiore labore examinentur et pro viribus dissipentur. Ita fiet ut practicae normae vere sint ad usum nostrorum ae­ qualium redactae, nec iam mere ex praeclarissimis doctoribus repetantur asserta quae illi, pro sua aetate, mirabili ingenio et eruditione invenerunt et proposuerunt. Sic ho­ dierni moralistae imitatores magis quam exscriptores dici poterunt praeclarorum decessorum; sic etiam propriis lucu­ brationibus spem novae aetatis aureae confirmabunt. 122 1 PROOEMH'M IX. — Variae observationes de istis indicationibus. 23. — I. De controversiis moralibus. Ipsas nosse con­ troversias, non parum ei prodest qui historiam doctrina­ lem magis penetrare voluerit. Etsi enim earum occasio non raro sit error in tide vel moribus, ita ut desinant in apo­ stasias vel membrorum putridorum abscissionem, earumque fervor nimius caritatem laedere soleat, simul tamen prae­ parant magis accuratos conceptus et magis consciam veri­ tatis possessionem. Sic, in re nostra, quantum ipsi devo­ tioni profuerint controversiae de ss. eucharistia et de culi u SS. Cordis. Saec. xi et xn. in quibus tantopere contra laicorum usurpationes in beneficiorum collatione, luctatum est, usurpationes istae propagarunt simoniam; inde quae­ stio mota est de valore ordinationum simoniace obtenta­ rum : inde perfecta est theologia sacramentorum. Ut quasdam principales controversias indicemus, in prima aetate, valor baptismi ab haereticis collât i; recon­ ciliatio eorum qui a fide defecerant ; martyrium ultro su­ sceptum : virginitas et secundae nuptiae controversae sunt ; et rigor montanlstarum impugnandus fuit. In altera Patrum aetate. Manichaeismus debellandus fuit ; atque in ipso medio aevo sectae manichaeorum Eu­ ropam infestarunt et severiorem disciplinam inquisitionis induxerunt. Saeculo ix, in Oriente certatum est de cultu ss. imaginum. Saeculis xi et xn extirpa nda fuit simo nia. Per medium aevum, mota est quaestio ascetica, iam a S. Augustino praeparata, et (piae in controversiis mysticis saec xviii rediit, de conciliatione amoris nostri et amoris Dei (1). Saeculo iam xm et dein xiv. plures quaestiones asceticae de vita religiosa et de paupertate acriter motae sunt, etiam inter religiosos. (1) De qua re iuvat legere RousaELOT, S. I. Le problème de Vamour uv moyen-âge in Belt rage zur Geschichtc der Philosophie des Mittclaltcrs, L VI· (Baûm . ker et von Hertlïng). CONCLUSIONES DE HISTORIA 39 Saec. xvni mysticae controversiae turbarunt Eccle­ siam post Molinos (1690). Quaestio autem de usura, iam saec. iv exorta, ne hodie quidem ex toto cessavit. A sae­ culo xvi percrebuit controversia tum inter catholicos et haereticos (in qua re rigorismus iansenianus potius adhaesit acatholicis), tum inter ipsos catholicos. Benedictus XIV, convocato coetu theologorum rem dirimere voluit per Ency­ clical litteras Vir Pervenit, de quarum valore dein decer­ tatum est, donec nostris diebus mitiora responsa practice invaluerint (1). A saec. xvn natus est magnus conflictus de Probabilismo, quem quidam, paucis elapsis annis, in Hollandia et Helvetia parum opportune renovare tentarunt. Praeter istam quaestionem, sic dictus americanismais. de quo Leo XIII scripsit litteras ad C. Gibbons ; methodus spiritualis ; liturgica informatio pietatis : renovatio cui­ usdam suspecti mysticismi non parum animos occupant. Simul quaestiones sexuales et coniugales diligent issima studia theologorum moralium postulant. Addas dubia de cooperatione ad libertates « modernas ». 24. — II. Variae conclusiones seu corollaria. 1. Dicemusne in historia theologiae moralis varias fuisse successiones aetatum quae in vita personae humanae distinguuntur, ita ut infantiam exceperit adolescentia ; huic successerit aetas maturitatis seu virilitatis, quae in frigidam senectutem desineret ? Potius, in singulis epochis Patrum et scholasticorum, fuit initium, splendor me­ ridianus ac dein crepusculum vespertinum. Verum per noc­ tem ipsam praeparabatur nova dies, ita ut potius post sua primordia, aetas theologiae moralis (quidni dicamus idem de omni scientia) fuit perpetuae et progredientis, non tamen continuo motu, adolescentiae. Xon immerito S. Paulus virum perfectum cum aetate plenitudinis Christi coniunxit (Cf. Eph., 4, 13). 2. Completa scientia theologiae moralis requirit usum (1) Cfr. Quaestiones nostras De Institui, n. 358-362. (23. 24.] 40 PROOEMIUM fontium revelationis ; adiumentum principiorum philoso­ phiae ; examen concretum causarum quibus applicanda sunt principia. Actas Patrum usum docuit revelationis : moralem aedificavit supernaturalem ; aetas scholastico­ rum medii aevi subsidium contulit philosophi e; aetas scholasticorum post medium aevum addidit meliorem explo­ rationem factorum. Psychologica investigatio erit opus praesentis aetatis. Indiget theologia moralis et rebus et ordinata rerum dispositione. Periodi prosperae contribuerunt res ; per tempora magis nubila praeparata est systematica dispo­ sitio. Si itaque velimus singulas aetates quas distinximus principali quadam qualitate definire, ordine sic exhiberi posse videntur : fuit aetas apostolica, paraenetica seu hortativa ; subsequens duorum saeculorum aetas, horta­ tiva simul et apologetica ; aurea Patrum aetas theologice (attentis fontibus) doctrinalis et censoria ; aetas Patrum minus proprie talium, collectrix et ordinatrix ; aetas scho­ lasticorum medii aevi, philosophica seu ratiocinativa} aetas scholasticorum post medium aevum, propter pleni­ tudinem expositionis, dici potest antonomastice moralis ; huic successit aetas contentiosa ; dum aetas post S. Alphonsum est magis conciliatrix et practica. Accessu iam analysis psychologicae theologia moralis novum comple­ mentum accipiet. 3. In theologia morali argumenta auctoritatis coniungenda sunt argumentis rationis. Si sola innitaris auctori­ tate, facile ultra quam par est vis auctoritatis ampliatur et impeditur progressus. Sic in aetate ubi non cogitabant nisi de conservanda doctrina, Patres reputabant inspiratos, unde violentae Jiebant interpretationes. Si neglegas fontes revelatos, vel dialecticae subtilitates regulas enervant, vel non proponitur iam nisi honestas humana et naturalis, pro sublimitate evangelica quae primis Christianis prae oculis obversabatur. Magis scientiae nocet falsa philosophia quam neces­ sitas impugnandi baereses. Haec acuit ingenia et perpolit ORDO DICENDI 41 e nonnas ; illa scientiam destruit dum errore pervertit etiam bonorum mentes. 4. Tn omni aetate debellandus fuit quidam rigorismus, qui ipsa severitate sua a religione avertit. Articulus VI. — Ordo dicendi. 25. — Omnis theologia moralis hanc primam divi­ sionem admittit qua generalior seu fundamentalis a spe­ ciali distinguitur. Quid generalis morum theologia contineat, ex ipsa theologiae moralis definitione facile colligitur. Fundamen­ talis enim theologia quaedam istius definitionis explica­ tio dici potest. Etenim agendum nobis erit totidem tractatibus : 1° De homine elevato et reparato, seu de subiecto cui theologia moralis scribitur ; 2° De eius actibus humanis, quos diximus esse obiectum remotum theologiae moralis ; 3° et 4° De regulis quibus actus isti ordinandi sunt : scientia enim regulatrix regulas istas nosse et applicare debet. Atque ex ipsis articulis fidei docemur, actus huma­ nos secundum duplicem regulam ordinandos esse: remo tam, qualis est lex, et proximam, qualis est conscientia : 5° Libertas nostra deficiens actus habet malos qui tractatum postulant de peccatis ; 6° Ad actus bonos faciendos iuvamur variis subsi­ diis actualibus et habitualibus, de quibus erit tractatus sextus. Theologia specialis binas magnas partes complectitur. Altera est de virtutum exercitatione et de oiliciis coniuri­ ctis ; altera de recto usu sacramentorum. Placuit enim di­ vinae munificentiae nobis, ex meritis Christi, fontes gra­ tiarum in sacramentis aperire, atque actionibus saeramentalibus actiones nostras humanas iuvare, confirmare, per­ ficere. His partibus accedere solet, per modum cuiuspiam appendicis, tractatus de canonico ecclesiasticarum poena- 42 PROOEMIUM rum argumento, cum poenae istae actione nostra humana fugiendae sint, et rectum sacramentorum usum non parum afficiant. Sed tractatus de legibus, de sacramentis et de poenis locum sibi vindicat non secundarium in iure canonico, quamvis respectus diversus fuerit. Quare separatum volumen do positivis Christia­ norum obligationibus, de sacramentis et de poenis adornavimus canonico-morale, ut utrique scholae utile esso possit. Idem quidem consilium sumi potuit de Legibus, in univor­ sum. d»· quibus eadem valebat ratio. Notiones tamen de legibus adeo sunt necessariae ante tractatum gravissimum de iustitia ; et in tota theologia morali tam frequentes reperiunt applicationes. — eum ubique ius naturale misceatur iure positivo sive divino sive humano, — ut tractatum istum a theologia morali separare non simus ausi. Praeterea do loco quo opportunius proponatur tractatus de Castitate et de vitiis oppositis ambigi poterat, (’um rectus facultatis generati vae usus statui coniugali reservetur, eius normae non bene capiuntur antequam sufficiens de statu matrimoniali notitia com­ parata sit. Quare plures delicatum istud argumentum bis adeunt : inter tractatum de virtutibus de solo vitio carnali agunt ; quisnam usus facultatis sit honestus et laudabilis : id in tractatu de matri­ monio explicant. Haec imius argumenti divisio ; haec inter vir­ tutes interpositio vitii, mirae sunt nec carent incommodis. Rursus tamen, tractatus qui totus est moralis inter partes potius cano­ nicas non bene collocatur. Ideo, omnibus perpensis, praetulimus libellum separatum isti tractationi destinare. SUMMARIUM. 26. — Pars scientiae theologicae quae moralis dicitur, quaerit et proponit dictamina practica quibus, in praesenti ordine na­ turae elevatae et reparatae, secundum fidem et rationem, actus humani regulandi sunt. II. A theologia dogmatica differt per suum obiectum mate­ riale : i. e. actus humanos, eosque regulandos, dum theologia dog­ matica versatur circa ipsas veritates fidei, qua tales, systematic© proponendas intellectui ; a iure canonico, per iustitiam quam con­ sectatur, quae est iustitia in foro interiore seu coram Deo, dum ius canonicum civem iustum facit in foro exteriore Ecclesiae ; a SUMMARIUM INTRODUCTIONIS , I ■ I ' I I 1’ i i* ί I ! I I I I j I * 43 scientia asectica. mystica et pastorali, per maiorem extensionem obieoti, quod est omne honestum et non tantum melius bonum, et per propositionem magis speculativam, dum asectica et mystica scientia, de perfectione sollicita, et pastoralis theologia, simul vias inquirunt consequendi sua obiecta. Scientias omnes huma­ nas, ipsam Ethicam transcendit suo obiecto formali, quod in arti­ culis fidei repent. Quamvis autem scientia iuris ut scientia morum distinguendae sint, non sunt tamen ita separandae, ut iuris peritus a veritate morali abstrahere possit. Qui talem separationem praedicant, errorem spargunt antinaturalem et societati damnosum. Infra theologiam dogmaticam, theologia moralis sibi subaltornat scientiam asceticam, cui ministrat principia fundamentalia. quamvis fine suo scientia ascetica sit ei gradu superior. III. Fontes theologiae moralis sunt fontes communes omnis theologiae : Verbum Dei, Magisterium Ecclesiae. Auctoritates hu­ manae et ratio. Quamquam, pro obiecto materiali suo, theologia moralis saepius quam dogmatica ad rationem provocare de liet. Inter auctoritates eminent S. Thomas et S. Alphonsus, quorum tamen singulae sententiae minime imponuntur sequendae; quorum commendat io theologos a nulla personali investigatione dispensat, Auctoritates autem simul acceptam Ecclesiae doctrinam ιο­ stantur et proprio labore scientiam ditant. IV. Methodus, quae scholastica vel casuist ica esse potest. erit potius scholastica, quatenus intrinsecis conclusionum rationi bus quaerendis operam dabimus. Brevis tamen erit nostra tractatio, quia ad tractatus speciales cum hoc nostro opere coni unctos, fusiorem expositionem et polcmicas disputationes aman­ dabimus. V. Historicae notae, lam in ipsis sacris Novi Testamenti litteris inultae partes morales sunt in quibus legimus principia, praecepta, consilia, reprehensiones et definitiones auctoritatis. Patres aetatis Apostolicae sunt hortatores ; in secundo et tertio saeculo sunt hortatores et apologetae ; dein, in aurea periodo quae a saeculo iv ad medium saeculum v decurrit, doctrinam morum nobis tradunt c fonti bus revolatis haustam, et simul contra invadentes mores paganos luctantur ; in subsequent i periodo, Patres potius conservant et colligunt, ante dicta, quae dein Patres minus proprio dicti (a saec. vu medio in Occidente. vili in Oriente) magis methodice ordinant, dum scholis abbatialibus et episcopalibus praeparatur aetas scholasticorum medii aevi (a saec. xm ad xvi). Tunc studio (etiam nimio) dialecticae [26] 44 PROOEMIUM et philosophia Aristotelis exculta ingenia doctrinam moralem subsidiis rationis humanae perfecerunt. Doctrinam sic iamoxpositam ampliore expositione et magis studiosa ad facta applicatione adornant scholastici aetatis modernae, qui in sacculo xvi et xvit floruerunt, ita ut aetas ista dici possit aurea theologiae moralis. Successit tunc iam a medio saeculo xvn, propter nimis subtiles lucubrationes et luem lansenianam, aetas quam a bellis intestinis vocare possumus, cum ipsi catholici scriptores tam acriter inter se de probabilismo et administrationo sacramenti paenitentiae decortarint. Prudens scientia et labor S. Altiiomsi animos ad concordiam revocavit, simul auspicatus aetatem potius practicam quam doctrinalem. Sperare iam licet novam aetatem auream, in qua, ducibus S. Thoma et S. Alphonso, cum maiore penetratione principiorum coniungatur moderna eruditio, animi ad sectandas po­ sitivas partes iustitiao Christianae fidentius excitentur, et ipsum examen applicationum psychologica observatione compleatur. Numquam tamen defuero controversiae : disputatum est de valoro baptismi haereticorum, do paenitontia, de virginitate et viduitate, do ordinatione simoniaca, do voluntaria paupertate, de mysticisme, de usura, do probabilismo. Hodiernae quaestiones sunt, do virtutibus «activis» cum americanismo, do methodo ascotica, de liturgica informatione pietatis, de matrimonio et officiis ooniugum, do cooperatione ad libertates modernas. Postquam, sacc. xn separatum est ius canonicum a disci­ plina morali, utraque scientia tamen modo satis parallelo evoluta est : non raro iidem fuere moralistue qui cauonistac egregii. De­ cretum Gratiani cum libris sententiarum ; Decretales Gregorii IX cum Summa S. Thomae in lucem odita sunt ; et nunc Codex iuris canonici, recens promulgatus, conceptam de theologia morali spem adauget. Id quoque facta historica demonstrant : solidae scientiae monili minus impugnandae haereses quam dissensiones catho­ licorum ; minus calamitates exteriores quam oblivio sanae philo­ sophiae nocent. Indiget autem theologia moralis et fidei documentis et labore rationis; principiis annecti debent applicationes ad casus concretos. Hodie vero necesso est magna cura conclusiones catholicas demonstrare ; sollicitudinem de perfectione cum responsis dc stricte necessariis coniungere ; nec solas consideraro personas sin­ gulas, sed magis ad sociales respectus attondero. VI. Theologiae generalis is erit ordo naturalis, ut successive agamus : do subiecto cui theologiae moralis, seu do homine elo- ■ Il S U Μ M A RI U Μ INTRO D UCTIO N IS 45 vato ot reparato ; do cius actibus humanis : de regula remota et proxima istorum actuum, seu de legibus ot conscientia, denique de peccatis, ot de subsidiis recti usus nostri liberi arbitrii. Ad praecavenda fallacias et errores, praemonuimus prudentem usum faciendum osse regularum iuris, ne appellentur ultra quam ratio cui innituntur id sinit, vel ubi locus earum non est. Quod demonstravimus dc his tribus effatis : In dubio standum est pro valoro actus ; Caritas non obligat cum nimio incommodo, seu cum gravi ct proportionate ; In pari causa melior est condicio possidentis. Do recto usu celebratissimae distinctionis per se et per ac­ cidens, quae ad pluralitatem casuum vel ad ipsam causalitatem referri potest otiam diximus, observando nullam excusationem oriri si condicio honestatis accidentaliter defuerit, bene voro si offectus consequens accidentaliter sit impeditus ; effectum autem malum qui causae concurrenti tribuendus sit ei non imputari qui istum effectum malum vitavit quantum positivo id curandi officio tenebatur. Domum, ne decipiamur in allegandis propositionibus dam­ natis, observandas diximus varias notas quibus propositiones inuruntur, et ipsam strictam significationom thesis quae i inprobatur. Ita autem aditum paravimus ad ipsam theologiam genera­ liorem seu fundamentalem. — TRACTATUS PRIMUS. DE SUBIECTO CUI THEOLOGIA MORALIS SCRIBITUR. Utilitas tractatus. Cuinam regulae morales proponendae et accommodandae sint, id in primis nosse iuvat. 2T. — Subiectuni theologiae moralis est homo, in prae­ senti sua viatoris condicione. « Homo », inquam, i. e. creatura rationalis, persona, et pars generis humani divisi in societates perfectas. « Creatura » : ergo plene constit utus sub Deo. a quo esse recepit cum obligatione absoluta servandi ordinem a Deo, sive in ipsa natura humana, sive superaddita posi­ tiva voluntate promulgatum. « Rationalis » : ergo formalis laudator Dei. qui ad Deum referre debet se ipse et mundum. « Persona », i. e. exsistens sibi, seu factus propter fi­ nem seu beatitudinem personalem, atque intimo appetitu, qui se prodit in omni studio quo quaerit verum, bonum, pulchrum, tendens in Deum. « Pars generis humani divisi in societates perfectas » : proin, salva personali dignitate, subordinatus societati cuius est membrum. « In praesenti sua· condicione » hominis elevati et re­ dempti a Christo. Qua elevatus, homo est vocatus ad im­ mediatam Dei possessionem, quae nunc per gratiam san­ ctificantem inchoatur, plene autem in caelo per gloriam perficietur. Qua redemptus a Christo, est eius frater adop­ tivus, vocatus ad assimilationem Filii Dei, quocum, tam­ quam capite, unum corpus tamquam membrum fiat. 48 TRACTATUS X « Viatoris », i. e. sc moventis versus terminum, seu entis nondum perfecti, quod se perficere seu complere debet. 28. — Ne tamen existimes varias istas rationes et conexas functiones esse oppositas seu disparatas. Contra, in miram unitatem conspirant. Cuicumque congruenter intendat, homo reliquas omnes implet. Sic. qui Deo oboe­ dit, Deum laudat, fit beatus, tendit in Deum, servit socie­ tati, imitatur Christum, seipse perficit. Nec potest quis societati debito modo utilem se reddere, quin simul se per­ ficiat et reliqua omnia praestet vel obtineat. Perinde dicas de eo qui propriam perfectionem vere conseetetur. 29. — Homo perfectus in termino est homo visione beatifica deificatus. Homo perfectus in via, est homo qui totus ad illam deificationem est dispositus, plena volun­ tate ad illam conversus. Perfectio enim imperfecti est di­ spositio ad perfectionem. Disponitur autem homo ad dei­ ficationem, quatenus se Deo conformem reddit ea parte quam Deo coniungere vel a Deo separare in eius potestate est, i. e. voluntate. Quod nunc, ut postea videbimus, fit per caritatem. Idem hoc alio et fortasse meliore modo ostenditur. In prae­ senti elevationis nostrae condicione, perfectio nostra minus est opus nostrum, quam a nobis acceptandum beneficium divinum. Quare, dispositio ad deificationem stat in aptatione nostra ad voluntatem Dei, quae sicut sola dedit vocationem, sola eandem beatifica Dei possessione complere potest. Estquo etiam ista per­ fectio imitatio Christi, qui oraro nos docuit : « Fiat voluntas tua » ; et ab initio suae vitae mortalis, perfectissimus fuit volun­ tatis divinae sectator, secundum illud : « In capite libri scriptum est do me, ut faciam, Deus, voluntatem tuam » (Ilebr. 10,7). 30. — Corollarium. Si ita res se habent, theologia moralis est simul scientia rectitudinis, perfectionis, beatitudinis. SUBIECTUM THEOLOGIAE MORALIS 49 SUMMARIUM. Homo, creatura rationalis, persona et simul pars societatis perfectae, in praesenti sua viatoris condicione, tum Deo et so­ cietati servire, tum sibi consulere et imitari Christum debet : quae tamen functiones tam arte inter se sunt coni unctae, ut unius exsecutione formali, aliae simul materialiter impleantur. Via­ toris autem perfectio est ut se disponat ad deificationem per conformitatem cum voluntate divina. Quatenus haec docet, theologia moralis est simul scientia rectitudinis, perfectionis et felicitatis. [28 -30.) TRACTATUS II. DE ACTIBUS HUMANIS (1). TITULUS I. Notiones et divisiones. Utilitas. Accuratis notionibus distincta rerum cognitio intel­ lectus praeparatur. Potissimum attendee sunt notiones actus im­ perati et actus eliciti, ac libertatis moralis. 3Î. — Notio actus humani. Actus dicitur humanus, qua voluntarius, i. e. quatenus a voluntate cum adver­ tentia rationis ad humanam finalitatem procedit. Ad specificam enim animalis rationalis dignitatem pertinet, ut conscia ratione et voluntate agat. Actus qui­ bus simili modo quo cetera animantia operari videmur, ac­ tus hominis vocari consueverunt. Cf. S. Τιγομ. 1,2, q. 1 art. 1. Actus itaque plene humanus est actus plene volun­ tarius. In praesenti nostra vita, actus simul humanus et liber est. Namque in caelo, actus plenissime voluntarius adhaerendi Deo, fini nostro beatifico, psychologice liber esse nequit. Novimus enim ex philosophia, psychologice liberum esse agentem qui, positis omnibus ad agendum requisitis, actionem facere vel omittere (libertas contradictionis), hanc vel diversam eligere (libertas specificationis) potest. Actus potestne esse libor sino aliqua attentione ad finalitalem, seu ad ordinem rationis ; an, quando solae utilitates tem(1) Recens faso et erudite disserit Fhinb S. I. Dc actibus humanis, 3 voi. Friburgl Drisgovlac, 1897-1004. [31·] 52 TRACTATUS II, TIT. I porales advertuntur, tunc maiorem utilitatem necessario amplec­ timur : id controvertitur. Qui attentionem istam non requiri putant, admittunt actus humanos qui non sunt morales. Nos. sicut ex ipsa nostra definitione actus humani constat, potius con­ trarias partes tenemus cum S. Thoma, 1. c. cf. Suarez, De bo­ nitate et malitia humanorum actuum, d. 1, s. 1, n. 9. 10. 32. — Notio actus moralis. Moralis dicitur actus, quatenus ad mores pertinet, seu ad humanan vitae ratio­ nem et consuetudinem. Sunt itaque actus formaliter mora­ les, quatenus vitae dant qualitatem et valorem in ratio­ nali existimatione (1). Secundum S. Thomam, ibi incipit genus moris ubi dominium voluntatis primo invenitur. Quare omnes actus humani sunt simul morales. Cf. 1, 2, q. 18 art. 5. 9 ; et q. 19 art. 1, ad 3. Itaque duplex etiam erit divisio actuum humanorum, altera psychologica, qua in sua physica constitutione, seu tamquam actus, altera moralis, qua in sua rationali existimatione, seu tamquam humani, considerantur. Tertia divisio, ex ejicientia, non est omnibus actibus communis. 33. — I. Divisio psychologica actuum humanorum. 1. Actus humani sunt interni aut externi. Priores potentiis internis perficiuntur, nec ullo modo exterius apparent : co­ gitare, imaginari. Posteriores, vel aliquo signo sensibili manifestantur, vel ad potentias externas progrediuntur : voces quibus affectus interiores exprimuntur ; genuflexio ad adorandum. Stricte loquendo, actus qui externus dicitur, vocandus esset mixtus : nisi enim voluntas in eo partem haberet, non foret humanus. 2. Actus sunt naturales vel supcrnaturales. Priores, per solas potentias naturales, cum ordinario Primae Causae concursu liunt ; supcrnaturales fiunt cum auxilio gratiae transferentis actum ad ordinem supernaturalcm. (1) In explicanda moralitatis notione, theologi satis laborant. Cf. Lehmkuul, I, 93. ACTUUM HUM. NOTIO, DIVISIO I I I I * * I k i r I I 53 Conceduntur praeterea gratiae quae dicuntur médicinale*, quatenus robur conferunt ad vitanda peccata. Suntne tamen pure medicinales, ita ut, quando dantur infidelibus, actus his gratiis consentanei naturalem ordinem non transcendant : multi, fortasse ploriquo, tales gratias pure medicinales admittunt ; nos potius in partes negativas inclinamus. 3. Actus humani sunt eliciti vel imperati. Imperare est aliquem ad aliquid agendum movere, ipsi rem faciendam intimando vel denuntiando (propo­ nendo), ut si dixeris : Fac hoc. Nobis et aliis imperare pos­ sumus. Aliis tamen tantum si sint nobis inferiores ; et exterior nostrae voluntatis manifestatio est tunc neces­ saria. Bifariam autem sunt actus eliciti vel imperati. a) Attenta causalitate sua efficiente, eliciti sunt actus qui, nullo alio actu imperati, consummantur in ipsa vo­ luntate quae se ad agendum determinavit: talis esse potest actus amoris Dei ; imperati, contra, qui, ex voluntatis im­ perio ab aliis potentiis, sive internis, sive externis, immo ab ipsa voluntate efficiuntur. Cogites varios actus cultus divini quos voluntas exercet per mentem et corpus : ora­ tionem, psalmodiam, capitis inclinationes. b) Attenta causalitate finali, seu motivo, eliciti di­ cuntur actus respectu motivi proximi ; imperati, respectu alius motivi quo agens ad actum sub suo motivo proximo faciendum movetur : ut si ex timore facias actum caritatis. Cuin agatur de causalitate finali, non do officiente, actio no­ bilior inferiore imperari potest. Liquet autem, ut efficax sit imperium, praesto esse debere vires ad actum nobiliorem faciendum, seu, in exemplo allegato, gratiam ad faciendum actum caritatis. Actus potest fieri sub suo motivo proprio, et etiam simpliciter sub motivo nobiliore. Sic, miser a me eleemosynam petit. Possum ex mera caritati va benevolentia eleemosynam ipsi largiri ; et eadem caritas imperare mihi potest affectum misericor­ diae seu compassionis, sub quo, imperante caritate, eleemosynam largiar. In posteriore casu actus est stricte imperatus ; in priore, late tantum, quia non ipsa misericordia sed sola caritas in eo exercetur. [32. 33.] 54 TRACTATUS II, TIT. I 34. — Divisio moralis. Qua morales, actus human, possunt esse recti, vel pravi, prout secundum ordinem ra­ tionis sunt facti, vel praeter aut contra istum ordinem. Sunt liciti vel illiciti, prout praecipienti vel etiam con­ sulenti legi consentanei sunt, aut praecipienti legi repu­ gnant. Sunt boni vel mali, attenta proportione quam habent ad agentem, cui convenire vel disconvenire possunt. Non addimus indifferentes, quia, ut in sublecto reci­ piuntur, eum non possunt nisi bene vel male afficere. Indif­ ferentes tamen dicuntur qui, attento obiecto seu genere eorum, nondum boni vel mali denominari possunt. Quatenus ad alterum referuntur, iidcm actus sunt imputabiles in laudem vel vituperium, in praemium vel poe­ nam, ac proin, meritorii vel demeritorii. 35. — Libertas moralis. Sicut cum psychologica actus humani ratione cohaeret libertas psychologica, sic cum eiusdem ratione morali conectitur libertas moralis. Haec tamen dupliciter intellegitur. 1. Usu frequentiore, moralis libertas negat obliga­ tionem voluntatis : habeo moralem libertatem orandi, stu­ dendi, ambulandi. 2. Usu minus frequenti, negat impedimentum volun­ tatis, quando, quantum ipsa velit, tantum se explicare potest. Negat ergo plures istas, plus vel minus plenas, ser­ vitutes concupiscentiarum vel corporalis ponderis, quas ge­ mentes subeundas habemus, ut dum conquerimur animum nobis defuisse surgendi hora statuta. Moralis haec libertas peccato originali sauciata est, non ta­ men destructa. Ideo damnata est propositio quod, in statu prae­ senti. homo, sibi relictus, non valeret nisi ad peccandum. Cf. pro­ positiones 25. 27 et 65 Bah, inter propositiones damnatas a S. Pio V. ut respective « haereticas, erroneas, suspectas, temerarias, scandalosas et in pias aures offensionem immittentes». 1 oct. 1567. Prop. 25: α Omnia opera infidelium sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia ». Prop. 65: « Non nisi Pelagiano errore admitti potest usus aliquis liberi arbitrii bonus sive non malus : A.CTUUM HUM. NOTIO, DIVISIO et gratiae Christi iniuriam facit qui ita sentit et docet ». Prop. 27 : « Liborum arbitrium, sine gratiae Dei adiutorio nonnisi ad peccandum valet ». (Denz., n. 1025, 1917, et 1065.) Quare amor caritatis, in caelo, simul erit psycholo­ gice necessarius et moraliter summe liber : amando ibi Deum voluntas perfecte efficit quod efficere vult. 36. — Divisio actuum quorundam ex efficientia. Non omnes actus sed non nulli fiunt minus propter se quam propter ulteriorem efficaciam : sic emptor et venditor fa­ ciunt contractum venditionis ad habendam rem vel pe­ cuniam. Actus isti distinguuntur validi vel invalidi. Priores habent quae essentialiter requiruntur ad istam efficaciam ; posteriores elemento essentiali destituuntur. Ipsi actus va­ lidi sunt alii auctoritate humana rescindibiles : v. g. plures contractus, propter alterius partis laesionem ; alii re­ scindi nequeunt ; idque vel absolute, ut matrimonium con­ summatum ; vel minus absolute, ut matrimonium ratum, quod, collata divinitus potestate, a S. Pontifice destrui propter iustam causam potest. Do non paucis actibus non modicae quaestiones fiunt in iure et in theologia morali, utrum sint ipso facto et a principio invalidi, et quo iure, divino vel humano ; an tantum iudicis sententia vel legitimi superioris auctoritate infirmari possint. Non omnis actus validus est licitus : puta matrimonium contra legitimam prohibitionem factum ; nec illicitus est omnis actus invalidus : puta testamentum informe. In iure tamen ecclesiastico actus invalidus dicendus est per se prohibitus. 37. — Varia notanda. 1. Voluntas tum agendo tum actum omittendo ordinem rationis observare vel violare potest. Quare, nomine actus humani venit etiam omissio conscia et libera, quae bona et meritoria, mala et digna poenis esse potest. 2. Quamvis actus humanos ad voluntatem referamus, etiam intellectus suas partes in his habet. Nulla cetera II f 34 37.] 56 TRACTATUS II, TIT. II est mera intellectio, nulla mera volitio ; sed utra que fa­ cultas vario gradu, in omni actione, conspirant. 3. Neque actus exsistunt separati sicut illos conside­ ramus ; sed in continua quadam actionum serie praepa­ rantur, et variis consectariis perficiuntur. Nullus est sine anterioribus radicibus, nullus sine effectibus posterioribus. Sed non minus quam scientia physica, debet scientia mo­ ralis motum continuum tamquam seriem infinitam motuum disjunctorum seu momentaneorum aestimare, ut aliquo im­ perfecto modo eosdem cognoscere et explorare possit. 38. — Dispositio tractatus. Actus humanus est essentialiter voluntarius. In praesenti condicione nostra est simul liber, moralis et imputabilis. Per se tamen non repugnat eius essentiae ut sit psychologice necessarius ; et exemplum adduximus visionis bea­ tificae. Pariter observatio praeceptorum erat Christo psycholo­ gice necessaria. Quocirca libertas, moralitas, et imputabilitas ad meritum vel poenam, potius dicendae sunt proprietates actus humani qualis fit a viatore. Nihilominus libertas magis cum voluntarietate coniungitur, ita ut separata expositio libertatis et voluntarietatis esset sine utilitate et non sine incommodo. Quare haec erit dispositio tractatus, ut agamus: 1. Do actu humano qua voluntario et libero ; 2. De impedimentis actus humani ; 3. Do actu humano qua morali ; 4. De actu humano, qua imputabili. SUMMARIUM. 39. — I. Actus humanus, quo nomine venit etiam omissio, est actus qui a voluntate cum advertentia rationis procedit. In hac vita, actus isto est psychologice liber; qualifient, secundum aestimationem rationis, nostram vitam, unde dicitur moralis: atque est, prout ad alterum refertur, meritorius vel domeritorius. II. Psychologice distinguitur, attenta potentia exsequento, in­ ternus vel externus ; attento principio subiectivo, naturalis vel supornaturalis. Attenta eius consummatione in voluntate vel in potentia per voluntatem mota, aut etiam attento motivo pro­ ximo vel remoto sub quo fit, dicitur elicitus vel imperatus. III. Qua moralis, actus esse potest, attento ordine rationis, rectus vel pravus ; attenta lege, licitus vel illicitus ; attenta pro- 57 ACTUS HUM. QUA VOLUNTARIUS ET LIBER portione ad agentem, bonus vel malus (in subiecto, nullus est indiffe­ rens) ; attenta relatione ad alterum, meritorius vel demeritorius. Cum hac notione conectitur libertas quae moralis dicitur, quatenus vel liceitatem vel humanam possibilitatem significat. IV. Attenta ulteriore efficacia, alii actus sunt validi, alii inva­ lidi. Validi possunt esse rescindibiles vel non. Actus invalidus non est necessario illicitus, nec licitus semper est actus validus. V. Intellectus non agit sine voluntate, et vice versa ; nec actus separatim exsistunt a continua actuationo energiae huma­ nae ; et nullus est quin influat in dispositionem sequentem. VI. Ratio sequendi ordinis statuitur. TITULUS II. De actu humano, qua voluntario et libero. Utilitas. — Ad divisiones voluntarii frequenter in theologia morali recurrendum est, potissimum in quaestionibus de imputa­ tione, de peccatis, do castitate et vitiis oppositis, de legibus et de sacramentis. Maximo refert distinctam possidere notionem in­ tentionis, electionis et permissionis ; ot accurate secernere volun­ tarium virtualo, habituale et interpretativum seu praesumptum de futuro. Condiciones libertatis cognoscendae sunt, ut melius intellegantur impedimenta actus humani. Articulus 1. Voluntarii et involuntarii notiones et divisiones. 40. — I. Notio voluntarii. Voluntarium est «cuius principium est in ipso agente, sciente singula in quibus est actio » (1) ; seu, ut brevius ait S. Thomas (2), « cuius prin­ cipium est intra, cum additione scientiae ». Porro voluntarium istud dividitur : ex obiecto, ex modo quo obiectum attingit, ex sua figura seu subiectiva ratione essendi, ex sua manifestatione, demum ex sua per­ fectione obiectiva. (1) Arist. Elhic. 3 c. 3. — (2) 1, 2, q. 6 art. 1. [38 40.] 58 TRACTATUS II, ΤΓΓ. II 41. — II. Divisiones. 1. Ex obiecto. Voluntas, cum sit appetitus rationalis, formalem finis et medii proposi­ tionem sequitur, ita ut actus habeat alios circa finem, alios circa media. a) Circa "finem haberi potest : Simplex voluntas, seu complacentia in obiecto quod apprehenditur ut conveniens subiecto, seu per se amabile (S. Th., 1, 2, q. 8). Dein intentio, aliquo modo prosecutiva rei. Finis enim est « cuius gratia aliquid fit ». Tum fruitio, i. e. quies in fine obtento seu possesso bono (1). In fruitione sua, voluntas approbat, ratam habet finis consectationem (seu factos conatus) et consecutionem. b) Circa medium seu media haberi potest : consensus, quo adhaeretur iudicio proponenti quod consequendo fini utile visum est (1, 2, q. 15) ; Vel electio, qua, cx pluribus mediis, unum praefertur (1, 2, q. 13): Et usus activus, quo potentiae ad agendum applicantur. Igitur voluntariam habemus complacentiam, inten­ tionem, fruitionem, consensionem, electionem, exsecutionem. Itaque voluntarii esse possunt non soli actus volun­ tatis, sed etiam actus aliarum potentiarum seu effectiones ; formaliter tamen voluntarii sunt soli actus voluntatis ; ce­ teri sunt voluntarii denominative. Haec praeterea de istis actibus observanda sunt. Usus pertinet ad ordinem exsecutionis, ceteri omnes ad ordinem intentionis (2). Si usus defuerit, non erit volun­ tarium factum externum, v. g. mors inimici. Haec tamen potest esse obiectum complacentiae, fruitionis, et sic ter­ minare voluntatem. Si eam sic terminaverit, olim, magis quam hodie, mors ista dicebatur volita, quamvis non vo­ luntaria (3). Intentio distinguitur perfecta seu efficax, et inefficax. (1) 1, 2, q. u, (2) No ergo confundumua cum inlenHone striote diota» ordinem inten­ tionis, qaoo intentionem, electionem et consensam complectitur. (3) Sic Italice volita dicitur pluvia ab agricolis concupita. A0TU3 HUM. QUA VOLUNTARIUS ET LIBER 59 Efficax de se cum exsistentia obiecti conectitur, quia inedia sunt in potestate voluntatis et haec omnia necessaria ad­ mittit vel eligit. Si, contra, necessari i inedia admittere neglegit, dicitur velleitas. 42. — 2. Ex modo quo obiectum attingitur. a) Voluntas, ut est appetitus, habet, sine transmutatione organica, actus prosccutivos et aversativos, quibus undecim passiones ap­ petitus sensitivi denominantur : amorem et odium, desi­ derium et fugam, spem et desperationem, timorem et au­ daciam, iram, delectationem et tristitiam (1). Itaque, qua­ tenus haec scienter procedunt a voluntate, haec omnia voluntaria esse possunt. 6) Obiectum attingi potest in se vel in alio obiecto. In se attingitur id ad quod voluntas immediate afficitur. In alio attingit voluntas quod vult tantum ut conexum cum obiecto quod vult in se. Conexum porro esse potest tamquam pars·, ut obligatio alimentorum pars est vitae coniugalis ; tamquam accessorium : ut votum castitati» accedit ad subdiaconatum ; tamquam effectum (stricte vel late dictum) praevisum cum re ad (piam voluntas afficitur : ut rixae, blasphemiae quae praevidentur ex ebrietate se­ cuturae. Si agitur de effectu qui praevidetur secuturus sed qui non amatur, voluntarium strictius dicitur in causa tantum, et effectus vocatur mere permissus. Itaque, quod probe tenendum, voluntas nec intendit nec eligit quod mere permittit, sed permissio dicit meram praevisionem sine affectu. Permissio est activa, quando fluit ex actione propter concursum alius causae quae impediri nequit ; est passiva, quando offectus mere non impeditur. 43. — 3. Ex subiectiva ratione essendi, seu voluntarii figura distinguitur : a) Voluntarium propter actionem, seu positivum, et voluntarium propter omissionem, seu negativum, ut cum (1) S. Thom. 1, 2, q. 22 art. 3, ad 3; et q. 23 art. 2. c. [41-43 J 1 60 TRACTATUS II, TIT. II quis impedire omittit quod impedire debebat : v. g. damnum per animal a se possessum (1). Et dum agimus, ipse noster actus dici potest positive voluntarius ; dum agere nolumus, nostrum non-agere erit negative voluntarium. N. B. De significatione et usu plurium vocabulorum non omnes consentiunt : quod, in legendis scriptoribus, est attendendum. Sic, alii directum voluntarium vocant quod est a voluntate posirive operanto ; indirectum, quod eatonus est a voluntate quatenus obligationem agendi praetermittit. Dum alii directum vocant vo­ luntarium in se, indirectum vero, voluntarium in alio. b) Voluntarium explicitum, quod in se menti ob­ versatur, et implicitum, quod in priore continetur. Sic vo­ luntas doloris de peccato continet propositum non pec­ candi ; voluntas diligendi omnes, voluntatem diligendi inimicos. Sic volunt? s legisl toris implicite vult legem se­ cundum sensum verum. Satis affinis est haec divisio distin­ ctioni voluntarii in se et in alio·, sed hic magis ad attentionem quam ad intentionem respicitur. 44. — 4. Ex manifestatione, habenas voluntarium expres­ sum, tacitum, praesumptum {dc praesenti). Expressum est quod voce vel alio signo ad id ordinato manifestatur ; tacitum, quod ex concessione expressa vel aliquo facto aut facti omissione colligitur. Superior iter permittens tacite consentit ut modo consueto tibi pecuniam quaeras ; Do­ minus, qui facile dissentire potest, tacite consentit in quempiam, a se observatum, rei suae usum. Praesumptum de praesenti est quod ex inclinatione, dispositione animi vere nunc adesse conicitur. Amicus episcopi a quo per litteras iurisdictionem statim ad se mittendam postulavit, missam post receptas litteras iurisdictionem conicit. Praesumptum de futuro idem est quod inter pretativnm, de quo n. 46, c. (1) Id quod omissionem consequitur dicetur voluntarium, quando se­ quitur per se; permissum, quando sequitur per accidens. ACTUS HUM. QUA VOLUNTARIUS ET LIBER 61 45. — De adagio a Qui tacet consentire videtur > (R. I., 43 in 6°). In dubio, dummodo nulla ratio oppositum suadeat, qui tacet consentire videtur » (1) : «) In re quae tacenti prodest sine onere ; b) Quando aliqua necessitas contradicendi simul cum expedita contradicendi facultate coniungitur. Huc spectat dictum : α Scientia et patientia habetur pro expresso consensu (2) ». Id saltem valet in robus modici praeiudicii. — c) Ubi plures conve­ niunt ad deliberandum de sententia communi. Consentientibus censebuntur tacentes, per se, astipulari. 46. — 5. Divisio τοϋ voluntarii ex obiectiva eius per­ fectione. a) Voluntarium esse potest perfecte et imperfecte deliberatum. Prius, quod vocatur quoque perfectum, plenam cognitionem et deliberationem postulat. Plena dicitur co­ gnitio, quatenus moraliter omnes lei notae cognoscuntur et mens non est subiective impedita. Imperfecte deliberatum in repentinis motibus, in magno passionis aestu, in partiali vigilia habetur : b) Voluntarium simpliciter et secundum quid. Prius ex obiecto quale existât, alterum ex nota peculiari quae ei inest aestimatur. Matrimonium, praeter communem coniugatorum vitam, consuetudinem cum parentibus indu­ cere solet. Haec grata vel ingrata esse potest. Si appetibilis fuerit, matrimonium erit simpliciter et secundum quid (i. e. secundum illam notam) voluntarium ; si ingrata, erit simpliciter voluntarium, non autem secundum quid. Satis saepe voluntarium secundum quid vocant, cum negatur consensus rei cuius tamen aliqua nota placet : ut si rem quam ac­ quireres ut pretiosam, possidere nolueris quia aliena ; sed usus isto minus rectus osse nobis videtur. Nam cum nihil a voluntate proficiscatur, nihil voluntarium praoter complacentiam do ista nota habotur. c) Voluntarium formale et interpretativum. Prius adest, cum voluntas rei ab intellectu propositae vere ad(1) Regula luris (142 Dig. L, 17) haec habet: < Qui tacet utique non fatetur ; sed tamen verum est, eum non negare ». (2) Nota marg. ad Glossam In $ Caius, lex 25, Dc legatis (D. 31, 1). (44-46) 62 TRACTATUS II, TIT. Il haeret. Alterum, quando consensus nullus quidem nec luit nec est, sed ex inclinatione animi, ex convenientia rei cum perspecto appetitu rationali conicitur futurus fuisse si obiectum propositum esset. Interpretativa voluntas di­ citur interdum praesumpta de futuro. Haec, quia nulla actu est vel fuit, nihil efficere potest. Quare dispensatio, quae legis vinculum solvere debet, numquam sic prae­ sumi potest ; sed praesumi potest licentia, quacum actus, do cetero validus, debitum modum subordinations ad vo­ luntatem superioris obtinet ; d) Voluntarium actuale, virtuale, habituale. Actuale dicit assensum qui nunc deliberate adest ; virtuale se prodit in effectu anterioris voluntatis actualis ; habituale denotat voluntatem praeteritam et non retractatam, quamvis in nullo effectu perseveret. Sic, ex voluntate tendendi pedibus ad S. Potri, quispiam, qui bene viam novit, sine conscia viarum electione, plura mente volvens, cum socio confabulatur, et iter facit : is virtualitor ba­ silicam visitare vult. Qui formaliter petiit extremam unctionem et doin sensibus destituitur, habitualem sacramenti voluntatem ha bot. Voluntas virtualis eandem atque actualis efficaciam possidet. Habitualis ad quosdam effectus iuridicos vel spirituales qui actionem non postulant sufficere potest. Lugo (1) (Ve Sacr. in genere, d. 8,15 ; De Paenit. d. 7, n. 40, existimabat voluntatem virtualem esse praesentem, sed confusam ct vix perceptibilem, scu, ut nos diceremus, subconsciam. Verum alia explicatio praeferenda videtur. Consociatio idearum ct ima­ ginum nobis hanc facilitatem affert, ut uno imperandi actu omnem seriem actionum partialium quas satis saepe fecerimus determi­ naro possimus. Sub dato imperio, omnis series quae praevisa est et illo imperio est effecta, simili modo voluntaria est quo vo­ luntaria dicetur explosio quam in profunda cavea determinat is qui, extra caveam positus, contactum electricum officit. Illud tan­ tum differt, quod in potestate nostra manet ut conscio modo impe­ ratam seriem abrumpere possimus. Itaque, quamvis in serie exse(1) Ei adhuc adhaeret Frinh, De actibus humanis, I, 53. 63 ACTUS HUM. QUA VOLUNTARIUS ET LIBER qucnda voluntates actuales facile misceantur, virtualité! tamen est serios voluntaria, quatenus a primo imperio derivat; et, secundum legem actionis humanae, voluntarietas ista prorsus sufficiens est. 4Î. — De involuntario. Simul novimus quid sit invo­ luntarium, ct quomodo dividatur. Id unum observabimus: stricte dicitur involuntarium, quod fit contra voluntatem : non voluntarium, quod fit praeter voluntatem, quatenus res a voluntate non pendet, quamvis ipsi grata esse possit. Latiore significatione utrumque dicitur involuntarium. Articulus II. — Ds sctu humano qua libsro. 48. — I. Voluntarii et libertatis conjunctio. In prae­ senti hominis viatoris condicione, actus voluntarius simul est psychologice liber. Sol-’, beatitudinis appetitio ipsi est necessaria « quantum ad actus determinationem, qui; non potest velle oppositum ; non autem quantum ad exer­ citium actus, quia potest aliquis non velle tunc cogitare de beatitudine, quia etiam ipsi actus intellectus et volun­ tatis particulares suut » (1). Nec apud Aristotelem vox occurrit qua liberum a voluntario distinguatur. Unde, in hoc articulo, mere sub alio respectu actum voluntarium consideramus, ct ab hoc principio proficisci possumus : quantum deficiat volunta­ rium, tantum libertas deficit ; et omnis defectus liber­ tatis actum imperfecte voluntarium dicit. De libertatis condicionibus et impedimentis agendum nobis est. 49. — II. Libertati» condiciones. Usus liberi arbitrii postulat : 1. Ut ratio, habitu ct actu, copiam habeat indicandi de bono formaliter sumpto et de proportione qua bonum particulare quadrat ad subiectum eiusque inclinationem seu appetitum. Sin minus, obiectum nequit proponi ut indifferens, i. e. ut tale quod simul sit appetibile et incapax (1) S. Th. De Malo, q. 6 art. unio. Cf. in 1, 2 dfct. 25, q. 1 art. 2. (47-49.) 6+ TRACTATUS II, TIT. Ill ad satiandum appetitum. lam vero in illa indicii indiffe­ rentia prima radix libertatis consistit. 2. Ut ratio expedita sit ad sequendam voluntatis di­ rectionem, sub cuius directione res sub vario aspectu consi­ derentur et diversa indicia practica efficiantur. Cum vo­ luntas enim sit appetitus rationalis, homo nihil vult vel praefert quod simul non arbitretur volendum vel praefe­ rendum : quare inter nostrum velle et nostrum ultimum practice iudicare est necessaria concordia. Itaque, nisi ipsum indicium sit in potestate voluntatis, neque actus proprius volendi in eius potestate erit. 3. Ut obiecti et actuum reflexa cognitio habeatur. Sine enim conscia possessione, usus dominii haberi nequit. Ut idem brevius dicamus : liberum arbitrium postulat intellectum evolutum et expeditum ad repraesentandum, docilem ad obtemperandum, et reflexam conscientiam. Itaque : a) quidquid vincit intellectum ; ft) quidquid abripit voluntatem, usum liberi arbitrii impedit ; c) nec liberum esse potest quidquid a voluntate nostra non proficiscitur. Illa liberi arbitrii impedimenta et fines, prius in ho­ mine sano deiu in homine infirmo seu male affecto iam nobis consideranda sunt. SUMMARIUM. 50. — I. Voluntarium, seu « cuius principium est intra cum additione scientiae », sub vario respectu dividitur. II. Prout voluntati obiective proponuntur finie et media, voluntas potest finem simplici complacentia amare, eundem in­ tendere, eo obtento frui ; media vero vel, consentiendo, mere ac­ ceptat ut sunt proposita, vel inter plura consultando eligit me­ liora ; demum utitur potentiis ad media adhibenda. III. Pro modo attingendi obiecta; iam, sine corporali muta­ tione, habet undecim motus prosecutivos vel aversativos appetitus sensitivi ; praeterea, qua rationalis appetitus, quaedam vult in se, seu directe, quaedam in alio seu indirecte. Ac permissus (ac­ IMPEDIMENTA ET FINIS LIBERI ARBITRII G5 tivo vel passive) dicitur effectus cum actione vel omissione prae­ visus nec tamen amatus. IV. Ex specie externa, distinguitur voluntarium positive, per actionem, et negative, per omissionem : quod non nulli vocant voluntarium indirectum. Dein voluntarium explicitum, et implicitum, quod in prion; continetur. V. Ex manifestatione sua, voluntarium potest esse formaliter expressum, vel tacite in aliquo facto vel omissione significari, vel de praesenti praesumi, i. e. conici ex inclinatione animi. Inde prudens usus colligitur adagii : Qui tacet consentire videtur. VI. Pro varia perfectione sua, distinguitur voluntarium per­ fectum, cui nec cognitio nec deliberatio deest, et voluntarium imperfecte deliberatum ; dein voluntarium simpliciter, quod obiectum, ut est in concreto, amplectitur, et secundum quid, quod idem amplectitur sub definita nota ad quam attenditur. Est quoquo voluntarium formale seu verum, et voluntarium interpretativum. quod non est sed esset si obiectum esset propo­ situm : dicitur praesumptum de futuro. Demum est voluntarium actuale, in actu praesenti, virtuale, in serie efficaciter imperata, et habituale, qui more fuit et non est retractatus : hoc voluntarium ad nullum offectum physicum, bene voro ad effectus iuridicos va­ lere potest. VII. Ex voluntario novimus quid et quotuplex essot invo­ luntarium. VIII. Libertas psychologica, quae nunc in omni actu humano habetur, postulat tamquam condiciones, intellectum evolutum et expeditum ad repraesentandum, docilem ad obtemperandum, et reflexam conscientiam. TITULUS III. Impedimenta et fines liberi arbitrii. Utilitas. — Non modici momenti, nec modicae saepe difficul­ tatis est ut theologus moralis, v. g. in sacramento paenitentiae, reatus discernere prudenter queat, et do valoro promissionum et susceptarum obligationum iudicare. In hunc finem praesens ti­ tulus conscriptus est. 66 TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I 51. — Impedimentorum ratio et divisio. 1. Quamvis de impedimentis intellectus et voluntatis dicamus, spirituales tamen facultates nec aegrotare, nfcc impedimento intrin­ seco affici proprie possunt. Omnia ergo impedimenta co­ haerent cum praesenti nostra necessitate utendi corpore et viribus materialibus etiam ad actus nobilissimos. Iisdem itaque vinculis quibus sensus, sive interiores sive exte­ riores vinciuntur, ipse intellectus externe vincitur. Distin­ guimus autem impedimenta et fines liberi arbitrii in homine sano, et impedimenta quae morbido statui sunt ascribenda. Priora sunt vel communia omnibus, quatenus omnes homines per se istos status experiuntur in quibus facultas superior, suo actu impedita, nullum actum liberum, saltem perfecte, facere potest ; et impedimenta accidentalia, ut ignorantia, quae efficiunt ut, non quidem per se, sed per accidens, facultas, etiam quando expedita est ad actus suos, nihilominus quaedam agat involuntarie. CAPUT I. Fines liberi arbitrii et impedi II enta in homine sano. Articulus T. — Fines et impedimenta omnibus communia. Distributio argumenti. — Tum aetato, somno, tum statu ebrietatis liberum etiam hominis sani arbitrium communitor im­ peditur. Varii praeterea motus appetitus praovortunt deliberatio­ nem, ultra quam libertas psychologica se extendero nequit. Inde : 52. — I. Impedimenta communia. 1. Puer non est liber. Deficiente enim cerebri evolutione, caret conscia pos­ sessione notionum universalium. 2. Dormiens liber non est. Etenim, pro varia somni perfectione, sensus plenius vel minus plene impediuntur. Nec ullo somnio libertas restituitur. In somnio enim phan­ tasmata fatali ordine quo vel iam antea colligata erant, IMPEDIMENTA LIBERTATIS IN HOMINE SANO 07 vel facto quopiam accidentali, utputa audito sonitu, aut rei gravis vel frigidae contactu colligantur, alia aliis suc­ cedunt (1) ; et, abrupta normali communicatione inter centra superiora et externas perceptiones, conscientia de statu obiectivo diiudicare nequit ; omnis demum conscia directio voluntati eripitur. Si deliberare, libere agere in­ terdum nobis videmur, usum liberi arbitrii potius som­ niamur quam re vera habemus. Si suggestioni pravae re­ nitimur, indicium est virtutis quae, diuturna exercitatione confirmata, satis valida habet suorum actuum phantas­ mata, ut simul cum phantasmatibus passionum et inferio­ rum propensionum praesententur. Magis tamen instinctu quam acquisita virtute homines per somnia duci consue­ verunt. Nec somniorum iussiones exsecutione complentur. 3. Perfecte ebrius liber actu non est, quamvis ebrietas voluntaria esse potuerit. 4. Jmperjccte vigil nondum expedito usu sensuum ex­ teriorum et sensus interioris f ruitur. Atque istis sensuum impedimentis potentiae superiores sibi comparare prohi­ bentur supplementa virium quae tentationi seu suggestioni vincendae necessaria forent (2). Deficit ergo efiicacia im­ perii, et nondum adest perfecta conscientia rerum et sui. Quare, si respectus bonitatis vel malitiae moralis menti non est obversatus, nulla tunc erit libertas ; si vero cogi­ tatio de bona actione vel de morali obligatione mentem subierit, voluntas quae dimidiatis viribus tentât ionem su­ perat, valde mereri poterit; si autem tentationi cesserit, non poterit graviter culpari. Quam diu enim homo finem ultimum pro sua dignitate et congruente efficacia aesti­ mare et intendere suo statu subiectivo prohibetur, de illo line per actum proprium statuere nequit, ita ut eius inordi­ natio non sit nisi venialis. (1) Saepe duae recentes memoriae miscentur. Occurrit amicus; dein. cum alio quaestio mota est do prandio : somniamur nos cum amico prandero. (2) Subsidia quaeruntur divertendo montem ad alia, renovando propo­ sita vel vota. 68 TRACTATUS ir, TIT. Ill, CAI’. I 53. — De motibus non deliberatis. 1. In ipso sensu, variae concupiscentiae (1) apprehensionem sensibilem ultro sequuntur. Hae non sunt a voluntate. Quare liber tantum esse potest actus quo concupiscentiae istae dein aut admit­ tuntur seu aluntur, aut repelluntur. Quanam repellendi obligatione : id loco proprio dicetur. 2. Ipsa voluntas, ut est appetitus hominis, experitur in se spontaneos affectus ad omnia quae etiam ratione in­ feriore quadantenus ut hominis bona proponuntur. (Ra­ tionem inferiorem eam vocamus quae motiva proponit ex praesentibus huius vitae et mundi bonis desumpta ; quae ceterum bona, adiuvante sensu, vividius repraesentantur.) Motus illi voluntatis, cum collationem cum motivis ra­ tionis superioris seu considerationes boni honesti prae­ cedant, non sunt a volunt ite ut est appetitus rationalis. Quare motus isti, qui primo-primi dicuntur, sunt extra fines libertatis, nec lege morali reguntur. 3. Habet praeterea voluntas, etiam in statu vigiliae, propter animi distractionem vel vim concupiscentiae in­ voluntariae, actus imperfecte deliberatos, de quibus sicut de actibus hominis semisomnis pronuntiandum est. Quare motus isti secundo-primi, si boni, valde laudabiles erunt, si in malum tendant, gravem reatum inducere nequeunt. Articulus II. — Fines et impedimenta accidentalia. Ordo dicendi. — Tum ignorantia, quao voluntarium in radice sua cognitionis intellectualis attingit ; tum concupiscentia, qua­ tenus interiorem motum dicit distinctum a voluntario ; tum aliena actio exterior, quae vi et metu voluntatem determinaro tentât, vo­ luntarium varie impediunt vel afficiunt. Eorum itaque influxus or­ dine exponendus est. (1) Non agimus hic do concupiscentia quatenus, pro sua vi, impeditio­ rem facit usum liberi arbitrii, sed do concupiscentiis spontaneis quao pos­ sunt etiam appetitum honestum adiuvaro: puta motum amoris erga prolem. DE IGNORANTIA GO § 1. — De Ignorantia. I. Nolio et divisiones. 54. — Ignorantia est privatio scientiae aliquo modo debitae ; et sic differt a nescientia, quae est simplex scientiae negatio. Error autem est falsum indicium. Laicus nescit, confessarius theologiam moralem ignorat. Ambo errant, cum fornicationem pro peccato veniali habent. Inadvcrtentia demum est actualis inconsideratio seu oblivio scientiae habitualis. 55. — Ignorantia dividitur respectu subtecti ignorantis eiusque adiunctorum ; respectu obiecti ignorati ; et respectu actus voluntatis ad quem refertur vel quem afficit. 1. Respectu subiecti, ignorantia invincibilis est quae ullatenus vel saltem morali diligentia depelli non potuit. Moralis diligentia non requirit ut omnia media adhibeantur, sed humanum dicit diligentiae modum, nostrae condicioni accommodatum, quem, varium pro varia rei gravitate, prudentes in rebus suis adhibere et ab aliis exigere solent. Invincibilis itaque esse potest non sola ignoratio perfecta, quae suspicionem veritatis excludit, sed etiam imperfecta, quae cum dubio componitur quod spernendum aestima­ tum est. Vincibilis est, quae morali diligentia tolli potuit. Rursus haec ignorantia est neglegentiae, cum quis a studio cognoscendi variis aliis rationibus avertitur ; est affectata, cum quis directe vult ignoraro. Ac nomen affectatae igno­ rantiae reservari consuevit ignorantiae quae culpanda est. Voluntas tamen quaedam ignorandi laudabilis quoque es­ se potest. Quamvis enim scientia per se sit bona et expe­ diens, in praesenti nostra infirmitatis condicione quaedam feliciter ignorantur, v. gr. ad maiorem castitatis custodiam, ad faciliorem caritatis erga proximum exercitationem. Pro gradu neglegentiae, ignorantia est crassa vel su­ pina, quae ne facilem quidem sciendi occasionem arripuit ; (53-55.) 70 TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I est simpliciter vincibilis, quae solam applicationem su ït cientem omisit. Theologus qui scientiae acquirendae nul­ latenus studet, eam crasse ignorat ; qui non satis diligens est, eam simpliciter ignorat. Crassa ignorantia decipitur qui, utrum inedia nox necne transierit nosse debens, ne horologium quidem consulit quod ipsi adiacet ; simpliciter vincibili laborat qui e lecto surgere et paucos passus fa­ cere ad consulendum horologium neglegit. 2. Respectu obiecti, ignorari potest ius, jactum, poena. Ignorantia iuris bifariam habetur : magis stricte, cum id quod lege continetur ignoratur ; minus stricte, proprie tamen, cum ipsa legis exsistentia non cognoscitur. Ius istud potest esse naturale, positivum divinum, positivum humanum : sive ecclesiasticum, sive civile. Ignorantia est facti, cum condiciones applicationi legis postulatae adesse ignoratur. Ignorantia poenae est illa iuris ignorantia qua fit ut nescias cuipiam delicto peculiarem poenam annexam esse. Luris ignorantia laborat qui ignorat postulantes intra monialium clausuram recipi posse et debere (c. 540, § 3), vel legem exstare pontificiae clausurae pro monialibus; facti ignorantia, qui ignorat talem domum religiosam esse monasterium monialium; poenae ignorantia, qui ignorat violationem istius clausurae esso excommunicatione sancitam. 3. Respectu actus voluntatis, ignorantia potest ante­ cedere vel consequi actum voluntatis, prout causam habet voluntariam vel non ; potest esse causa [removens prohi­ bens (1)] actus qui sine ignorantia factus non esset, vel nullam causalitatis rationem exercere, seu mere comitari actum qui, attenta dispositione voluntatis, cognitione legis vel facti non prohiberetur. Est itaque duplex respectus : priore, origo ignorantiae, altero eius effectus consideratur, unde haberemus bis bi­ membrem divisionem. Recepto tamen usu una trimembris (1) Ignorantia, cum eit non-ens, nihil positivo ofllcit, sed removet obsta­ culum quod scientia opponeret. Ideo dicitur removens prohibens. DE IGNORANTIA 71 divisio binis bimembribus surrogatur hoc modo : Ante­ cedens dicitur ignorantia quae est invincibilis seu involun­ taria et simul causa volendi ; Concomitans, quae non est causa volendi ; Consequens, quae directe vel indirecte est voluntaria et simul est causa volendi. II. — Quaenam ignorantiae invincibiles exsistere queant. 56. — Leges positivas invincibiliter ignorari posse, extra controversiam est et per se patet. Esse remotas iuri naturalis conclusiones quae invincibiliter ignorari queant, non minus manifestum est. Plures enim quaestiones sunt v. g. de obligatione restituendi in hoc vel illo casu ; de ori­ gine talis impedimenti matrimonii (v. g. consanguinitatis in primo gradu lineae collateralis) de quibus ipsi docti a saeculis disputant inter se nec consentiunt. Contra, prima quaedam principia et fere immediatas conclusiones, v. g. bonum faciendum esse, malum esse fugiendum ; homicidium, adulterium generatim non licere (1), ab omnibus sanae mentis hominibus cognosci, etiam non ambigitur. Restant tunc principia plura vel corollaria non ita proxima nec ita remota, quorum ignoratio severius ab aliis quam ab aliis aestimatur. Atque hodie potius in benigniores partes in­ clinamus. Sic fere nemo iam dubitat malitiam pollutionis ab adolescente vel iuvene diu ignorari posse. Nec desunt qui existiment abusus quosdam onanisticos inter coniuges, in certis saltem adiunctis, bona fide excusari posse. 57. — Quid operetur habitus. Habitus sufficientem cognitionem actus boni vel mali plerumque non tollit (2). Attamen « potest contingere quod aliquis habens habitum vitiosum interdum non ex habitu operetur, sed ex pas(1) Adulterium quidem loge naturali numquam permittitur; sed abso­ lutam istam prohibitionis universalitatem iam non nulli ignorare possunt : quare solummodo a ytntrali eius prohibitione invincibilem ignorantiam exclu­ simus. (2) CL S. Alphonsum. De actibus humanis, XIV ; TheoL mor.t 1. 8. n. 127; 1. 6» n. 4, § tertio. [56. 57.] 72 TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I sione insurgente vel etiam ex ignorantia ». (S. Tn. 1, 2, q. 78, art. 2). Quod iis facilius contingit qui habitum corri­ gere volunt et tamen quaedam verba blasphema vel etiam scurrilia impatientes vel distracti effutiunt, aut breves tactus in se exercent. De qua re istud quoque observandum videtur cognitionem quae ad actum bonum satis sit facilius cum actu bono manere, quam cum habitu malo servatur cognitio quae ad actum saltem graviter malum necessaria est : tum quia probus vir uti habitu suo magis formaliter cupit, ita ut « ex habitu ipso operari » a S. Tn. 1. c. diceretur ; tum quia minus perfecta deliberatio ad actum bonum quam ad actum graviter malum requiritur. « Obvia aliqua circumstantia malitiae, quam agens habitualiter scit, vix umquam ita oblivioni vel inadvertentiae tradi potest, ut non sit sufficiens cognitio ad ma­ litiam contrahendam. Ita, v. g. quis non rideat sacerdotem vel religiosum qui contra castitatem peccaverit, dicentem se ad votum sive ad statum sacrum nullatenus attendisse ». (Lehmkuhl, Theol. mor. I, 77, 3.) III. Reatus ipsius ignorantiae vincibilis, quando mala· est. 58. — 1. Gravitas istius reatus ex conscio neglegen­ tiae gradu aestimanda est. Porro, neglegentia ista potest esse omissio actualis considerationis, cuius necessitatem tamen quispiam animadvertit, sive id ex habituali et con­ scia inconsiderantia profluat sive non ; et potest esse ha­ bitualis ignoratio rerum quas, sive ex obligatione communi sive ex speciali status obligatione, quis secundum omne tempus scire debet. (8. Tu., De malo, q. 3 art. 8.) Culpandus igitur esse potest qui praeceps agere solet nec suae emendationi studet, et qui, prae ignavia sua, scientiam munere suo requisitam non adipiscitur. 59. — Quot sint peccata numero, in posteriore casu non ita facile definitur. Quotiens enim quis voluerit igno­ rare, vel formaliter vel virtualiter occasionem discendi neglegendo, totiens ob ignorantiam peccabit. DE IGNORANTIA 73 Praeterea, quotiens ignarus se periculo probabili com­ miserit damni inferendi, v. g. exercendo munus, totiens quoque peccabit nisi necessitate excusetur. Quare is exer­ cendo munere abstinere debet, donec sine periculo proba­ bili illud exercere queat. Cf. Ballerini-Palmiert, Op. th., I, Tr. 1, c. 3, n. 55. 60. — Quod ad speciem peccati, vel habetur prae­ ceptum speciale cognoscendi, et tunc ex natura istius prae­ cepti eius violatio speciem habet. Quare culpanda ignoratio articulorum fidei ipsi fidei adversabitur, quamvis formali haeresi non peccet ignarus, nisi sit ita actu dispositus, ut non adhaereret etiam notae definitioni Ecclesiae (1). Vel praeceptum istud non exsistit ; et tunc ignorantiae peccatum speciem accipit a transgressionibus quae in con­ fuso secuturae praevidentur. Omnis enim lex quae opus praecipit vel vetat, implicite, in ordine ad illud opus, sui cognitionem imponit, Cf. Bucceroni, Institutiones theol. mor., I, 52. IV. Quid ignorantia operetur. 61. — Effectus ignorantiae in voluntarium. 1. Igno­ rantia antecedens efficit ut simpliciter involuntarius sit actus bonus vel malus qui ab ignorante productus est. Nec in se enim est voluntaria, et talem dicit agentis dispositionem, ut sciens aliter egisset. 2. Ignorantia concomitans, qua talis, reddit actum non voluntarium quamvis non involuntarium (2). Involunta­ rium enim stricte est quod repugnat voluntati. Quod au­ tem fit cum concomitanti ignorantia fieret etiam scienter. 3. Ignorantia consequens, qua talis, facit actum vo­ luntarium in causa, in se tamen involuntarium, cum, scien­ tia praesente, omitteretur. (1) Cf. Luao, De fide, d. 20, n. 182. 191. (2) S. Th. 1, 2, q. 0 art. 8. [58-61. 74 TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I Quid autem si sit affectata, seu directe in se voluntaria î Ignorantia illa, si est de rei moralitate, in se est peccatum quod, pro re de qua agitur, grave vel leve esse potest. Quod actum reddat magis voluntarium quam ignorantia simpli­ citer vincibilis, id per se est manifestum. Signum praeterea est magnae propensionis ad id cuius rei gratia quispiam vult ignorare : v. g. ad legendum librum de quo vult ne­ scire an sit prohibitus ; et hac ratione, augere voluntarium satis improprie dicitur. Ad ipsam autem violationem legis prohibentis cui ignarus se exponit, prodit affectum maiorem vel minorem quam si scienter peccaret, pro motivo quo ducitur. Si ex contemptu auctoritatis qua talis, signum erit peioris affectus ; si, contra, ignorare vult ne aliquo modo, rei conscius, a peccato retardaretur, affectus potest esse minor quam scienter peccantis. Cf. Ball.-Palm., I, tr. 1, n. 51 ; Lehmkuiil, I, 76. Etiam in actibus bonus ignorantia directe voluntaria magnum affectum ad laudabilem actionem demonstrat. Sic valde beneficum animum prodit qui mores mendici igno­ rare vult ne, detecta fortasse aliqua eius malitia, minus prompte eleemosynam daret. Universali demum ratione, actus cum ignorantia fa­ ctus minus quam qui scienter fit est voluntarius. Excipe tamen ignorantiam ideo directe electam, quia nota ignorata prorsus posthabetur. Magis enim v. g. vult actionem bo­ nam qui periculum eius considerare renuit, quia cum omni periculo infirmis assistere vel pro patria se devovere in­ tendit ; magis praeceptum transgredi vult, qui ex con­ temptu praecepti eius ignorantiam affectat. 62. — Effectus ignorantiae in meritum et peccatum. Quia condicio meriti et peccati est voluntarictas, ignorantia, ce­ teris paribus, tollit, minuit vel auget meritum aut peccatum, eadem prorsus ratione qua tollit, minuit vel auget volun­ tarium. Quare ignorantia invincibilis, sive iuris, sive facti, sive antecedens, sive concomitans fuerit, peccatum neces­ sario tollit. DE IGNORANTIA Undo Augustinus: « Usque adeo i centum voluntarium est malum, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium. Et hoc quidem ita manifestum est ut nulla huic doctorum paucitas, nulla indoctorum turba dissentiat (1).» Id tamen Baius negabat de infidelitate, prop.® 67 : « Infidelitas pure negativa in 1rs (in) qui­ bus Christus non est praedicatus, peccatum est », quam S. Pius V.. Bulla Ex omnibus afflictionibus, I oct. 1567, inter proscriptas tamquam « haereticas, in pias aures offensionem immittentes» damnavit. (l)cns. n. 1068) ; Baiani vero ct lansenistac idem ne­ gabant dc omni iure naturae, prop.® 2, ex 31 quae ab Alexandbo VIII, docr. 7 dec. 1690, «tamquam temerariae... et haereticae » proscriptae sunt, et sic sonabat: «Tametsi detur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali » (Denz. n. 1292). Ne ideo tamen existimes ignoratum naturae ius sine detrimento violari. Non tantum enim ignarus merito et connatural! quoque influxu actionis bonae privatur, verum etiam, cum omnis actus materialiter sed intrinsece malus, sit innaturalis seu contra naturam, per vestigium quod­ piam quod omnis actio in homine relinquit, agentis bono et felicitati opponitur. Errant itaque qui de peccato igno­ ranter commisso gaudeant, vel qui doleant se non versari inter gentes minus cultas, ubi plura ignoranter contra legem naturae exercere possint. Ignoratio legis naturalis numquim ut bona apprehendi potest. Ac simili modo actus materialiter bonus non est ignaro inutilis, quamvis ignorata bonitas meritum non pariat. Ignorantia autem simpliciter vincibilis meritum vel pec­ catum minuit. I. e. qui agere quidpiam proponit quod suspicatur esse bonum vel quod timet ne sit malum, hac intentione vel meretur, vel peccat, minus tamen quam si bonitatem vel malitiam perspexisset: nec ad meritum vel peccatum refert actum re vera esse materialiter bonum vel malum. Verum enim obiectum voluntatis est actus ut intellectu apprehenditur. (1) J)c veru rehj ^nr, c. 4. n. (P. L. 34. !$$.·· 'G2 I 76 TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I Ignorantia demum directe voluntaria plerumque mi­ nuit, interdum auget meritum vel peccatum, sicut supra de voluntario explicatum est. 63. — Effectus ignorantiae in poenas fori exterioris. Ho­ diernae leges civiles nullam poenae mitigationem propter legis vel poenae ignorantiam statuere solent. Apud illas ignorantia iuris nocere dicitur. Inde tamen, in pronuntianda poena, quampiam ignorantiae excusatio­ nem iudex admittere non prohibetur ; in re quoque fiscali, amicae compositiones propter actus illiciti ignorationem admittuntur. In foro autem canonico, longe maior ignorantiae ratio habetur, saltem si haec satis evinci possit, namque « igno­ rantia vel error circa legem aut poenam generatim non praesumitur » (c. 16, § 2). Principia porro haoc ponuntur. C. 2199 ■< Omnes causae quae augent, minuunt, tollunt dolum aut culpam, eo ipso augent, mi­ nuunt, tollunt delicti imputabilitatom ». C. 2201, § 1. «Violatio legis ignoratae nullatenus imputatur, si ignorantia fuerit inculpabilis ; secus imputabilitas minuitur plus minusvc pro ignorantiae ipsius culpabilitate ». C. 2218, §2. «Non solum quae ab omni imputabilitato ex­ cusant, sed etiam quae a gravi, excusant pariter a qualibet poena tum latae tum ferendae sententiae etiam in foro externo, si pro foro externo excusatio evincatur. » Do poenis porro latae sententiae haec statuuntur : 1. Ignoran­ tia affectata sive legis sive solius poenae, a nulla excusat. 2. « Si lex habeat verba : praesumpserit, ausus fuerit, scienter, studiose, temerarie, consulto egerit, aliavo similia quae plenam cognitionem ac deliberationem exigunt, quaelibet imputabilitatis imminutio sive ex parte intellectus sive ex parte voluntatis eximit a poenis latae sententiae ». 3. Si verba illa non habeat: ignorantia crassa vel supina a nulla eximit ; non crassa vel supina sive logis sive solius poenae excusat a medicinalibus, non autem a vindicativis. Cf. c. 2229. Quaenam sint istae poenae, postea dicetur. Observemus tan­ tum excommunicationem semper esse medicinalem poenam. 77 DE CONCUPISCENTIA 64. — Effectus ignorantiae in valorem quorundam ac­ tuum. Quatenus voluntarietas ad valorem requiratur, eatenus, nec plus nec minus, ignoratio valori actus obstare poterit. Sic praecepto audiendae missae satisfacit qui missam audiat ignorans esse diem dominicam : quia intentio implendi prae­ cepti non est ipsa praecepta ; valide bapt izat qui ignorat baptismum esse sacramentum, dummodo, peragendo ritum essentialem, facere velit quod facit Ecclesia : quia nihil plus voluntarium esse debet ; valide sibi conferunt sacramentum nubentes baptizati qui nesciunt matrimonium esse sacra­ mentum, quia volunt contractum qui est sacramentum : invalide vero matrimonium contraxerint qui ignoraverint matrimonium esse societatem permanentem inter virum et mulierem ad filios procreandos (c. 1082, § 1), quia substantia contractus voluntarie admissa esse debet ; invalide vovet semisomnus, quia perfecta deliberatio ad votum requiritur. 65. — Quaecumque diximus de ignorantia habituali, valent de inadvertentia ; immo nullos effectus habet ignorantia, nisi quatenus gignit inadvertentiam. § 2. — De concupiscentia et accedente consuetudine. Ordine dicemus de concupiscentia, dein de accedente vi con­ suetudinis ; tum de quibusdam supplementariis observationibus. I. De Concupiscentia. Concupiscentiae trademus notionem et divisiones, dein effeci us. A. Notio et divisiones. 66. — I. Xotio. Hoc loco, concupiscentia esse intelle­ getur motus appetitivae virtutis sensibilis qui est ex imagi­ natione boni (1). Complectitur itaque passiones appetitus inferioris. Ap(1) Cf. S. Th. 1, 2, q. 30 art. 1 ; et in I. 3 Sent d. 20, q. 1 art. 1. [63-66.] 78 TRACTATE'S II, TIT. III. CAP. I petitu isto ad bonum sensibile persequendum ac proinde ad fugiendum malum sensibile inclinamus. Est nobis auxi­ lio ; et, in praesenti nostra condicione, quoque impedi­ mento. Auxilio est, quatenus variis corporis necessitatibus, quibus inserviendum est, et variis officiis coniungit allecta­ tionem ; quatenus motu consentaneo voluntatem confirmat huicque oboedit. Impedimento est, quando, indicium ratio­ nis praevertens, caeco impetu fertur in delectabile etiam vetitum. Et tunc habetur concupiscentia pressiore signifi­ catione, quae fomes iste est, ab Apostolo deploratus, pra­ varum cupidinum et stimulus peccatorum. Officium et nobile studium habet voluntas hunc coercendi, et dominandi passionibus. < 67. — Divisiones. Distinguitur itaque antecedens con­ cupiscentia, (piae consensum voluntatis praecedit eamque ad consentiendum trahit; et consequens, quae, ordine c usalitatis, voluntatis actum sequitur, idque bifariam : per meram rcsultantiam, qua actus superiores ad potentias in­ feriores redundant, ut cum affectu erga Deum Christum sensibiliter commovemur, vel per studiosam excitationem, ut cum S. Ignatius, in contemplatione de passione Domini, nos hortatur ut magno nisu nos excitemus ad dolendum, tristandum et plangendum. (Exerc. spir. Tertia hebdomada, de ultima coena.) B. Effectus in voluntarium, meritum et peccatum. 68. I. Effectus in voluntarium. Tanta vis esse potest concupiscentiae, ut nullam deliberationem esse sinat. Quod sic agimus, voluntarium vel liberum in se esse nequit (1, 2, q. 77 art. 7), sed solum in causa, si occasionem voluntarie adiverimus. Hoc excepto casu, actus ad quem ferimur concupi­ scentia antecedente, minus totus est a voluntate, ac proin, quo maior et fortior est concupiscentia, eo minus per se est actus voluntarius. Quia tamen concupiscentia nullam efficientiam in intellectum et voluntatem exercet, sed mere DE ACCEDENTE CONSUETUDINE 79 illecebris obiecti intellectum percellit et voluntatem intentionalitcr rapit, ambae istae facultates intactae manent et liberum arbitrium servant. Quare in Incta resistere et subsidia sibi quaerere possunt. Plene voluntarius sane est actus contrarius concupi­ scentiae ; sed cum ex toto sit influxu concupiscentiae solu­ tus, de eo non est hic proprius locus. Concupiscentia consequens per resultanti ani, intensam voluntatem demonstrare solet, et sic dicitur augere volun­ tarium. Quamquam sensibilitas, pro ipso temperamento et corporis condicione, in alio promptior, in alio tardior est ad actum. Consequens demum per directam intentionem, volun­ tarium auget, cum ipsum motum concupiscentiae volun­ tarium efficiat. 69. — II. Effectus in meritum et peccatum. Concupiscentia antecedens per se non tollit sed minuit meritum actus boni ad quem sensibiliter allicimur, et pec­ catum ad quod trahimur, eadem ratione qua voluntarium minuit. Concupiscentia consequens per rcsultantiam, tunc tan­ tum stricte auget meritum vel peccatum, cum ei con­ sentimus, ut consentire solemus, quando concupiscentia cum voluntate conspirat; consequens per directam inten­ tionem, meritum vel peccatum necessario auget. II. De accedente vi consuetudinis. TO. — Consuetudo, sicut per facilitatem agendi parit inconsiderantias et obliviones, sic etiam gignit propensio­ nem ad similes actus repetendos. Inde firmata consuetu­ dine virtus efficit interdum ut etiam in somno suggestiones pravas repellamus. Contra autem, propensio mala tanta interdum facta esse videtur ut, per aliquod tempus, con­ suetudinarii quadam morali impotentia vitandi omne grave peccatum ex culpa sua laborare videantur. Impotentia moralis ea est quae ad singulos quidem actus [67-70.] TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I 80 linquit sufficientem libertatem recte agendi, ita tamen ut si series tota habeatur, i. e. in casu, si series tentationum se explicet, in morali existimatione certo constet fore ut homo in non nullis deficiat seu peccet. Pia tunc perseveran­ tia vel maiorem gratiam impetrabit, vel normales condi­ ciones paulatim restituet, ita ut speciali auxilio iam non sit opus. III. Supplementariae observationes. A. Praesens hominis infirmitas. 71. — Gratia medicinalis. Tanta est praesens infirmitas, ut ad superandas graves tontationes opus habeamus gratia quae medicinalis dicitur, quatenus hominem expeditum efficit ad ten­ tationes vincendas. Gratia tamen ista, saltem in iustis et fidelibus, est ipsa actualis gratia ordinis supernaturalis. Ac valde dubita­ mus an gratiae puro medicinales uinquain admittendae sint. B. Varia de concupiscentia praecepta et consilia. 72. — 1. De motibus et phantasmatibus pravis. Cum in solis facultatibus superioribus deliberatio de fine hominis institui possit, inordinatio circa finem, seu peccatum mortale, in parte sensitiva per se haberi nequit. Quare si quis motus pravos vel phantasmata libidinosa quorum non est causa experiatur, et passive se habeat, i, e. illa nec repellat nec admittat, per se graviter culpandus non est. Si tamen graviora vel incentiva fuerint, debebit, no in proxi­ mum consensus periculum incurrat, saltem actum displicentiae elicere, vel adeo attentionem ad alia convertere. Haec resistentia indirecta et quieta saepe efficacior et utilior est quam directa per actus etiam exteriores, quam turbatio comitari solet. Laudandus tamen est qui turpem motum physico cohibet vel inflicto doloro exstinguit, quamvis id per se non praecipiatur. Immo tentationi diuturnae continuam opponere resistentiam, etiam per solam voluntatis dissensionem, non est nccesso. Atque his qui tontationibus vexari consueverunt saepe istud consilium magis proderit, ut extra tentationem, v. g. mane vix vigiles, animum proposito et oratione firment, sensus diligenter custodiant, et doin, in tentatione, animum ad honesta, consueta studia, negotia, sino an- DE VI SEU VIOLENTIA 81 Kieiate applicare conentur. Maxime proderit quoque amorem eae bitatis meditatione, cultu B. V. fovere, et exercere actu?, humili­ tatis et mortificationis sensuum. Praecluso etiam consens ils pe­ riculo, qui motus inordinatos permittit quos facile impedire po­ test, ob toleratam istam inordinationem veniali ter peccare videtur Magis practice quam speculative concordant auctores ca­ tholici. Cf. Laymanx, 1. 1.1 r. 3, c. 6, n. 8: La Croix. 1.5. η. 109-112. 2. De motibus volnnta'is in rem malam perinde dicendum not est: illos pose plenam advertentium non abrumpere esset eosdem continuare, ac proin reddere deliberatos ; quod in maceria gravi grave foret. Cf. Lehmkuhl, I, 83. 73. Resistentia passiva vel non. in ten rationi bms c: rnalibiis et contra fidem, genus quoddam positivae resistentiae prorsus improbandum, hoc est. ut lentat io voluntarie excitetur ad illam dein fortiter repellendam. Nec ubi gravius periculum est culpae mortalis, suadenda est voluntaria cuiuslibet tentationis quasi repetitio. Verum in rebus minus periculosis impatientiae, modicae aversionis, irae, invidiae, gulae, etc. concupiscentias excit, re et quasi ad certamen provocare licebit, ad illas fortius debellandas, donec plena victoria reportetur. Invabit quoque actus contrarios passionibus opponere. (Cf. librum II combatiimeuto spirituale. c. 13.) 71. Affectus consequentes non sunt ficticii. Non desunt hodie qui artificiales et paene ficticios esse existimant affectus sensi­ biles qui ad res bonas et sanctas voluntario conatu obtinentur, quasi spontaneus sensuum motus solus sit naturalis. Verum si na­ turalis unitas et perfectio hominis inferiores appetitus superiori subicit, nihil magis naturale in homine est quam ut sensus impe­ rium rationis et voluntatis sequatur. Tunc tantum ficticia erit excitatio, si falsis rationibus aut imn sincera volim ate offecta sit. § 3. — De VI SEU VIOLENTIA. I. Notio et divisio. 75. — I. Notio. - Dum spontaneum dicitur quidquid fit secundum tendentium naturalem, vis seu coactio est motio cuius principium est extra, in contrarium renitente eo qui patitur. 6 [71-75.1 82 TRACTATUS Π, TIT. Ill, CAI». I II. Divisio. Coactum absolute seu simpliciter est istud cui plene sed frustra resistitur. Cf. Wernz, Matr., n. 260. 261. Coactum vero secundum quid, est quod maiore resis­ tentia impediri saltem partim potuit ; vel quod patiens, quamvis resistere non possit, non plane invitus patitur. Voluntas cogi nequit : qui vult non resistit ; cogi possunt potentiae exteriores, ut est manifestum ; atque etiam inte­ riores facultates : phantasia, appetitus sensibilis, v. g. per angelum bonum vel malum. Quamvis enim coactus actus appetendi fiat secundum appetitus inferioris tendentiam, producitur tamen invita seu reluctante voluntate, ita ut homo coactionem patiatur. II. Effectus in voluntarium et in meritum vel peccatum. T6. — Vis absoluta efficit involuntarium (Cf. can. 2205, § 1). Coactio secundum quid voluntarium plus vel minus minuit, prout ipsa exstiterit maior aut minor, vel prout voluntas plus vel minus acquieverit (Cf. S. Th. 1, 2, q. 6 art. 5 ad. 2). Omissio resistentiae pro varia causa potest esso culpanda, inculpanda, laudabilis. Ac perinde dicas de assensu quem volun­ tas confert, non quidem agendo, sed volendo pati. Sic Christus et plures Martyres libontissima voluntate qua necem subierunt ma­ xime meriti sunt. Contra, peccat virgo vi oppressa, quae interne consentit : quamquam non peccat peccato complicitatis. 77. — Quaeres quantum vim inferenti et inhonesta proponenti resisti debeat ? Etenim qui vim infert interdum ipse solus actionem malam perficere cogitat. Sic agere solet fur, homicida ; sic egerunt occisores Christi Domini : tunc obligatio resistendi, fugiendi, alia est in alio casu, et po­ test quoque esse nulla (1). Interdum vero participatio (2) actionis malae exigitur : utputa, ut patiens thus idolis of(1) Ita, in Platonis dialogo Crilon, Socrates refertur noluisse fugere, ne legem contemnere videretur. (2) Moraliter aestimandum est quid possit, sine scandalo omissionis quae videatur voluntaria, positive praestare : v. g. ascendero scalam, etc. DE METU 83 ferat, ut fornicationem vel adulterium admittat. Tunc non satis est ut vim patiens interne dissentiat, sed praeterea omni actione abstinere debet qua pravo consilio favere vi­ detur (1), et omnem resistentiam positivam opponere quae utilis sit vel quae scandalum consensus aut periculum con­ sensus avertat. Ideo censent mulierem oppressam per se obligari ut clamore et viribus corporis se defendat. « Verum si haec resistentia positiva inutilis vel nimis difficilis, immo riculosa sit, ab ea adhibenda excusatur, dummodo vitare possit consensum ». Noldin, De act. hum., η. 58. §4. — De metu. I. Notio et divisiones. T8. — Notio. Non omni vi absolutae, sed condicionali seu secundum quid, conectitur, ut effectus ordinarius, metus, qui definitur: instantis vel futuri periculi causa mentis trepidatio (L. 1. D. IV, 2). Quocirca vis et metus coniuncte tractari consueverunt. Damnum in rebus propriis periculo personali, observata proportione, aequiperatur. T9. — Divisio. Metus dividitur: 1. Ex gradu vel qua­ litate : in perturbantem usum rationis, qui voluntarium tollit, et in non perturbantem, qui locum dat deliberationi et con­ sensui; cuius motivum est apprehensi periculi aut damni fuga, flic posterior rursus dividitur in gravem, qui absolute seu perspecta natura mali, vel relative seu, attenta aetate, sexu, indole personae, animum vehementer afficere solet ; et in levem, qui est exigui periculi vel etiam magni sed non probabiliter impendentis formido. Absolute gravis in virum constantem cadere dicitur. Metus rcvcrentialis seu timor displicendi patri, Superiori, vel eum offendendi in sa levis est ; sed facile cx adiunctis additis minarum, precum importunarum, diuturnarum inimicitiarum (1) Visi agatur do bonorum exteriorum violatione, et possit quis propter intentas minas, sine formali iniustitia, cooperari latroni. 84 TRACTATOS II, TIT. Ill, CAP. I quao futurae prospiciuntur, in gravem convertitur. Controversiae delatura metus revercntialis. potius quam obiectiva rei obscuri­ tate, confusis notionibus explicandae sunt. 2. Ex causa, in metum ab intrinseco vel ab exlrinseco, prout causam habet timenti interiorem vel exteriorem. Sed causa exterior necessaria, ut incendium, naufragium, ad causam interiorem practice assimilatin'. Metus ab exrrinseea causa libera incussus rursus distin­ guitur instas vel iniustus: iustus est si, attenta re et modo, metum incutiens iure suo usus est ; iniustus, si, saltem ra­ tione modi, iustitiam violavit. Sic qui, accepta offensa, mi­ natur offensori litem et poenas legitimas, metum iustum in­ cutit ; qui minatur gravem vindictam privatam, iniuste agit ratione modi. Interdum praeterea dispiciendum est l uerit ne necne metus incussus ad consensum in quampiam rem certam extorquendam. 11. Influxus in roluntari/um et in actus. 80. — I. Influxus in voluntarium. Omisso metu quo ra­ tio perturbetur, quae fiunt ex metu sunt simpliciter vo­ luntaria, et plerumque involuntaria secundum quid. Sim­ pliciter voluntaria sunt, quia deliberatio non deficit ; ple­ rumque involuntaria sunt secundum quid, quia quod ex solo metu lit, per se non est amabile, immo tristitiam af­ fert. Aliae tamen rationes praeter metum accedere possunt, propter quas actio grata fiat : et ipsa ratio metus postulare potest ut omne involuntarium excludatur. Sic dolor pecca­ torum qui ex metu divinae ultionis elicitur omnem affectum ad peccatum virtualiter excludit. Subsistente enim affectu ad peccatum, ultio divina formidanda manet. 81. —Π. Quomodo operetur. Metus quoque ultra virtu­ tem suam tamquam causa impulsiva operari potest, dum­ modo aliunde vires suppeditentur. Sic, quamvis actus ca­ ritatis in metus virtute non contineatur, metu ad gratiam actus caritatis acceptandam homo moveri potest. DE Μ ETl 85 82. — IJ J. Reatus agentis ex metu. Qui ex metu gravi male egerit, minus peccat, graviter tamen, manente gravi obligatione quae ex metu posthabetur: atque etiam in (oro exteriore, plus minusve dignus venia censetur. Ca­ none 2205, §§ 2 et 3, haec principia statuuntur: ‘(Metus... gravis, etiam relative tantum... plerumque delictum, si agatur de legibus mere ecclesiasticis, penitus tollunt. St vero actus sit intrinsece malus (1) aut vergat in contemptum fidei (2) vel ecclesiasticae auctoritatis (3), vel in animarum damnum (4), causae de quibus in § 2, delicii imputabilitatem minuunt quidem sed non auferunt . Semper autem agens excusabitur, si lex verbis « si praesumpserit vel similibus plenum voluntarium postulet (e. 2229, 2°). Quare, attento metu, index poenam temperabit (ca non 2218): et metus gravis a poenis latae sententiae excu­ sabit, nisi tamen « delictum vergat in contemptum fidei aut ecclesiasticae auctoritatis vel in publicum animarum damnum » (2229, 3°). 83. — IV. Actus ex metu invalidi, lure saltem posi­ tivo, plures actus ex metu facti invalidi fiunt : a) « Invalidum... est matrimoniiini initum ob vim vel metum gravem ab extrinseco et iniuste incassum, a quo ut quis se liberet, eligere cogatur matrimonium » (c. 1087 § 1°) ; />) ■ Invalide ad noviciat nin admittuntur... qui religionem ingrediuntur vi. metu gravi... inducti, vel quos Superior eodem modo inductus recipit. » (c. 542. 1) ; c) Ad validitatem < uiusvis professionis religiosae requiritur ut... 4° Professio sine vi aut metu gravi... emittatur (c. 572 § 1) : d) < Votum metu gravi et iniusto emissum ipso iure nul­ lum est. » (c. 1307 § 3) ; (1) Puta blasphemiam (v. 2323). (2) Si ad tldem irridendam iubcutur quis prandere vinum bibere, ei dein missam celebrare. (3) SI sacerdos Jubeatur interdictum violare ad evacuandam aucto» ri talem episcopi. (4) In quibuRdain adinnetis non licebit (uprre persecutionem ; si grex inde animum perderet |80 S3, j 86 TRACTATUS II, TIT. Ill, CAP. I e) « Renuntiatio ox metu gravi iniusto incusso... irrita est ipso iure. » (c. 185). Agitur ibi do renuntiatione officii; atquo idem do beneficii renuntiatione valet. 84. — V. Quamvis valere dicantur per metum gravem extortum iurainentum et metu accepta ordinatio sacra, ni­ hilo minus iurainentum « a Superiore ecclesiastico relaxari potest » (c. 1317) ; et qui, postquam ordinem sacrum metu gravi coactus recepit, ordinationem, remoto metu, ratam non habuerit, nullam coelibatus et horarum canonicarum obligationem contraxit, et obtinebit a iudice ut ad statum laicalem redigatur (c. 214, § 1). Regula demum generalis haec statuitur : « Actus po­ siti ex metu gravi et iniuste incusso... valent, nisi aliud iure caveatur ; sed possunt, ad normam c. 1684-1689, per iudicis sententiam rescindi, sive ad petitionem partis laesae, sive ex officio ». (c. 103, § 2). N. B. De singulis casibus quibus act ils propter metum gravem lege saltem positiva infirmantur, suo loco distinctius agetur. III. De vitandis « phobiis ». 85. — Nomine « phobiarum » vulgo veniunt timores in se vani quibus non pauci hodie percelluntur et a variis actibus impediuntur. Vani autem sunt, quatenus ultra meritum causae vel etiam sine causa exsistunt. « Phobiae » istae in subiecto physice debiliore per occasionem cuiuspiam facti, casus, narrationis, quibus valde commotum fuerit nasci solent. Actu non raro invincibiles sunt, ac tunc a peccatis omissionis excusabunt. Prudens psychotherapia, quae plerumque non erit nimis directa aut violenta, ad illas auferendas, minuendas, aut saltem cohibendas ne pe­ iores fiant, adhibenda est. Verum magis utile erit sapienti educatione animum ab illis in antecessum immunem facere. Ideo parentes cu­ rabunt ut nullis fabulis pueri ad vanas formidines inducan­ tur vel disponantur; ipsis libros aut spectacula prohibebunt quibus phantasia nimis excitetur ; immo ipsos ad quan- VITANDAE PHOBIAE. ---- DE DOLO 87 dam moderatam audaciam provocabunt. Atque in propria nostra causa, prima initia nimii timoris fortiter ipsi impu­ gnabimus, nihilque neglegemus ut mala praesentia potius parvipendamus, omnem « egoismum » seu nimiam proprii corporis, propriae utilitatis sollicitudinem deponamus, et robur animi nobis comparemus. Cf. quae de voluntatis in­ stitutione utiliter a pluribus scripta sunt. Istud tamquam principium est tenendum : In manu nostra positum est ut iugum mali physici subeamus vel excutiamus. Si subeamus, erimus infelices, et saepe mo­ raliter impotentes ; si excutiamus, erimus moraliter liberi atque intactam felicitatem servabimus. In re quoque religiosa, si terrores quidam, veris tamen argumentis et non aliis incutiendi, utiles actu esse possunt, habitualis terror nocivus est. Timere quidem Deum iubemur, sed timore filiali qui componatur cum spiritu adoptionis filiorum, in quo clamamus « Abba » Pater. (Eom. 8, 15). § 5. — De dolo. 86. — T. Notio. Dolus non est quodlibet mendacium, sed dicit artes mendaces ad fallendum alterum adhibitas. Dolus per se gignit errorem : inde eius efficacia in volun­ tarium aestimanda est. Fit autem ut ultra conaturalem erroris vim, actus lege positiva infirmior fiat. In iure poenali dolus est deliberata voluntas violandi legem (c. 2200) ; atque etiam in foro civili damna voluntate nocendi illata aestimantur a dolo profecta ; qui dolus sic distinguitur a simpliciter culpanda neglegentia. Codex can., c. 103, § 2, de dolo idem quod de metu gravi et iniuste incusso statuit : actus ex dolo factos va­ lere nisi aliud iure caveatur, sed actioni rescissoriae locum dare. Invalide tamen ad noviciatum admittuntur qui dolo inducti religionem ingrediuntur vel quos Superior eodem modo inductus recipit (c. 542, 1°) ; ad validitatem cuius­ libet professionis religiosae requiritur ut sine dolo emittatur (c. 572, § 1) ; renuntiatio officii vel beneficii, dolo facta, irrita est ipso iure (c. 185). [84-86.] TRACTATOS II. TIT }»8 III. CAP. 1 SUMMARIUM. 87. — I. Liberum arbitrium hominis est tini tum ; atque etiam intra fines suos, impedimentis supprimitur vol minuitur. llominibus sanis, de quibus primo dicimus, sunt impedi­ menta. communia et impedimenta accidentalia. 88. - II. Propter impedimenta communia, carent libertate : puer, dormiens, perfecte ebrius ; deminuta libertate, quae glo­ riosam efficit victoriam superantis tunc tentationem. sed pec­ cando mortaliter non sufficit, utitur semi-vigil. III. Quod ad fines quibus liberum arbitrium concluditur: deliberationem prae vertunt motus concupiscentiae inferioris, et etiam ipsius voluntatis motus qui dicuntur primo-primi. Secundoprimi non dant locum nisi imperfectae deliberationi. 81). - IV. Impedimenta accidental ia. I. Ignorantia, seu. priva­ tio scientiae, differt a simplici nescientia et ab actuali oblivione seu inadvertentia. a) In subiecto distinguitur invincibilis et vincibilis, prout morali saltem diligentia depelli non potuerit vel potuerit. Vinci­ bilis tribuitur vel neglegentiae, quae potest esse crassa, supina vel simplex, prout omissa est facilis occasio sciendi vel sola sufficiens diligentia ; vel directae voluntati : dicitur tunc affectata. Ignorari potest exsistentia vel sensus legis : ignorantia juris ; vel condicio applicationis : ignorantia facti. Potest actum voluntatis antecedere vel sequi ; esse causa, removens prohibens, vel nullam causalitatem habere. Antecedens dicitur ignorantia quae simul est involuntaria et causa volendi : concomitans, quae non est causa volendi ; consequens, quae simul est vincibilis et causa volendi. b) Invincibiliter ignorari possunt leges positivae, et etiam conclusiones non ita remotae legis naturalis, si paucas demas ni­ mis vicinas primo principio : bonum esse faciendum, malum esse fugiendum. Ipso habitus potest parere inadvertent]am : id tamen efficere non praesumitur. c) Gravitas ignorantiae vincibilis ex conscio neglegentiae vel malae voluntatis gradu aestimatur. Qui culpandam gerit igno­ rantiam habitualem, peccat quotiens vult ignorare et. quotiens Si; Al M ARI CM. DE IMPEDITA LIBERTATE 89 se periculo erroris damnosi exponit. Peccatum vero opponitur vel speciali praecepto sciendi, vel speciem trahit ex transgressionibus quae praevidentur secuturae. d) Ignorantia antecedens facit involuntarium ; concomi­ tans, non voluntarium; consequens facit voluntarium in causa, non tamen in se. Affectata signum est magnae propensionis ad rem cuius causa aliquis vult, ignorare ; minuit tamen vel auget voluntarium pro motivo quo determinatur voluntas ignorandi. Notes affectatam etiam esse posse laudabilem, sicut omnis igno­ rantiae rationem. In genere ignorantia saltem minuit voluntarium. e) Quod efficit in voluntarium efficit quoque in meritum vel demeritum. /) Poenae canonicae, non item plerumque poenae civiles, propter ignorantiam iuris minuuntur vel etiam tolluntur. A nulla poena excusat ignorantia affectata; excusat omnis ignorantia non affectata si lex verba habet : praesumpserit, etc. vel similia ; simplex ignorantia, non autem crassa, excusat a poenis medicina­ libus latae sententiae. g) Quatenus voluntarietas ad valorem requiratur. eadem ratione ignorantia valori actus obstare poterit. Λ) Dicta de ignorantia habituali valent quoque de inadver­ tentia. 90. — 2. Concupiscentia, seu motus appetitus sensibilis, est nobis simul et per se auxilio : per accidens autem impedimento a) Est antecedens vel consequens, prout voluntatis actum praecedit aut sequitur. Consequens esse potest per meram résultait tiam vel per directam excitationem. Affectus sic excitatus minime est ficticius. b) Concupiscentia deliberationem tollere potest. Per se tamen libertatem intactam esse sinit ; sed actus ei conformis esi minus voluntarius et liber si concupiscentia fuit antecedens. Con­ sequens per resultantium est signum intensae voluntatis ; per directam autem voluntatem, auget voluntarium. Eadem ratione minuit vel auget meritum vel peccatum. Consentiendo tamen concupiscentiae resultanti, tunc augemus meritum vel peccatum. Actus bonus contrarius concupiscentiae erit de se magis voluntarius et meritorius: sed is non est effectus ipsius concupi­ scentiae. c) Consuetudine pariuntui obliviones et etiam propensiones quae moralem impossibilitatem. paulatim sanandam.creare pos­ sunt. '87 90. 90 TRACTATUS II, TIT. ΙΠ. CAP. II d) Propter praesentem infirmitatem, opus nobis est gratia medicinali ad superandas graves tontationes. e) Passiva tolerantia motus sensibilis, non item indeliberati motus voluntatis, nequit in se esse peccatum grave. Manet tamen obligatio vitandi occasionem proximam quam ipsa concupiscentia tolerata adducere potest. Resistentia tentationibus interdum positiva, interdum negativa consulenda est. Semper commendetur quieta, non anxia. 91. — 3. Coactio est motus cuius principium est extra, in con­ trarium renitente qui patitur. a) Voluntas cogi nequit ; cogi possunt facultates sensibiles et actus exteriores. b) Distinguitur vis absoluta, quae officit involuntarium; et vis secundum quid, quae maiore resistentia quadantenus vinci possit. c) Omissio resistentiae potest esse culpanda vel laudabilis. Absolute neganda est omnis participatio actionis intrinseco malae, nisi, cum agitur do bonis exterioribus, ipsa participationis malitia, propter primam destinationem bonorum, cessare possit. Λ resis­ tentia inutili abstineri potest, dummodo scandalum et periculum consensus vitetur. 92. — 4. a) Metus, seu mentis trepidatio ab apprehensione periculi orta, omne voluntarium, perturbando rationem, tollere potest. Si vero ratio non perturbatur, distinguitur gravis, levis, idquo absoluto, vel relative ad personam quae timet. Motus reverentialis per se est levis, sed facile, propter adiuncta, in gravem convertitur. b) Metus por se linquit sufficientem locum deliberationi, ita ut actus sit voluntarius et iuridice validus. Qui tamen abso­ lute vel relative gravis fuerit, si per causam liberam sit incussus, — qui motus dicitur ab extrinseco, — praebet legi rationem cur actus plures reddantur nulli vel rescindi biles. Cf. cc. 185. 642. 572, § 1; 1087, § 1; 1307, § 3. Iu se autem spectatus, actus factus ex motu est simpliciter et plerumque, non tamen semper, involuntarius secundum quid. Potest quoque motus, ut causa impulsive, ultra virtutem suam operari, si vires actui nobiliori praesto sint : ut cum actus cari­ tatis metu imperatur. c) Actus malus, metu positus, minuit peccatum, non ita tamen ut fiat ox mortali veniale. Minuit quoquo imputationem 91 DE ANIMI MORBIS canonicam ; immo, cum agitur de legibua mero ecclesiasticis, plerumque delictum tollit ; d) Phobiae sedulo sanandae sunt ; melius autem sapienti institutione sunt praeveniendae. 98. — 5. a) Dolus, seu artes mendaces ad alterum decipiendum adhibitae, voluntarium impediunt, quatenus gignant errorem. Posi­ tiva logo canonica dolus assimilatur motui, et invalidât, ipso iure, professionem religiosam et renuntiationem officio vel beneficio. b) In iuro poenali, dolus est deliberata voluntas violandi legem ; in foro civili, cum agitur de damnis sarciendis, dolus di­ citur voluntas nocendi, ot distinguitur, ut causa damnorum, a neglegentia CAPUT II. II Impedimenta liberi arbitrii in homine aegroto. Ordo dicendi. — Pro fine nostro et praesentis operis ratione, satis erit ut, praemissa notione generali, singulos morbos, eommque vim in liborum arbitrium brevissime attingamus. Duo erunt articuli istius capitis. In priore varias notiones trademus ; in altero, perpendemus molestos casus qui in re libi­ dinosa occurrunt. Articulus 1. — De variis animi morbis breves notiones (1). 94. — I. Quid morbi animi. De illis infirmitatibus hoc loco agimus quae liberum arbitrium permanenter vel tran­ sitorie tollunt aut minuunt, et dicuntur morbi animi, non quod ipse animus seu spirituales facultates in se aegrotae esse possint, sed quia, propter male affecta centra cerebri et potentias sensitivas, praesertim phantasiam, quibus utuntur, subiective in actione sua impeditae sunt. Immo, praeter pravos eius habitus, qui libertatem non tollunt, (1) De isto argumento utiliter adeuntur tractatus quidam speciales, quales scribunt R. P. Gemelli, Ο. M in Italia, prof. Xavier Francotte, in Belgio. Cfr. quoque L. Boole S. I. /letporuabilitS normale et pathologique. Revue des Questions scientifiques, 1908. - Let quetliont de respontabillle, Nou­ velle Revue theolooique, t. 42 (1910), p. 1 et as. [91-94.] Μ.. 92 TRACTATUS Μ, TIT. IU. CAI». Π voluntas non aliter atque impedito intellectu impeditur. « In quantum ratio manet libera et passioni non subiecta. in tantum voluntatis motus qui manet, non ex necessitate tendit ad hoc ad quod passio inclinat ». Sic iam accurate scribebat S. Th. 1. 2. q. 10 art. 1. II. Divisio. Morbi isti dicuntur organici, quando laesio quaedam in materiali organo deprehenditur ; junctionalem vero, quae corpus vere vel apparenter intactum esse sinunt. Ad duplicem formam genericam reduci possunt, cum aliae magis directe facultates superiores afficere videantur, aliab potius indirecte, quatenus impetu virium inferiorum eas imperiose trahi dixeris. Non trahuntur autem nisi quia subiectivo impedimento facultates superiores debiliores factae sunt, ita ut vires inferiores iam cohibere nequeant. Quare unius tandem generis sunt varii isti morbi. De plerisque haec pauca tradamus. 95. — Phrenetici falsa proferunt indicia quae radicitus insanabilia sunt, quia perpetuis vel temporariis alucina­ tionibus decipiuntur, aut saltem perturbatas habent con­ sociationes phantasticas, ita ut eorum vita psychica vitae somniantium aequiperari possit. In ipso delirio, etiam si uno argumento (monomania) circumscriptum videatur, li­ beri non sunt. Per deliriorum intervalla, nihil per se liber­ tati officit. !M>. — Dementes laborant quadam saepe crescente mentis imbecillitate et hebetudine. Sive sint « idiotae >. sive senio vel infirmitate exhaustae sint vires, magis per­ petua liberi arbitrii privatione laborant. 91.— Obsessio mentem ita occupat ut obsessus quibus­ dam rebus cogitandis aut faciendis astringatur. Ac indicium practicum satis turbat, ut levi tantum culpae locum esse sinat , λ erum, praeter obsessiones perpetuas, aliae in qui­ busdam tantum adiunctis gignuntur. Quare, extra statum obsessionis, possunt infirmi libere violare praeceptum de fugiendis occasionibus morbidae excitationis ad inhonesta patra nd a. DE AM Ml MOH3LS 93 Cum agitur de obiecto ad quod non est inclinatio natur.il·.->. potest infirmus repetitis actibus ipsa obsessione postulatis, hanc quasi fatigare, exhaurire, ita ut morbida anxietas tollatur et sic agens obsessione liberetur. Sed simul per repetitos actus augetur propensio si qua per se ex obiecto nascatur. Quare methodus ista adhiberi non potest in re sexuali, ut ipsi monent medici Pitres et Regis (1). 98. — Huc referuntur impulsus qui dicuntur invin­ cibiles; et tales in statu morbido esse possunt : sive actum obtineant immediatum et non deliberatum, sive actus post frustraneam resistentiam eliciatur. Supponunt personam passivae inductionis peculiariter capacem, seu >· suggesti bilem ». Ximia ista docilitas pendet ad abnormi intensitate (« développement ») cuiuspiam phantasmatis : si istud est actionis faciendae vel motus, impulsum inexsuperabilem facile gignet. Laudati medici Pitres et Regis distinguunt : Impulsionem motriccm, mere mechanicam, quae saepe est sine affectu, ut v. g. apud idiotam ; - impulsionem psycho-motricem, quam comitatur distinctior rei perceptio et fortior commotio appetitus ; - impul­ sionem psychicam : tunc actus non lit semper aut necessario ; iu potestate agentis est ut impulsui resistat. Itaque non facile dignoscitur utrum necne fuerint im­ pulsus irresistibiles. Tales aestimandi sunt, quando actio naturali concupiscentia explicari nequit. Invincibilis quo­ que impulsus adesse videtur, si, post actionem malam, animus quietus et contentus manserit. Sed longe magis incerta res est, quando propensio ad ea fertur ad quae sani quoque homines proclivi sunt. 99. — Aboulia voluntatem efficit impotentem ad vo­ lendum vel ad efficaciter imperandum : sive otiosa ma­ neat, sive, quasi invit a, contra iudieia practica sua. quaedam quaerere vel fugere cogatur. Qui priore infirmitatis ratione (1) Lu Obtuùoiw ei lu Impulsion*. Pari*. 1902. (95-99. J 94 TRACTATUS Π, TIT. Ill, OAT. II est affectus saepe a pluribus officiis positivis excusatur. De altera redeunt dicta de impulsibus caecis vel invinci­ bilibus. 100. — Epilepsia, non ea quae consuetis phaenomenis morbi comitialis proditur, sed quo e larvata seu recondita vocatur, ad varia mira, turpia, atrocia patranda impellit. Liquet agitationem epilepticam, vel hystericam cum gravi reatu componi non posse. Sed extra furorum tempora, mens fit sana. 101. — In hypnotico statu, quatenus quis vere imperio alieno agitur potius quam ipse agit, libertas quoque tol­ litur. Statu isto artificiosa docilitas ad credenda, ad sen­ tienda, ad agenda quae alius esse affirmat vel fieri iubet, in idoneas personas inducitur. Ac saepe permanet nimia ista dependentia ab altero. Hnec tamen vitari potest suggestione libertatis seu independentiae, in finali imperio superaddita. Fit quoque mode­ rata suggestio conformis ipsi utili optato personae aegrotae, quae, hac ratione, velit a quibusdam propensionibus minus bonis sanari vel fortiorem voluntatem acquirere (1). 102. — Neurasthenic! satis facile excusari possunt, quando cedunt taedio cuipiam quo, tamquam nimium onus, praecepta quaedam positiva, praesertim si mere ec­ clesiastica sint, neglegunt. Per se tamen peccare iudicandi sunt si, prae tristitia, quaerant turpes delectationes ad quas morbus ipse non impellit. N.B. De scrupulosis infra, ubi de conscientia. Articulus II. — De molestis casibus qui in re libidinosa occurrunt. 103. — Prior casus. 1. Personae quaedam, in quibus nec pietas nec studium virtutis desiderantur, interdiu omni prava actione satis facile abstinent ; verum noctu, (1) Cura novae viae explicationis tententur, haeo interea circumspecte proferimus. MOLESTI IN RE LIBIDINOSA CASIS 95 postquam se in lectura receperunt, pravae consuetudini indulgere videntur. Non statim enim, sed post longam moram somno comprehendi consueverunt ; vel certe, post aliquot horas, somno solutae, vigilias nocturnas expe­ riuntur. Per partes autem noctis quas insomnes ducunt impuris phantasmatibus vexantur, nervosas excitationes sentiunt, donec pollutionem masturbatione adduxerint. Va­ ria ceterum est istorum actuum frequentia, cum alii bis in mense, alii vero fere singulis noctibus, immo pluries eadem nocte se inquinent. Si qui actum exteriorem malum non fecerint, ii, ex ipsa actus omissione demonstrantur immunes a peccato mortali, quamvis tentationem com­ pletam experti sint in qua videantur sibi habuisse compla­ centiam . Procurata pollutione, alii statim dolent et paenitentiarn agunt, dum alii animo tranquillo manent. Se reos alii sponte sua fatentur ; alii, contra, existimant· se, quamvis vigiles, mente perturbata vix uti posse, atque in condicione insolita versari. Metu tamen peccati non sunt levati, ac se de re dubitare neque eam dirimere velle facile protestantur. Pravi adulescentiae usus plerumque in causa culpandi sunt. Fit tamen quoque ut post insontem juventutem, vitium istud ab aetate virili initium capiat. De iusta causae aestimatione, de prudenti ratione agen­ di, quid dicemus ? a) Confessario in primis inquirendum est, utrum haec vere vigiles patrarint, an semisomnes et in condicione fere somnambula. Si quaedam alucinatio vel deceptio cer­ natur ; si absurdus quidam error (v. gr. se nunc his rebus sine peccato indulgere posse) vel mirae rationes imperfectam vigiliam demonstrent, personae istac sine ambagibus a gravi reatu immunes judicandae sunt. Atque, in dubio, ii quibus praesumptio favet potius excusandi sunt. Iis vero qui exporgef icti talia exercent, quaedam suffra­ gantur, quaedam contraria sunt. Suffragantur pura diurnae vitae ratio, optimus voluntatis habitus atque ea quam dixeris orationis inefficaciam, si ante decubitum et in ipsa 1100-103.] 96 TRACTATUS 11, TXT. IU, CAP. Π t entât ione preces fuderint. Contra tamen faciunt status vigiliae et ipsa pugna e qua victi discesserunt. Agitur enim de personis etiam sanis. Ipsa diurna puritas nonne ex parte explicatur quia propter nocturnam satisfactionem appe­ titus factus est remissior ? In lecto dein calor, commodior situs, carnem stimulant ; phantasia autem, diurnis euris so­ luta, tentationibus magis palet. Bona ceterum voluntas, preces diu sine manifesta ut ilitate fusae, observantur quo­ que apud eos qui in die peccare solent, inter quos etiam non nulli dicent se. dum tentatione premuntur, diversimode esse affectos, nec sibi mortale videri peccatum prorsus externum, immo cum complice patratum. Etenim minor nobis est aversio ab inordinatione quae sine aliena iniuria admittitur ; atque in aestu concupiscentiae corpus et in­ doles peculiariter afficiuntur et paene mutantur. Et cum in omnibus magna propensio ad tales actus per se insit, ineluctabilem perversi instinctus vim hic appellare non possumus. Quocirca, haec erit conclusio nostra. Tales in universum et per se excusari non possunt : quod homo vigil fecerit, compos sui fecisse praesumendus est. Minoris tamen culpae indicia haberi poterunt : indoles quae aliunde appareat male temperata vel hysterica ; velocitas qua actio cogita­ tioni successit; magna ab initio perturbatio animi, quae exiguum deliberandi spatium vel copiam esse sinat ; magnae diurnae tentationes, quae strenue superatae fuerint. luvabit quoque eos interrogare qua egerint conscientia, qua morali reflexione, qua liberi arbitrii persuasione : per­ suasionem dico spontaneam et quasi immediatam, non au­ tem longiore ratiocinio vel alieno consilio comparatam. Reatus enim aberit ab eo quem conscientia sponte sua absoiverit Copia certi iudicii non ita raro deerit. Sed cum moralitas actus facti tota pendeat a subiectivo consensu, nec proin nostra opinione afficiatur, nullus hic locus est probabilismi, et simili obligatione proximam certi et dubii consensus occasionem fugere debemus. MOLESTI IN RE LIBIDINOSA CASUS 97 Prudens agendi ratio. Sedulo confessarius curare debet ut personae istae a nimia securitate simul et ab animi abiectione protegantur : qui se culpa vacuum putat et qui animum despondet, ambo contra consuetudinem niti de­ sinunt. Quare confessarius neque severus sit in absolvendis huiusmodi recidivis : difficultas resistentiae et generalis eorum bona voluntas eos saltem dignos reddunt ut magna benignitate et misericordia tractentur, et multa patientia in valida pugna confirmentur; neque illos inducet ut se in­ nocentes indicent. Persuasio enim ista saepe sufficienti argumento destituitur, confidentia autem vim concupi­ scentiae augere et ad actus magis magisque temerarios impellere solet. A frequenti, immo cotidiana communione vel a sacri celebratione confessarius ipsos non avocabit : regulariter tamen non permittet ut sine sacramentali con­ fessione sacris operentur vel eucharistica dape refici ntur. Praeter enim sacrameutalis gratiae virtutem, frequens rei detestatio et renovatio propositi, in optimis mediis sunt emendationis ; atque ipsum incommodum adeundi confessarium animum a spontanea propensione avocare potest. Quod tamen superest dubii in ipso reatu diiudicando, sinit ut facilius adesse existimes inopiam confessarii quae accessum ad s. communionem, praeposito solo contritionis actu, excuset. Patet autem illos graviter corripiendos esse qui interdiu legendis rebus lascivis, turpibus collo­ quiis, delectatione morosa serotinas excitationes quasi prae­ parent. Nec iam leve detrimentum parit, si legendo, ima­ ginando, recogitando, praesertim vespere, foveantur af­ fectus molles et teneri, quamvis non stricte turpes. Haec igitur confessarius et rescire et resecare studeat. Valde praeterea proderit, ut personae istae voluntatem ad robur et magnitudinem animi omni modo exerceant. Saepe, ves­ pere praesertim, expressum et serium propositum cum oratione coniungant ; firmam cuiuslibet propositi exsecu­ tionem sibi procurent; nec in deliberando diu ancipites haereant. Scriptores legant, socios frequentent qui firmi sint animi. Sale quodam mortificationis cotidianos actus condiant, ut sic corpus ad oboedientiam, voluntas autem 7 [103.] 98 TRACTATUS Π, TIT. Ill, CAP. II ad imperium exerceantur. Nec physica media neglegenda sunt: abstinentia cibi et potus quibus vis concitatrix inest; usus lecti durioris, temperata quaedam corporis defati­ gatio ; occupatio mentalis (vespere tamen post cenam, ab intenso labore dehortandi sunt, sicut ab omni nimia las­ situdine vel animi anxietate) ; immo certae medicinae (lupulin, bromures, hydrothérapie, suggestion). Quare, si fieri potest, utile valde erit ut probus et peritus medicus simul cum confessario operam in curationem conferat. Facilius, ut patet, excusandus est nervosus quidam motus (puta artiorem crurium coniunctionem, corporis rigiditatem) qui, in media excitatione, ipsis nervis vel brevi animi distractione explicari potest, quam actus exte­ riores qui vel gressum aut manuum contrectationem exi­ gunt : ut si solida corpora amplecti studeant, proprie dictam masturbationem fecerint. 104. — Alter casus. Sunt qui, post intervalla, diu quasi physica necessitate ad veneream voluptatem im­ pelluntur. Dixeris ipsos hac satisfactione veluti egere. Con­ tinua invitatione premuntur, donec post pugnam, per phires interdum protractam dies, peccaminoso actu paci et quieti restituantur. Hoc hominum genus saepe morbo nervoso et hysterico affectum est. Nec raro talia experiuntur mulieres ea aetate qua steriles fieri solent (ménopause). Non omnes tamen in statu morbido versantur. Sed omnes maxima misericordia digni sunt. Atque evenire quidem potest ut, post diuturnum certamen, animo quasi impotentes facti sint ; et ad horam insanientes rem malam perfecerint. Sed, excluso hoc casu, seu per se, libero arbitrio destitui non videntur. Confessarius igitur sit benignus et comis ; cos bono animo esse iubeat ; curet ut morales et physicas medicinas adhibeant, nec frequentem absolutionem deneget. N. B. - Qui huiusmodi propensiones experiuntur a religione ingredienda et maxime a statu sacerdotali postu­ lando dehortandi sunt. Immo, ubi culpa certa et satis SUMMARIUM DE VOLUNTARIO ET LIBERO 99 frequens esse videatur, per se positive vetandi sunt ne sa­ cerdotium capessant, cum ad debitae castitatis officia explenda non sat proximam aptitudinem habeant. 105. — Generalis observatio. Plures sunt casus quos prudens confessarius divino iudicio committere debebit, id simul procurando, ut animis vires addat et ab omnibus maximam quae sperari potest resistentiam obtineat. Cum medicis quidem imminutam ex pravis consuetudinibus, ex animi propensionibus et morbis culpam admittet, non ita tamen ut omnes aegrotos a gravi reatu immunes te­ merarie pronuntiet. Atque illud, saltem personis sanis, fortiter inculcabit, nullam esse consuetudinem quin cons­ tanti voluntate superari queat. Cf. de eodem argumento Noldin, Principia, n. 61. 62 et allegatas ab ipso auctori­ tates. 10G. — Discrimen utriusque fori. In qua re observandum quoque est quid inter forum poenale civile et forum conscien­ tiae intersit. Belgicae leges, v. g. inter delicti condiciones re­ quirunt, ut ab homine qui integrae mentis sint commit­ tatur. Quare, cum nullus integrae mentis sit qui definito morbo psychologico laboret, quotquot habituali morbo affecti sunt ab omni delicto excusari consueverunt. Sit v. g. homo delirio insectationis {délire de la persécution) affectus: in foro poenali abibit immunis, etiamsi eo modo delique­ rit qui nihil cum subiectivo suo errore commune habeat. Quamquam recens de alia ratione disputari coeptum est qua societas a noxiis hominibus quos damnaro renuit ef­ ficaciter protegatur. SUMMARIUM. 107. — I. Psychologica libertas tollitur vel minuitur variis morbis, qui dicuntur morbi animi, quia, propter male affecta centra cerebri vel potentias sensitivas, superiores facultates in actione sua impediuntur. [104 106.] 100 TRACTATUS II, TIT. IV, CAP. 1 Organici morbi in laesione materiali organi deprehenduntur, dum nulla apparet laesio quae prodat morbos functionales. Morborum genera sunt apparenter duo, oum alii directa debi­ litate virium superiorum, alii impetu inferiorum manifestentur. Sed ipse impetus tantus est quia debilitatis facultatibus superio­ ribus non cohibetur ; ita ut unum revera sit morborum genus. II. Phrenetici alucinationibus decipiuntur. Quare in omni delirio, etiam si videatur partialis (monomania), omni libertate carent. Dementes insanabili imbecillitate et hebetudine montis usu liberi arbitrii privantur. Invincibile esse potest imperium obsessionum et impulsuum. Non facile tamen invincibiles pro­ nuntiandi sunt impulsus qui cum naturali concupiscentia cons­ pirant ; et occasiones interdum libero vitari possunt et debent. Aboulia a cortis officiis positivis implendis excusare potest. Nec cum agitatione epileptica, etiam larvata, libertas componitur; nec cum vero hypnotico statu (de quo novae fiunt investigationes). Satis facile excusari quoquo possunt neurasthenici, cum propter taedium quaedam officia neglegunt. III. Occurrunt quoquo molesti casus personarum quae, genoratim bono affectae, vol noctu patrant inhonesta, vol post corta intervalla diuturnum sentiunt impulsum ad vonoream satis­ factionem donoc oi concesserint. Prudenter confessarius agere debet, ita ut nec desperatione nec falsa securitate aegroti in peius ruant. Conotur quam maximam obtinere resistentiam. Plura autem divino iudicio committere debebit. Moralis autem excusatio propter morbidas difficultates saepe non est nisi partialis, dum in foro extorno, eaedem excusa­ tiones non raro penitus a poenis male affectos liberant. TITULUS IV. De actu hu II ano qua morali. Utilitas istius tituli, cum sit de cognoscenda re quae adeo nostra est ut ab ea disciplina nostra nomen trahat, demonstranda non est. Faciendae considerationes sunt vore essentiales. Tituli distributio in partes. Tria magni momenti successive agere debemus : 1. Accurata moralitatis notio tradenda est. 2. Quam late pateat moralitas investigandum est. - 3. Fontes moralitatis cum sua cuiusque propria vi indicandi sunt. QUID ET QUOTOPLEX MORALITAS 101 CAPUT I. Quid et quotuplex sit II oralitas. 108. — I. Vis vocis, attento agente. Moralitas immediate designat illam proprietatem actus libere facti secundum normam « activitatis » humanae, qua aptus est ad inchoan­ dam vel confirmandam consuetudinem agendi quae ho­ mine digna est seu ipsi convenit. Consuetus enim modus libere agendi proprie moris nomine appellatur. Et quamvis perversi quoque actus habitudinem inducere possint, mos tamen ille accidentalis dici potest, quia innatura lis et vio­ lentus, fere sicut in ordine logico accidentalis dicitur et precaria certitudo subiectiva intellectus errantis. Ceterum, quid prius dicatur morale et quaenam sit essentia morali­ tatis non convenit inter doctores. Norma actioni humanae praeposita, ratione cogno­ scitur, unde moralis dicitur sub alio respectu actio quae fit secundum ordinem rationis. Normam autem sumimus qualis exstat homini sicut nunc est, elevato et redempto, i. e. subiecto theologiae moralis. É09. — II. Quotuplcx sit mora Ii i as. 1. Quamvis autem actio moraliter bona et moraliter mala esse queat, proprie actio bona, est sola actio moralis. Nec duplex genus mora­ litatis admittendum est, cum moralitas mala, qua talis, per privationem a bona distinguatur. Consonat usus vul­ garis, qui immoralem vocat actum malum, hominem male moratum. 2. Moralitas formaliter est subiectiva, seu actibus inest; denominative praedicatur de obiectis. Inde, affini sed non eadem significatione, moralitas objective seu materialis ea est quae obiectum lato sensu sumptum afficit in se, non considerata persuasione agentis ; subiectiva vero ea est quae ex persuasione agentis exoritur. Sic abortus voluntarius [107. 108.] 102 TRACTATUS Π, TIT. IV, CAI’. II est moralitatis obiective malae, subjective tamen bonae in pluribus qui bona fide illum ut honestum vel adeo prae­ ceptum in certis adiunctis aestimabant. 3. Moralitas intrinseca inest actui genere suo vel na­ tura sua ; extrinseca aliunde accedit, utputa ex praecepto Superioris. SUMMARIUM. Proprie moralis non est actus humanus, nisi qui homi­ ne dignus sit et ordini rationis consentaneus. Duplex tamen distinguitur moralitas : bona et mala ; sed ex mala moralitato actus dicitur immoratis. Moralitas est formaliter subiectiva ; denominative tamen habetur quoquo moralitas obiectiva, quae intrinseca seu essentialis est ; et extrinseca seu aliunde atque ex natura manare potest. CAPUT II. Quam late pateat moralitas. 110. — Nullus actus humanus moraliter indifferens. Quamvis, quod ad genus operis, plures actus nihil conti­ neant quod ad ordinem rationis pertineat et proin sint indifferentes, nullus tamen actus deliberatus in individuo, seu ut ponitur, moraliter indifferens esse potest. Ordinate enim vel inordinate a ratione procedit : si ordinate, mora­ liter bonus erit ; si inordinate, erit malus. Cf. S. Tu., 1, 2, q. 19 art. 9. Si nulla autem attentio ad ordinem moralem fuerit, actus non erit moralis ; sed, nostra sententia, tunc nec humanus erit seu liber. Suntne autem actus boni qui supernaturaliter indif­ ferentes sint ; id infra, ubi de merito, dicetur. 111. — 1. Actos externus, sicut denominative est hu­ manus et liber, sic denominative est moralis. Et talis est a voluntate qua fit et sustinet ur. Additne autem quidpiam actus externus ad moralitatem actus interioris voluntatis unde pendet, seu qui ad eum terminatur ? Id non leviter inter Scotistas et Thomistes disputatur ; sic autem sol­ QUAM LATE PATEAT MORALITAS 103 vendum nobis videtur. Quia actus externus non est mo­ ralis nisi ex voluntate qua informatur, nihil in se habet qua externus, unde formaliter quidpiam ad moralitatem con­ ferat (1). Praebet tamen materiam informandam actu vo­ luntatis ; atque, ut ipse actus externus sequatur, opus est perseverante ac proin magis intenso actu voluntatis. Unde, propter actum externum habetur moralitas magis extensa et intensa. Quare actus externus materialiter et specifieative ad moralitem actus interioris addit. 2. Et si quaesieris utrum actio efficaciter proposita sed impedita et actio exsecutione completa eiusdem sint va­ lons in eodem subiecto morali, id, stricte loquendo, negan­ dum est. Ipsa enim voluntas, dum propositum exsequitur, in variis imperiis durat, repetitur, perficitur. Alia est in fine actus atque erat initio. Quare actus externus morali­ tatem quam ex voluntate possidet· ad interiorem propositi actum addit ; nec plene probare possumus quae habet Noldin, Prine., n. 78. 79, quatenus videtur ibi aequipe­ rare actum.externa actione completum et actum internum, si omissio sit involuntaria. Sane nihil de actu interne im­ perante detrahitur ·, sed desideratur actus externus infor­ mans interiorem. Sic homo est ab anima ; aliud tamen est anima sepa­ rata, aliud homo. Verum siquidem est, in actionem quae fit, meritum ex intentione derivari, sed intentio stricte non supplet actionem quae non fit (2). Praeterea saepe accedens me­ ritum boni exempli proprium est actus exterioris. Hactenus do actibus qui in virtute unius propositi includi possunt. Sed unum propositum, una voluntas ad plura non valet. Sic efficaci desiderio ducendi vitam missionarii, religiosi, longa series actionum difficilium et sacrificiorum profecto imperari nequit : vis haec angelica foret, non humana. Ne ergo aestimemus merita talis vitae nobis competere ex quo eam amplecti vere pa- (1) Cf. S. Thom, ia 1. 2. dent. d. 40, q. 1 art. 3. (2) Dici possit : intentio definit actionem quae fit : actionem vero quae non tit non supplet. [109. 110.] IM TRACTATUS II, TIT. IV, CAP. Ill rati eramus ; sed ipsam facultatem exsequendi bona quae propo­ nebamus tamquam novam divinam gratiam magni faciamus. 3. Multo minus actibus aequiperabimus desideria incfficacia, qualia saepe in formulis oblationum, consecrationum exhibentur : vellem ubique scandala reparare, omnibus missis interesse. In his protestationibus, valor inest boni affectus qui pro varia intensitate aestimandus erit. Perinde dicas de pluribus piis sed arbitrariis pactionibus quae in­ terdum commendantur : quotiescumque pectus meum te­ tigero, intendo affectum amoris exprimere. Intentio illa nihil operatur in tactibus qui ad eam virtualiter referri nequeunt. 4. Denique pia voluntas efficaciam ex opere operato, quae sacramentis et etiam aliquo modo martyrio competit nullatenus supplere potest. 112. — Actus qui, attenta voluntatis dispositione, fieret sed non est factus nullam moralitatem sive bonam sive malam subiecto confert. Ex praesenti non ex interpretativa voluntate diiudicandi sumus. SUMMARIUM. Moralis est actus internus et etiam externus. Is formaliter nihil moralitatis influit ; materialiter tamen producit moralitatem magis extensam et intensam. Quare, intentione etiam efficaci, multo minus inefficaci et formulis oblationum, actio externa vel effectus ex opere operato suppleri potest. Nullam autem moralitatem confert actus qui fieret. CAPUT III. •I II II Undenam moralitas aestimetur II seu De Fontibus moralitatis. 113. — Principium. Cum volendo bonum vel malum, et non aliter, ipsa voluntas fiat bona vel mala, valet quoque in ordine morali istud : Actus specifleatur ab obiecto. Unus itaque dici potest fons moralitatis, seu id unde moralis MORAJ.1TATIS FONTES 105 qualitas actus dignoscatur. Verum tunc obiectum sumitur plena sua significatione : est quidquid per intellectum vo­ luntati proponitur, seu obicitur amplectendum aut fu­ giendum. Hac significatione complectitur finem, obiectum strictius sumptum, et circumstantias quibus obiectum vel actus vestitur. Atque tres fontes moralitatis distingui con­ sueverunt, de quibus iam singulatim dicendum est. Nihil magis terminat voluntatem quam finis seu bo­ num propter quod voluntas agit. Quare finis est principalis fons moralitatis. Quia tamen obiectum, etiam si ut medium eligitur, confert immediatam moralitatem a qua praescindi nequit, — ita ut si mala sit, ipsam impediat moralitatem quam actio ex fine bono mutuaretur, — et quia obiecto inest per se ratio finis intrinseci, ideo, cum 8. Thoma, prius di­ cemus de obiecto, dein de fine, tum de circumstantiis. § 1. — De obiecto strictius sumpto. 114. — I. Notio. Obiectum presse sumptum dicitur id quod quasi materia suae actionis voluntati praesentatur. Spectatur autem a nobis non ontologice seu secundum esse suum physicum, sed moraliter, seu prout a voluntate cum advertentia ad normam honestatis attingitur. Sic fit mo­ rale, sic moralitatem in actum inducit. Cf. Sertellanges, O. Pr. La philosophie morale de S. Thomas, c. 3, n. 1. Bonum dicitur obiectum quod honestatis regulae con­ sentaneum est ; malum vero, quod ab eadem regula discor­ dat ; indifferens, quod neutro modo se habet. Bonitas vel malitia est intrinseca, quae ex ipsa rei na­ tura atque ordinis exigentia oritur ; extrinseca, quam lex positiva confert. Ordo cui actio ex ipsa natura repugnat divinae potestati subesse potest, si habetur ordo superior cui derogatio priori ordini utilis esse possit ; vel idem ordo est absolute indispensabilis : quo casu, malitia strictius intrinseca denominatur. Ratio discriminis ex dominio quod Deus in res creatas exercet repetenda est. Sic sanctitati divinae non repugnat ut Deus, in aliquo casu, fornicationem [111-114] TRACTATUS II, TIT. IV, CAI’. Ill 106 permittat vel iubeat, eam ad ordinem superiorem refe­ rendo (1) ; repugnat autem ut umquam blasphemandi aut mentiendi copiam faciat. « 115. — Efficacia obiecti in moraiitatem actus. Quia actus sunt immediate propter obiectum, etiam de obiecto stricte dicto valet istud : Actus specifleantur ab obiecto ; atque obiectum dicitur primam et essentialem moraiitatem actui tribuere. Quod tamen ita intellegendum est : a) ut obiectum sumatur non materialiter, sed formaliter, cum illa sua relatione ad ordinem rationis seu ad honestatis regulam quae apprehenditur et animadvertitur ; b) ut obiectum qua tale ametur. Si enim non amatur, i. e. si finalitas intrinseca neglegitur, non declinabitur quidem mala obiecti moralitas ; sed moralitas bona non participa­ bitur, quia bonum est ex integra causa. § 2. — De fine. 116. — Notio ct divisiones. Primo voluntati praesen­ tatur finis ; est enim id propter quod aliquid fit. Ra­ tionem autem agendi habere, proprium est entis rationalis. Quare finis dicitur primus in intentione ; nihil magis vo­ luntarium est, ac proin nihil magis morale. Finis distinguitur operis, seu internus, intrinsecus, ad quem opus per se, seu natura sua in morali existimatione tendit, ut v. g. levamen indigentiae est internus finis elee­ mosynae ; et operantis, seu externus, extrinsecus, quem, eundem vel diversum, sibi operans praestituit, ut si elee­ mosynam offerat in suffragium pro animabus purgatorii. Proximus est qui immediate, seu nullo alio mediante intenditur; remotus, qui mediante alio fine intenditur. Ope­ rarius parcius vivit ut servatis pecuniis paulatim copiam habeat acquirendae domus: asservatio pecuniae est eius finis proximus; comparatio domus est eius finis remotus. Intermedius est qui, sive proximus sive remotus, (1) S. THOM. 2, 2. q. 154 art. 2, ad. 4. MORALITATIS FONTES 107 propter ulteriorem tamen intenditur. Sic, in allato exemplo, si operarius ideo illam domum vult ut honeste nubere possit, asservatio pecuniae et emptio domus sunt fines intermedii. Ultimus, contra, est qui ad alium non refertur ; simpliciter ultimus est, qui, nec in eadem nec in alia actionum serie, ad alterum finem ordinatur ; ultimus secundum quid, qui seriem aliquam concludit, rationem tamen medii servat pro alio fine. Sic scientia terminat multa studia : si propter se quaesita est, dicitur finis simpliciter ultimus ; si propter annexa praemia, honores, erit finis ultimus secundum quid. Positive demum ultimus ulteriorem finem excludit : negative ultimus ad ulteriorem finem non refertur quidem, hunc tamen non excludit. Sic in homine iusto, bonum pec­ cato veniali quaesitum est finis simpliciter sed negative ultimus istius actus inordinati. Satisfactio mortaliter mala est finis simpliciter et positive ultimus peccantis. Finis totalis, ad agendum movet solus ; partialis simul cum alio concurrit : sive ambo fines aequaliter moveant et dicantur aeque principales ; sive unus sit primarius, qui primas partes habet et solus ad actum sufficiat, et alter secundarius, qui dependenter a primo ad actionem movet, ut haec facilius, promptius, perfectius, fiat : is dicitur impellens seu causa impulsiva. Sic pio sacerdoti stipendium non erit nisi secundarius finis celebrationis ; minus pio, honesto tamen, qui sine stipendio non celebraret, fit finis primarius, non tamen unicus, cum ambo sacerdotes velint simul actum religionis exercere. Finis ipse potest esse boni honesti seu bonus, vel boni delectabilis : sive delectationis coniunotae cum operatione mala, et tunc est malus ; sive delectationis coniunotae cum operatione bona et tunc est bonus, si simul operatio qua honesta intenditur. Si autem explicite non cogitatur nisi delectatio, tunc disputatur utrum finis iste indifferens di­ cendus sit an malus. Omissa hic disputatione, haec est brevis conclusio nostra. 117. — De actione facta propter delectationem. 1. De­ lectatio describitur fruitio appetitus ex bono possesso; et [115-117.] 108 TRACTATUS II, TIT. IV, CAP. Ill maxime, fruitio sensibilis, dum delectatio quae rationem consequitur, potius gaudii nomine compellatur. 2. Solutioni quaestionis praenotandum est, duplicem in homine admittendam esse bonam voluntatem : volun­ tatem non transgrediendi ordinem rationis seu legem Dei, et voluntatem positive istius ordinis seu legis studiosam. Haec voluntas est melior ; ista tamen est iam bona, quia amat obiectum tamquam tale cui ratio vel Deus non con­ tradicat, seu quia voluntariam continet repudiationem mali moralis: voluntaria autem omissio aequiperatur actui; et voluntaria omissio mali est quasi actus continens approba­ tionem ordinis moralis. 3. Iam vero, ratio detegit hanc dispositionem divinae Providentiae qua delectationes cum operationibus utilibus coniunxit ut homines ad istas allicerentur. Inde percipit non esse contra ordinem rationis ut illi invitationi cedat, dummodo teneat modum temperantiae. Observat praeterea esse homini, in praesenti vita, positive bonum ut moderate delectetur, immo id quan­ doque esse necessarium ut animus recreetur et ad nobiliora studia etiam virtutum valeat (1). 4. Hinc iam conscio modo homo tripliciter propter delectationem agere potest ; a) Amando et quaerendo delectationem ut subsi­ dium utile et paene necessarium virtuosae actionis : tunc voluntas positive est ipsius honestatis studiosa ; non agit mere propter delectationem ; et ab omnibus praedicatur bona seu honesta ; b) Delectationem quam prius ut licitam apprehendit, simpliciter qua delectationem non malam quaerendo et amplectendo. Tunc se sistit in delectatione tamquam in (1) Immo, in 2, 2, q. 35 art. 4, ad 2, S. Thomas refert ut dictum ab Aristotele: « Nullus diu absque delectatione potest manere cum tristitia». In loco tamen citato Ethic. Nicomachacorum i. c. 1. ό, c. 6, Phi­ losophus, loquens de amicitia, haec sola directo habet: Non diu ferunt quod triste est: nemo autem sufferret continuum triste, ne quidem bo­ num, si ipsi tri te foret: το fié λυπηρόν όλίγον μέν χρόνον φέρουσιν, ούνεχ&ς 6' ούθεϊζ αν ύπομείναι ούό’αύτό τό αγαθόν, εΐ λυπηρόν αύτω ειη. JJORALITATIS FONTE-» 109 fine negative ultimo, non quidem subiecti, sed talis actionis. Tunc agit propter solam delectationem, quatenus sola de­ lectatio ipsam movet ; eum tamen non movet ut pura de­ lectatio sed ut delectatio non mala seu cui ratio vel Deus non contradicit. Atque haec voluntas est positive bona, quatenus continet repudiationem obieeti mali et intem­ perantiae, seu excessus in modo ; c) Sistendo in delectatione ut in fine simpliciter et positive ultimo, cum virtuali contemptu ordinis divini : « sive sit vetita sive non, volo hanc delectationem » : haec ratio agendi propter solam delectationem est sola peccaminosa ; d) Si, in agendo, ad convenientiam delectationis cum ordine rationis non attendatur, tunc utique finis intrinsecus dici poterit indifferens ; sed potius dicendum est actionem, ex ista parte, non esse humanam et liberam. Conclusioni nostrae opponi nequit haec ratio, quod Deus fecerit delectationem propter operationem, ac proin delectatio a nobis propter operationem sit quaerenda. Nihil enim nos obligat ut eadem qua legislator intentione agamus : finis legis non cadit sub legem. Frustra quoquo allegarentur ambae propositiones damnatae ab Innocentio XI, n. 8 ot 9 : « Comedere et bibere usque ad sa­ tietatem ob solam voluptatem non est peccatum, modo non obsit valetudini, quia licite potest (quis) appetitus naturalis suis acti­ bus frui ». « Opus coniugii ob solam voluptatem exercitum omni penitus caret culpa ac defectu veniali ». Frustra, inquam, alle­ garentur, tum quia propositiones istae damnatae sunt ut iaceut « ut minimum tamquam scandalosao ot in praxi perniciosae », ot sic prolatae sententiae, quibus foventur studia frenanda no modum excedamus, importunae sunt et in praxi ad peccandum ducere debent ; tum quia negari potost eum ob solam voluptatem agere qui voluptatem ut non malam amplectitur. De isto argumento cf. Ballerini-Palmieri, Opus, theol., tom. I, n. 101 et 111, n. 323 ; De la Barre, La morale d'a­ près S. Thomas, p. 53. 54 ; et Noldin, Prino., n. 88-91. Quod in praesenti vita, mortificatio potius quam de­ lectatio praedicanda sit, id minime negamus. Imprudenter [117.] 110 ; TRACTATOS Π, TIT. IV, CAP. Ill tamen omnis propter se quaesita delectatio peccati venialis argueretur. De actionibus enim quas homines quieto et simplici animo peragere solent, scrupuli iniciendi non sunt. A formidolosa enim agendi ratione, quae animum debilitat, viris bonis cavendum est. i I 118. — Efficacia finis. 1. Actio suo fine totali moraliter melior esse nequit. Ultra enim intentionem r d quam me­ dia referuntur non est amata voluntate, affectum voluntatis non terminat, nec proin bonitatem moralem habere potest: voluntas volendo bonum iit bona. Itaque, si actio flat om­ nis propter solum finem leviter malum, omnis erit morali­ ter mala. Nec refert obiectum eius esse bonum, v. gr. leva­ men indigentiae, cum voluntas bonum istud non velit nisi ut medium finis mali, ac proin non velit nisi malum. 2. Fines intermedii, qua tales, nihil ad bonitatem finalem addunt. Qua tales enim, non dilinguntur nisi ut media. 3. Fines simultanei et coordinati, i. e. quorum neuter propter alterum exsistit seu intenditur, actionem faciunt virtu aliter multiplicem, quae utriusque finis moralitatem participat. Cum enim observationem ordinis rationis in una re, eiusque violationem in altera re simul velle possimus, non est absurdum ut duae actiones veluti parallelae, altera moraliter bona, altera moraliter mala, simul exsistant. Quis­ piam flammas exstinguere vult ad salvandum puerum et simul ad furandum. Exstinctio incendii moraliter honesta erit quatenus ad salutem pueri ordinatur; moraliter mala, quatenus ad furtum dirigitur (1). Nec res moraliter mu­ tatur eo quod uterque finis, aeque principalis, concurrere debuerit ut actio fieret : ut si, in casu proposito, nec sola furti cupiditas nec sola spes salvandi puerum agenti actio nem persuasissent (2). Caveas ne ad meritum traducas quod hic de actione reduplicative qua morali diximus. Cf. dicenda infra. (1) Cf. principium enuntiatum a S. THOM. 1, 2, q. 18 art. 4 ad 3 ; ct Svahez, De bonitate H malitia actuum humanorum, d. 8, r. 1, n. 7. 14. 15. 16. (2) Cf. Pesch, De Deo creante, n. 639-641 et FiUNS, De act. hum. II, 436 es. MORALITATI8 FONTES 111 4. Ex duobus finibus, quorum alter primarius alter secundarius fuerit, primarius dat moralitatem principalem, alter accessoriam seu secundum quid. Quare secundarius finis ordinis temporalis v. g. lucri, actum ex alio fine bonum non corrumpit. 110. — Corollaria. Conferendo ista asserta de fine cum regula supra tradita de obiecto, haec corollaria fiunt manifesta : 1. Actus ex obiecto bonus ad bonum finem imperatus (v. g. eleemosyna ex motivo religionis), praeter specificam obiecti bonitatem, novam ex fine acquirit. 2. Actus ex obiecto malus in malum finem directus, duplici malitia inquinatur : cogita furtum propter fornicationem patra­ tum. 3. In finem bonum directus actus qui ex obiecto est malus non ideo fit bonus, ut infra, n. 123 dicetur. 4. Actus potiorem suam moralem speciem ex fine haurit, potius quam ex obiecto, quia finis magis est per se amatus et proin voluntarius. Quare, eleemosyna propter cultum Dei data est ma­ gis actus religionis quam misericordiae ; furtum propter fornica­ tionem, Tqagis in specio luxuriae quam iniustitiae ponendum est. 5. Actus ex obiecto indifferens, ex fine bonus vel malus evadet. § 3. — r De Circumstantiis 120. — Notiones. 1. Circumstantiae sunt quasi acci­ dentia actuum humanorum ; sunt enim quaelibet condi­ ciones quae, extra substantiam actus versantes, eundem aliquo modo attingunt. 2. Iam septem numero a Cicerone (1) indicabantur, quae continentur hoc versiculo : Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo quando. In hoc versiculo, quis specialem agentis qualitatem de­ signat : est clericus, puer, uxoratus. Quid, specialem qualitatem sive obiecti sive effectus. (Sunt qui circumstantiam obiecti vocant circa quid, reservantes circumstantiam quid effectibus.) Qualitas obiecti habebitur (1) De inventione, 1. I et II; et Topica. [118-120.] 1 112 TRACTATUS II, TIT. IV, CAP. Ill v. g. in dilectione inimici ; in iniuria facta personae sacrae, coniunctac ; in furto talis vel talis quantitatis. Qualitas vero effectus accedet, si specialis vis bona vel mala exempli fuerit ; si actio locum dederit blasphemiis. Ubi, specialem qualitatem loci, v. g. in Ecclesia, notat. Quibus auxiliis, ad media adhibita, ad causas instru­ mentales, ad complices refertur : per mortificationes, men­ dacia, fraudes finem persecutus sum; persona sacra, coniugata cooperata est. Cur, memorat finem : de hoc iam egimus. Quomodo, modum actionis appellat : v. g. caute, impru­ denter, magna intensitate. Quando, interrogat de tempore quo res peracta sit, atque etiam de spatio temporis per quod actio duravit, v. g. officium praetermissum est per tempus praefinitum censurae, reservation!. Cf. de his circumstantiis S. Th. 1, 2, q. 7 art. 1. 4. Pro varia intentione seu ordinatione rationis, idem potest esse obiectum vel circumstantia. Sic unus furtum sacrilegium, alter sacrilegium furtivum eiusdem calicis abla­ tione committet. Cf. 1, 2, q. 18 art. 10. 121. — Effectus circunstantiarum. — Circumstantiae: a) Bonitatem vel malitiam interdum augent vel mi­ nuunt intra eandem speciem : quinque millia vel centum millia libellarum furto sublata sunt ; b) Interdum malitiam ad aliam speciem theologicam transferunt, i. e. peccatiun ex gravi fit leve, aut e converso : iniuria Pontifici vel Regi facta gravis erit, quae levis foret facta aequali; c) Interdum novam speciem moralem addunt, v. g. votum castitatis in materia puritatis ; d) Interdum primam dant speciem moralem : co­ mestio carnium die abstinentiae. (Circumstantia quae spe­ ciem addit vel constituit, iam non est proprie circumstantia, ait S. Thomas, 1. 2. q. 88 art. 5.) r 113 MOR ALITATIS FONTES § 4. — Supplementa de effato Bonum ex integra causa, malum ex quocumque defectu. 122. — Quid moralis bonitas vel malitia postulet Ut bonus sit actus, oportet ut bonitas eius non tantum sit cognita, sed aliquo modo intenta, i. e. ut, saltem confuse, qua bonus, sit voluntarius. Bonitas enim ad quam non afficimur formaliter nostra non est, manet nobis extrinseca, voluntatem formaliter bonam reddere nequit. Reflexa tamen intentio non requiritur, sed sufficit di­ recta seu exercita, quam ille per se habet qui, conscius bo­ nae naturae actionis, hanc efficit. Ut vero malus sit actus, sufficit ut malitia sit cognita, quamvis in se displiceat. Ratio est praeceptum negativum vitandi malum, quod omni voluntaria transgressione vio­ latur. Ceterum malitia in se non est amabilis. Unde malum non potest nisi per accidens seu ut coniunctum cum bono terminare voluntatem. 123. — Quid possit circumstantia finis. Actus ex obiecto malus ob finem bonum bonus fieri nequit. Eligendo enim hoc medium actionis malae, voluntas non est a malo pe­ nitus aversa. Quamquam ex line bono, sicut ex omni nota bona, peccatum minui potest. Contra, actus ex obiecto bonus, propter finem malum vel circumstantias malas, fieri malus potest. Malus fit. si ad finem malum totus referatur, vel si propter circum­ stantiam malam ipse actus prohibeatur :'ut si sacram con­ tionem habeat sacerdos suspensus. Contra, sunt circumstantiae accidentales et extrinsecae quae, quamvis minus bonae, actum substantialiter bonum esse sinunt: motus impatientiae in servitio infirmorum. 124. — Effatum. Unde apparet illud quod ex pseudoDionysio exscribit S. Th. : Bonum causatur ex integra causa, malum autem ex singularibus defectibus. Ac per se mani8 [121-124.] 114 TRACTATUS II, TIT. IV, CAP. Ill festum est, cum bonum et ens convertantur, et malum absolutum, seu quod non sit nisi malum, exsistere nequeat, malum dici per privationem partialem boni. Quare ex sin­ gulis privationibus malum originem habet·, sublatis autem privationibus, obtinetur bonum sed simul integrum. Of. 1, 2, q. 18 art. 1 ; et q. 19, art. 6 ad 1. 125. — Intentio et actus exterior. Intentio tamen na­ turam operis exterioris, qua talis, mutare nequii ; nec proin iniustam reddet actionem quae secundum ius est facta. Quare iniustitiae arguendus non est index qui ex odio iustam sententiam damnationis pronuntiat ; nec dux exer­ citus qui occidere vult innocentes per arcis explosionem, aliunde necessariam vel licitam. Of. Bucceroni, Institu­ tiones, I, n. 80. SUMMARIUM. . 1'26. — I. Omnis moralitas desumitur ox obiecto complete sumpto, cum fine et circumstantiis. Presse sumptum obiectum potest esso indifferens, bonum, malum bonitate vel malitia in­ trinseca, seu ox natura rei, et oxtrinseca. Strictius dicitur malitia intrinseca, (piae Dei voluntate au­ ferri nequit. Obiectum autem, si quam habeat, primam inoralitatem influit. II. Finis distinguitur operis, operantis ; proximus, remotus ; intermedius, ultimus, sive simpliciter sive secundum quid, sive negative, sive positive ; totalis, partialis, primarius et secundarius. Finis potest esso bonus vel malus, non autem indifferens, si actus est humanus ex fine. III. Hinc agere propter delectationem quae ipsa percipitur non esse mala, noc malum est nec indifférons, sed moralitcr bonum, minus tamen quam si delectatio ad finem honestum positivo referatur. IV. Fine suo totali actio molior esse nequit. Ad bonitatem formalem nihil addit finis intermedius mere amatus tamquam medium. Finis autem primarius moralitatom principalem con­ fort. Ex duobus Anibus principalibus actio quasi fit mora liter duplex, cum utriusquo moralitatom participet. — __ — —— 115 DE ACTU IMPUTA BILI ET MERITORIO V. Circumstantiae bonae vel malae interdum mere augent vel minuunt moralitatom ; interdum eandem transferunt ad aliam speciem sive moralem sive theologicam ; interdum primam mo­ ralitatom conferunt : sed tunc potius sunt obiectum. VI. Quia bonitas debet esse intenta ut actio inde sit bona, dum actio fit mala sola mali electione, et quia finis et circums­ tantiae mala actum corrumpere, non autem, si iam malus sit ex obiecto, eundom bonum reddere possunt, bonum dicitur esse ex integra causa, malum autem ex quocumque dejectu Sunt tamen circumstantiae accidentales non graviter malae, quae actum sinunt osso substantialiter bonum. Intentio mala obioctivam naturam actus externi qua talis non mutat. TITULUS V. De actu humano qua imputabili et Π eritorio. Utilitas. — Huc tendunt actus humani et morales ut homi­ nem perficiant. Quae hominis perfectio pendet ab imputabilitate in meritum. Indo perspicitur momentum istius disquisitionis, quae etiam exinde liquet, quod nobis occurrit explicandum prin­ cipium quod perpetuum usum habet in theologia morali : princi­ pium do permissione mali et do duplici effectu. 12T. — Notiones et divisio. Imputatio est attributio cuiuspiam actionis vel cuiuspiam effectus alicui ut vero auc­ tori libero. Qui imputat, pro vario casu, laudat, vituperat remuneratur, castigat. In eo autem cui imputatur, habetur, titulus honoris, gloriae, ignominiae, ius assequendi bonum quodpiam, vel necessitas, physica aut moralis, ferendi in­ grata consectaria. Rationem actionum exigunt tum Deus, tum publica potestas, ecclesiastica aut civilis. Hinc distinguitur im­ putatio moralis, in foro Dei et opinione hominum (1), et forensis, seu in foro humano, cui index attendit. (1) Cur imputatio apud homines dicitur morali* 1 Quin, sicut Deus homines non aliam, in sua opinione, normam consultant quam obiectlvam ho­ nestatis normam, qua ipsa conscientia regulatur. In foro humano consideratur lex et delictum. [125-127.] 116 TRACTATUS II, TIT. V Pro praesenti hominis condicione, praeter generalem quaestionem imputationis moralis, specialis ponitur de im­ putatione super naturali, in ordine ad meritum vitae di­ vinae. Articulus I. — De imputatione morali. 128. — Imputari potest actio vel omissio propria, eflectus actionis vel omissionis propriae, actio vel omissio aliena. I. Actio vel omissio propria imputatur secundum omnes notas quae intenduntur ; immo secundum omnes notas quae obiecto inesse cognoscuntur, si agitur de malo, dum­ modo voluntas obiectum ut exsistens persequatur. Si ad rem abstractam afficiatur, solis notis quibus obiectum ut amabile vel eligibile componitur, actus malas inficitur. 129. — II. De effectu. 1. Notiones. Effectus, in re morali, est ulterior actio­ nis in se completae vel omissionis efficientia seu resultan­ tia, quae distinctum voluntatis obiectum esse potest. Actio sumitur moralis. Haec non est completa sine aliqua voluntatis intentione. Quare finis qui primam moralitatem tribuit, pertinet, non ad effectum, sed ad obiectum. Cf. Noldin, Prine, n. 77. Prout res vel causa examinanda id postulat, actio plus vel minus praecise sumitur, ita ut quod plerumque ad actionem pertinere dicitur, quandoque effectus repu­ tatur. Sic occisio hominis plerumque vocabitur actio ; et tamen, ubi ad iniustum aggressorem repellendum neccsse fuerit, effectus per accidens, propriae defensionis esse a San­ cto Tuoma aestimatur (2, 2, q. 64 art. 6). Effectus per se est intentus, seu in se quoque est vo­ luntarius ; effectus per accidens non terminat voluntatem, sed est mere permissus : sequitur invita voluntate vel sal­ tem sine eius intentione, propter concursum causae quam voluntas impedire nequit. Et est passive seu negative per­ missus effectus qui omissionem sequitur, active seu po­ IMPUTATIO ACTIONIS ET EFFECTUS 117 sitive permissus, effectus qui sequitur actionem. In poste­ riore casu, contra atque in priore, voluntas actione sua positive ad effectum concurrit. Denique in re morali, contra atque existimat Kant (1), qui iansenista acatholicus vocari potest, effectus nimis re­ motus et effectus mere possibilis, seu cuius praevisio nullo serio motivo fundatur, neglegi possunt. Utrum imputentur necne, si intenti fuerint, in tractatu de iustitia disputari consuevit. 130. — 2. Regulae imputationis. 1. Effectus per se, seu intentus, semper, pro natura sua, bona vel mala, imputatur. Ex supra dictis perspicitur, nullo effectu bono actionem malam purificari, ita ut numquam propter effectum bo­ num male agere liceat. 2. Effectus bonus non imputatur nisi praevisus et intentus: bonum ex integra causa. 3. Effectus malus negative permissus imputatur, qua­ tenus obligatio exsistat illum positive impediendi. Quae obligatio in variis tractatibus theologiae moralis perpen­ ditur. 4. Effectus malus positive permissus et praevisus im­ putatur, quatenus actione abstinendum est ne effectus ille sequatur. Fieri itaque potest ut non imputetur, etsi mala sit actio quam sequitur. Sic ebrietas vetatur lege tempe­ rantiae, non autem ne sequatur pollutio. Ergo mere prae­ visa pollutio ei qui sc inebriat non imputatur. Praevisio; porro non requiritur distincta; sufficit ut agens aliqualiter animadvertat ex tali causa talem effectum exstiturum esse vel facile exsistere posse : aut saltem ali­ quo , modo obhgataonem noscat ad id advertendi. Quae praevisio adfuisse censetur, si ex rei natura, vel attenta propria experientia, talis effectus plerumque sequitur (1). V. g. famulus, to iubonte, negat te osse domi. Qui te quaerebat abit, obvium habet quempiam quem occidit. Id tibi imputatur ut effectus tui mendacii! (Mctaphyrik der Sitten. Elhieche Elcmentarlchre, Von der, Lüyet Casuistischc Frayen (line)). 128- 130.1 118 TRACTATUS Π, TIT. V Semper autem effectus malus praevisus imputatur ei qui sine actionis omissione eum vitare potest. Nulla enim tunc excusatio effectus mali habetur. 131. — 3. Formulae practicae. Principium de duplici ef­ fectu. Quandonam autem actione abstinendum est ne ef­ fectus malus sequatur, id ex gravitate effectus mali, ex na­ tura praecepti ad quod pertinet, et ex causa agendi aesti­ mandum .est. 1. Inde regula poni solita, quam his verbis scribendam putamus. Effectus malus qui actionem sequi permittitur, non imputatur, si diversa est efficientia immediata, et permissio ratione proportionate gravi excusatur. Efficientia potest esse ipsa actio, vel alter eius effectus. Immediata dicitur non ex intervallo temporis sed ex modo quo producitur, qui non est trans vel per effectum malum. Ratio proportionate gravis sic aestimanda erit : a) Consideretur distantia qua effectus malus a cau­ salitate actionis separetur. Quo magis fuerit effectus pro­ pinquus et necessarius, eo gravior excusatio postulabitur: b) Perpendatur obligatio vitandi effectum malum ex principiis iustitiae, si alterius damnificat io meam causa­ nt atem secutura praevidetur: ex principiis caritatis et pie­ tatis ad meipsum, si damnum proprium, v. g. vitae vel mem­ brorum, timetur; ex principiis caritatis erga proximum, si is occasione meae actionis peccaturus videtur ; correctionis fraternae, si eius peccatum erit tantum materiale. Ubi nul­ lum huiusmodi damnum fuerit a quo in agendo cavendum est, nulla obligatio est nisi sincere et prudenter vitandi ne malum effectum sub ementito colore, intendas vel directo causeris ; c) Conferatur modo dicta obligatio cum sperato bono et cum iure istud persequendi : si, his perpensis, causa agendi rationabilis videatur, agere licebit, nec effectus malus agenti imputabitur. De ipsa obligatione vitandi effectum malum haec prae­ terea notasse iuvabit. Damnum alterius vitare debemus hu­ mano modo: quare nimis remotum neglegi potest; et sine IMPUTATIO ACTIONIS ET EFFECTUS 119 nimio detrimento proprio, ita ut, in pari causa, agens se praeferre possit. Temporali nostrae vitae atque incolu­ mitati prospicere debemus moderata diligentia inediisque ordinariis, non exquisitis. Positiva obligatio impediendi ma­ teriale peccatum nos non urget cum gravi incommodo. De­ bita autem sollicitudo ne proximus formaliter peccet variat, prout facilius vel difficilius proximus non peccare possit. Demonstratio. Tradita porro regula hac brevi ratione demonstratui· vera, quia in casu proposito, causalitas vo­ luntatis, in se sumpta, effectum malum neque ut inten­ tum neque ut electum continet, et positivo praecepto cu­ randi ne effectus malus sequatur satisfactum est. Nulla itaque causa superest, cur effectus ille in voluntatem agentis refundatur. Idem hac altera formula reddere, solent cum dicunt ; « Licet ponere causam bonam aut indifferentem, cuius duplex sit effectus immediatus, alter bonus alter vero malus, si adsit ratio propor­ tionate gravis, et. linis agentis sit honestus ». Minus felicem dicimus istam formulam : a) quia exigere videtur causam simpliciter bonam vel indifferentem, dum satis est ut. aliunde atque ab ordine ad quem effectus malus pertinet moralitatem accipiat, ita ut sub hoc saltem respectu sit bona quamvis sub alio mala esse possit ; b) solos effectus comparat inter se, dum bona potest esse tam ipsa actio quam ulterior eius effectus; c) quia requirit finem stricte honestum, quod nimium est. Occisio innocentium non imputabitur duci qui ex odio arcem hostilem evertere iubot. 132. — Nulla actio efficit alterius peccatum formale. Observes autem liberam alterius actionem, seu, in casu, formale peccatum, numquam effectum propriae actionis esse posse. Sed propria actio, si sit scandalosa, immediate ad­ ducet. tentationein, cui alter libero cedit vel resistit. 183.— Lemmata 1. Deus nihil facit per accidens, cum omnia sint in eius potestate. Malum tamen morale permittere potest, quia < st provisor universalis secundum rationem supremam re­ lationis r< rum ad Seipsum; et ipsa mali permissio in Eius gloriam [131-133.] 120 TRACTATUS Π, TIT. V cedcre potest, i. o. ut liberam obtineat laudem ab eo qui <> potuit transgredi et non est transgressus ». (Eccli. 37, 10.) 2. Caveas no regulam dictam a duplici effectu, traducas ad casum diversum actionis quae vel hoc vel illud osso potest : v. g. id quod video est fortasse homo, fortasse bestia. Voluntaria sclopeti explosio, in istam rom directa, erit fortasse homicidium, fortasse utilis venatio. Hic non agitur do causalitate partiali qua effectus malus more permittitur, sed per causalitatom plenam al­ terutrum disjunctive fit. Ergo homicidium hypothetico accipitur et eligitur. Quare in hominem probabilem facere non licet quod in hominem certum fieri numquam potest. Seu universalius : « Quo­ tiens dubitas no id quod vis forte sit aliud, utrumque in pravis vol noxiis a to volitum dici » debet. D’Annibale, I, 155. Apprime ergo distinguamus quae probabiliter licent in hominem certum, et quae licent in hominem probabilem 134. — Quando num peccct qui effectum male permittat. Quando effectus est male permissus, reatus tunc con-. trahitur cum agens eius causam ponit, nec postea eius rea­ tus per se augetur vel minuitur, sive effectus sequatur sive non. Sic qui ludo induisit, omissionem sacri praecepti prae­ videns, non minus reus fit, eo quod forte advenerit sacerdos qui tardius celebravit. Sacrum tamen illud lusor audire de­ bebit, ne bis peccet omissione sacri : altera in alio seu in­ directe, altera in se seu directe voluntaria. Fit quoque ut, propter non secutum effectum, peccatum non sit damnosum, vel casus non sit reservatus. Cogites censuram latam con­ tra procurantes abortum... effectu secuto. (Can 2350 § 1.) 135. — ΙΠ. Actionis alienae imputatio. Quamvis libera actio vel omissio aliena numquam effectus propriae actio­ nis esse possit, nihilominus tamen quadantenus nobis im­ putatur propter cooperationem, propter imitationem boni exempli vel scandalum ; propter -factam vel omissam cor­ rectionem fraternam. Rursus autem, actio aliena, qua bona, non imputa­ bitur nisi ei qui eam obtinere vel ei favore saltem in con­ fuso voluerit. Qua mala autem, satis est ut sub praevisionem agen- .MERITUM ACTIONIS HUMANAE I h I l ! I ΐ ■ 121 Lis ceciderit. Qua tamen ratione ostendimus activam effectus mali permissionem excusari posse, eadem vel fortiore efficitur, ob iustas causas excusari posse tum cooperatio­ nem ad malam alterius actionem, tum scandalum et omissam correctionem fraternam. Etenim cooperatio secundariam tantum dicit operam, (pia causa libera principalis adiuvatur, dum in activa mali effectus permissione, actio permittentis causis saepe non liberis coniungitur, ita ut causa quodam modo principalis dici possit. Sic, in classico exemplo innocentium qui casu reperiuntur in loco explosionis. Scandali auctor, qua talis, malo mere occasionem prae­ bet : nullam veram efficientiam in malum exercet. Qui correctionem fraternam omittit, malum mere non impedit. In se tamen malum maius, i. e. peccatum formale, oc­ casione scandali vel omissae correctionis fraternae exoritur : sed peccatum est proximi, non illius cuius actionem aesti­ mamus. Quaenam autem cooperatio, scandali ratio et omissio correctionis fraternae excusentur, propriis locis exami­ nandum superest. Articulus II. — De merito actionis humanae et conexa intentionis quaestione. § 1. De merito. 136. — Notio et condiciones generales. 1. Meritum est retributio seu quasi pretium boni operis (1). Postquam enim factum est, bonum opus est, qua bonum, dignum con­ venienti retributione, seu mercede apud eum cui aliquo modo utile et acceptum est, seu ad quem ordinatur (2); actio vero cui titulus iste inest dicitur meritoria. (1) 1. 2, q. 114 art. 1; et q. 21 art. 4. (2) 1, 2, q. 114 art. 2, ad. 3. 1134-1 3 2. Communes omnis meriti condiciones istae esse per­ spiciuntur: pax inter agentem et retribuentem, nam (pie opus in statu offensae factum, acceptum esse nequit personae offensae (1) ; opus libere factum ; relatio operis in al­ terius obsequium; proportio inter opus et pretium; acceptatio ab eo in cuius obsequium opus offertur. Relatio porro ad alterius bonum, vel operi insita seu conaturalis esse potest, vel intentione quadam perficienda est. Sic opera quibus famulus hero inservit, immo quae­ libet praeclare gesta a filio, ad herum, ad patrem qui inde honoratur, naturaliter referuntur ; contra, litterarium opus aptum quidem est per se ut lectoribus placeat; sed iis so­ lum honorem vel aliam utilitatem afferet, quorum gratia labor susceptus est, vel quibus legendum offertur, itaque addenda est quaedam dedicatio seu nova intentio. Haec tamen intentio, quae ad opus in se completum accedit, ab intentione quae actum constituit et spécifient sedulo distin­ guenda est. 13T. — Divisio. Meritum humanum, apud homines, vel theologicum apud Deum esse potest. Istud late dicitur de qualibet renumeratione divina, etiam temporali ; stricte de retributione vitae aeternae. Meritum theologicum sic stricte intellectum distingui consuevit in meritum de condigno et meritum de congruo. Meritum de condigno dicit titulum alicuius iustitiae seu aequalitatis proportionis inter actionem et vitam aeter­ nam, quatenus opus vere fit dignum vita aeterna ex or­ dinatione divina et operis qualitate. In operis autem di­ gnitate, dignitas operantis includitur. Meritum de congruo titulum dicit partialem seu inadaequatum, cui tamen re­ tributio ex aliqua aequitate conectenda est. Sicut ipsum meritum de condigno tum ex divina ordinatione tum ex libera hominis actione pendet, sic duplex nobis videtur esse radix meriti de congruo : altera, gratia Dei invitantis, cui consentaneum est ut quod incepit ad finem perducat ; (1) 1, 2, q. 114 art. 2. ad 3; et q. 21 art. 4. £ MERITUM ACTIONIS HUMANAE 123 altera, bonus conatus hominis : decet enim < ut homini operanti secundum suam virtutem Deus recompenset se­ cundum excellentiam suae virtutis » (1). Meritum de con­ digno affert infallibilitcr augmentum grati e sanctifie ntis vel gloriam; meritum de congruo auxilia actualia tribuit, sed cum gratia sanctificante non inf llibiliter coniungitur, quia homo requisitam cooperationem non necessario prae­ stat. Ad utrumque meritum autem postulatur status via­ toriis, cum utrumque retributionem vitae aeternae imme­ diate vel mediate spectet. Meritum naturale conveniret operibus hominis non elevati ; meritum supernaturale est meritum ordinis prae­ sentis ; convenit operibus quae homo elevatus, ex gratia efficit. 1.38. — Nota de merito theologico. Aliunde iam no­ vimus a creatura rationali nihil Deo praestari posse praeter gloriam externam quam Deus vult ut sapiens et sanctus, non autem quaerit ut indigens. Praeterea, haec de praemio vitae aeternae probe notanda sunt. Praemium vitae aeternae comparari nequit cum praemiis istis extrinsecis et acciden­ talibus quae homines conferre solent. Sed essentiale dicen­ dum est, quatenus ad istud homo ipse totus ordinatur; quatenus, sub respectu beatitudinis, intima voluntatis in­ clinatione appellatur; quatenus omni actione morali ama­ tur et quaeritur ; et est intrinsecum, quatenus est hominis, qualis nunc est, complementum seu perfectio. Quare qui bene agere vult, re ipsa hoc intendere intellegitur, sicut m essem vult qui eam seminat. Nec praemium est tantum futurum : iam nunc nobis confertur inchoative in gratia sanctificante, quamvis non­ dum modo inamissibili. Quare, etiam sub hoc respectu, actio bona est iter ad beatitudinem iam praesentem. Nec futuram tantum Chri­ stus discipulis suis promisit per ingeminata verba: Beati qui... Beati eritis cum ». (1) 1, 2, q. 114 art. 3. [137. 138.] 124 TRACTAffllTS II, TIT. V 139. — Meriti supernaturalis de condigno condicio­ nes hae certo postulantur, quarum necessitas expositores dogmatis demonstrant : 1. Status gratiae ; 2. Moralis bo­ nitas operis ; 3. Principium supernaturale seu concursus gratiae actualis supernaturalis. 140. — De universalitate istius meriti. Controvertitur autem utrum necne praeterea specialis intentio sive cari­ tatis sive exercendae virtutis supernaturalis agentem movere ad actum debeat ; non quod, seclusa tali intentione, ac­ tus ex gratia supernatural! factus ad ordinem naturalem detruderetur, sed quia concursus istius gratiae cum tali motivo, nexu individuo, colligatur, ita ut vel motivum su­ pernaturale habeas cum gratia actuali, vel utrumque simul desit. Qui huiusmodi motivum exigunt, etiam in homini­ bus iustis actus admittunt qui naturaliter tantum boni erunt. Nobis pracplacet sententia quam S. Th. docuit tam­ quam certam : « Omnis actus habentis caritatem vel est me­ ritorius vel est peccatum, et nullus indifferens » (in 2. S. d. 40, q. 1 art. 5). Id nobis persuadet iam ipsum silentium 8S. Scriptu­ rarum. Etenim mereri vitam aeternam est omnino prin­ cipale in vita Christiana. Igitur si ad merendum specialis intentio requiratur, condicio ista clare in fontibus revelatis legetur. Iam vero Scripturae sacrae honestatem moralem quae in homine iusto ad salutem non pertineat nusquam diserte commemorant ; sed, nulla mentione facta motivi supernaturalis, varia opera moraliter bona simpliciter com­ mendant, v. g. ubi religionem mundam edicere dicuntur (1), ita ut disertis verbis ipse Christus dixerit: « Si vis ad vi­ tam ingredi serva mandata » (2). Mere a mercede excludunt opus ex tine non recto vanitatis et hypocrisis factum (S. Mth. 6, 1. 5. 16). Praeter satis apertos textus plurium Patrum, v. g. (1) S. lAC. I, 27. — (2) S. MaTTH. 10, 7. MERITI UNIVERSALITAS 125 8. Augustini (1) quid communiter SS. Patres 1 Vitam aeternam promittunt iis qui ex fide agunt ; i. e. ut ipsi explicant, iis qui in statu gratiae versantur et honesta­ tem in agendo sectantur. Id nobis etiam persuadet iugis iste influxus gratiae in opera iustorum, qui, insinuatus a Christo in figura ubi se vitem et apostolos palmites esse dixit, formaliter tradi­ tur a Tridentino (S. 6, c. 16, De iustificat.) Ac ratione confirmamur. Ut ipse Lehmkuhl (I, 365) fatetur : « In honorem et laudem Dei omnes actus boni referuntur ». Propter istum respectum religiosum, omnis actus bonus ordinem ad Deum habet ; habitus dein gratiae et caritatis efficit ut actus sit amici Dei, i. e. per gratiam sanctificati et per caritatem habitualiter dispositi ad faciendos actus amicitae (2). Consequenter autem ad dilectionem illam agit iustus quotiescumque observat mandatum, seu bonum actum facit ; nam omnis actus bonus est modus diligendi Deum : « qui habet mandata mea et servat ea, — aiebat Domi­ nus, — ille est qui diligit me » (3) ; omniaque praecepta ad praeceptum diligendi Apostolus revocat (4). Quoties­ cumque ergo actus bonus elicitur vel imperatur voluntate quae caritate informatur, sicut refertur ad voluntatem li­ beram ut agentem, et sic est moralis, ita imputatur vo­ luntati amicae Dei, et sic est meritorius. Haec itaque est propria vis istius habitus in voluntate, ut postulet omnes actus bonos acceptari a Deo ut actus amici Dei seu hominis supernaturaliter relati ad Deum, et hinc esse meritorios. Ut aliis verbis utamur, de condicione hominis vera, quae est hominis elevati, nec tantum de statu naturali in quo versari potuit sed non est constitutus, valent scripta ista a S. Tu: «Ubicumque est aliquis debitus ordo ad finem, oportet quod ordo ille ad finem ducat, recessus autem ab (1) In Pe. 30, Bormo 2, n. 10 (P.L. 30, 341). (2) Caritas enim magis immediatum quam gratia ordinem habet ad operationem. Est in voluntate camquc reddit aptam ad diligendum Deum amore amicitiae ct ad agendum consequenter ad illam dilectionem. (3) S. lOAXN. 14t 21. — (4) Horn. 13. 9. [139. 140.] 126 TRACTATTS II, TIT. V ordine finem excludat... Deus autem imposuit actibus hominum ordinem aliquem in respectu ad finem boni... Oportet igitur quod si ordo ille recte positus est, incedentes per illum ordinem finem bonum consequantur, quod est praemiari ; recedentes autem ab illo ordine per peccatum a fine boni excludi, quod est puniri » (1). Homo vero qui bene agit incedit per ordinem statutum a Deo. Ergo ad finem ordinis pervenire debet, nisi obstet status inimicitiae quae a Deo avertitur. Auxilia enim opportuna seu supernaturalia dare divina Providentia non omittet. Qui diversimode sentiunt, agenti gratis ascribere vi­ dentur positivam intentionem finis naturalis. Sed res non ita se habent. Agens moraliter bene, dum recto appetitui inservit, implicite vult meritum eius actus seu finem ad quem bona cius actio tendit, etiamsi alium respectum praeter respectum bonitatis moralis ignoret. lidem videntur quoque nimis intentioni agentis vim dare elevandi actus, quam vim dono gratiae acceptam re­ ferre debemus. Dixeris hominem, qualem fingunt, substan­ tialiter esse in ordine naturali, accidentaliter in superna­ tural!, ita ut speciali tantum conatu supernaturaliter agat ·, dum homo ita, gratuito Dei beneficio, mutatus est, ut totus ad finem supernaturalem dirigatur (2). Cf. quoque Noldin, Prino., n. 104. 141. — Γη peccatore, actus salutares seu meritorii de condigno esse nequeunt. Propter rationes desumptas ex praesenti hominis statu, existimamus ne quidem in ipsis actus mere naturales reperiri qui sint moraliter boni, sed omnes fieri ex gratia supernatural! tamquam principia paenitentiae et conversionis. Cf. S. Tn., De Malo, q. 2 art. 5, ad 7 ; in 2 1. S. d. 38, q. 1 art. 2, ad 4. 142. — Ultra progressus, Ripalda (De ente supern., 1. 1. d. 20, s. 2) tenet nullum esse conatum moraliter bonum naturae quem aliqua gratia supematuralis non praeveniat. Plerique ta(1) Summa contra Genliltt, c. 140. (2) Haccfwdue tractabuntur in futuro volumine 1 Quaestionum moralium. MERITI UNIVERSALITAS ET OBIECTUM 127 mou theologi admittunt in infidelibus actus moraliter bonos ot simul supernaturaliter indifferentes. Sententiae Ripalda non re­ pugnat Kleutgen, Théologie der Vorzeit, t. 2, n. 153-158. Nobis praesenti generis humani condicioni, unitati consiliorum divinae Providentiae, voluntati salvificae universali magis consentanea videtur ; ot communi quodam sensu fidelium confirmatur, qui in bonis cuiusvis hominis operibus praeparationem quandam et po­ sitivam dispositionem ad gratiam agnoscunt. Nec quominus il­ lam admittamus obstat receptum illud, α primam gratiam esso initium fidei»; supematurale illud auxilium ad honeste agendum, dari dicemus ut infideles ad fidem perducantur ac proin initii fidei nomine venire posse. Nec difficultatem faciunt propositiones damnatae quae negabant alios actus esse praeter meritorios vel peccata ; vel distinctionem inter actus moraliter honestos et me­ ritorios regni aeterni respuebant (1). Etenim meritum de condigno ab actibus eorum qui non sunt iusti excludimus; nec utilitatem distinguendi honestatem naturalem a supernatural! negamus. Infideles capacitatem naturalem servant faciendi actus honestos : id firmiter tenendum est ; sed concurrens Dei gratia efficit ut iidem sint supematurales et saltem de congruo meritorii. 143. — ÛV. B. - Conclusio nostra de iustis nullatenus in permanente virtute cuiuspiam primi actus caritatis innititur, sed in habituali gratia sanctificante et caritate, qua fit ut boni iustorum actus sint actus filiorum et ami­ corum Dei. Implendo tamen caritatis praecepto tenentur. Cf. 188. 144. — De meriti obiecto haec utiliter ex theologia dogmatica recoluntur. 1. Nobis tantum mereri possumus de condigno. Aleremur autem augmentum gratiae sanctificantis et vitam aeternam. Quo pacto, qua mensura gratia crescat, non convenit inter theologos: a mathematicis vel quantitativis rationibus af­ ferendis cautius abstinemus. Alia non meremur de condigno, quia homo per opera sua bona, ex ordinatione divina, ad haec non ad alia con­ sequenda ordinatur. (1) Cf. articulum 16 1. Hue, ex 30 damnatis a Cone. Constantlensi et a Martino V, 25 mart. 1418; et prop. 62 Bail damnatam a S. Pio V, 1 oct. 1567. ux m. n. 642 rt 1062). [141-144.] 12S TRACTATUS II, TIT. V 2. Nobis de congruo mereri possumus gratias actuales seu auxilia uberiora : qua sufficientia tamen, non qua ef­ ficacia, quia, cum efficacia sint per consensum nostrum liberum, hunc mereri non possumus. Sed mereri possumus gratias quae erunt efficaces. Etiam peccatores effecti, auxilia ad resurgendum sic mereri possumus. Inter auxilia ista, etiam bona temporalia reperiuntur. Haec, qua talia, a Deo etiam operi mere humanae bonitatis tribui possunt. Cf. 1, 2, q. 114 art. 10. Aliis eadem auxilia, immo ipsam primam gratiam, mereri possumus de congruo. 3. Nobis mereri non possumus primam gratiam seu primum auxilium supernaturale: deficit omnis proportio in­ ter actionem nostram sine gratia supernatural! et obiectum supernaturale. Nec, dum iusti sumus, videmur mereri posse, ne quidem de congruo, restitutionem iustitiae post lapsum futurum. Hoc docet S. Th., 1, 2, q. 111 art. 7. Sunt tamen qui diversimode sentiant. Nec nobis nec aliis mereri possumus, ne quidem de congruo, perseverantiam finalem, quatenus est donum di­ stinctum a gratia tum sanctificante, tum actuali. Sed au­ xilia ad perseverandum, seu perseverantiam materialiter sumptam, et nobis et aliis impetrare et mereri do congruo possumus. 4. Ceteris paribus, facilius nobis quam aliis meremur. 145. — Quantitas meriti pendet tum ex dignitate agen­ tis tum ex valore seu magnitudine operis. Ex dignitate agentis : quo magis itaque is erit coniunctus Deo per gratiam sanctificantem et caritatem, eo magis, ceteris pa­ ribus, merebitur. Ilinc iam perspicitur meritum infinitum quod singulis Christi actionibus inerat. Valor porro operis cum in se consideratur tum in intentione unde manat : prout haec altior et intensior fuerit, eo magis meritum crescit. Nobilissima autem intentio est caritatis. Quo ma­ gis ergo a voluntate quae una facta sit cum voluntate di­ vina (caritas unum efficit) effective manaverit, eo praestantior est actio. INTENTIONIS NECESSITAS, PUBITA3, EFFICACIA 129 Actio itaque non maius formale meritum habebit qua difficilior, laboriosior, sed quatenus difficultas, labor, ma­ gnum opus denotant (1). Perinde dicas de repudiatione delectationis : repudiatio ista non est propter se bona et meritoria, sed solum quatenus altiori bono dat locum. 146. — Utilitas petendi specialia. Meritum de condi­ gno non minuitur eo quod actionem dirigamus ad varias gra­ tias aliis vel nobis impetrandas. Immo ex bonis studiis quae sic simul foventur, meritum actionis crescere potest. Quamvis ergo iam per se Deus, qui cor nostrum intuetur, bona nostra opera acceptet non solum qua meritoria de condigno, sed etiam qua meritoria de congruo et impetratoria, nihilominus naturae humanae consentaneum est vota particularia distincte exprimere et sic opera bona cum formali oratione coniungere (2). Id saltem faciendum est, quantum inde iuvamur ad melius orandum et agendum, non autem quatenus scrupulosa quadam anxietate dam­ nosum fieri possit fervori caritatis : fervor iste in re spiri­ tuali caput semper est. 141. — De fructu satisfactorio. Praeter fructum me­ riti et impetrationis, inest quoque actionibus nostris bonis, quatenus omnes sunt laboriosae, fructus satisfactorius. Priores omnes abdicare nec possumus, nec expedit ; po­ stremum laudabiliter cedere possumus aliis ex caritate ; maxime animis in purgatorio exstantibus. S. Pontifices actum dictum heroicum erga purgantes animas approba­ runt. Cf. de indulgentiis. § 2. — Formalis intentionis necessitas, PURITAS, EFFICACIA. 148. — Debeinusnc cotidie actiones Deo offerre in Eius gloriam ? Verba Apostoli 1 Cor., 10, 31 : « Sive ergo man­ ducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis, omnia in glo­ ci) 1, 2, q. 114 art. 4, ad. 3. — (2) Cf. I.EHMKünL. I, 375. 9 [145-148] 130 TRACTATUS II, TIT. v riain Dei facite»; et Coloss., 3, 17 : « Omne, quodciimque facitis, in verbo et in opere, omnia in nomine D. N. I. C., gratias agentes Deo Patri per ipsum », quae S. Thomas praeceptiva habet, S. vero Bonaventura (1) ad merum consilium pertrahit, re vera de intentione qua opus bonum peragendum sit nihil indicant. Huc redeunt : Ita agite ut occasionem detis Deum glorificandi; agite tamquam Christiani, conscii vestrae coniunctionis cum Christo et beneficiorum quae per Christum a Deo accepistis ; ac proin, in spiritu gratiarum actionis, facite quae Christo sunt probata. Non demonstratur itaque praeceptum quod, sequens Collet, his verbis enuntiat S. Alpiionsus, De act. hum., n. XLIV : « Oportet saepius in die, saltem mane, generaliter offerre Deo omnes actus suos, ut sic adimpleatur praeceptum Apostoli, saltem intentione virtuali omnia faciendi in glo­ riam Dei ». Atque obligatio, quam minime negamus, of­ ferendi opera ad Dei gloriam, haec tantum postulat : a) Ut opera nostra Deum glorificent; Deum autem glorificant omnia nostra opera bona, nisi conaturalem istam relationem respuamus ; b) Ut praeceptum formalis dilectionis Dei adim­ pleamus : de quo praecepto agemus ubi de caritate. Cf. Lehmk., I, 375. !49. — Conaturalis glorificatio Christi, 15. II. V. et Sanc­ torum. Conaturali relatione omnes actus boni gloriosi quo­ que sunt Christo. Id non tantum valet de iis qui se Chris­ tianos profitentur: quod nimis manifestum est; verum etiam de aliis, cum ex gratia Christi omnia opera bona fiant (2). Formalem laudem Christo inde tribuent, quot­ quot, sive in caelis, sive etiam in terris, hanc causalitatem Christi noverint. Cum, sicut non semel inculcavit Benedictus XV, omnes gratiae per Mariam impetrentur, omnia opera bona (1) In 1. 2, D. 41, a. 1, q. 3 ad 1. (2) Cf. S. THOM. 1, 2, q. 14 art. 6, c. INTENTIONIS NECESSITAS, PURITAS, EFFICACIA 131 B. Mariae Virgini, Matri Dei et Matri nostrae, quoque conaturaliter cedunt in honorem. Non pauca etiam conaturalem relationem habent ad Sanctos, v. g. religionum fundatores. 150. — Opus bonum quod ad Deum, B. Μ. V. vel Sanctos ordinari potest vel conaturaliter ordinatur, potest quoque ex intentione fieri honorandi Deum, B. Μ. V., Sanc­ tos. Et tunc, sed tunc tantum, actus ex ista intentione speciem accipit et fit actus religionis. Oportet autem ut actus ordinem ad Deum vel Sanctos re vera dicere possit. Unde si quis velit ad ipsam B. Vir­ ginem actum referre indifferentem, v. g. ambulationem, eum non refert nisi quatenus simul percipitur esse lici­ tus vel, v. g. ex modo temperantiae servato, specialiter est honestus (1), vel nisi ex externa sua ratione Mariam honoret : ut si peregrinatio evaserit. 151. — Dc puritate intentionis. Duplex intentionis puritas apprime distinguenda est : puritas qua omnis ratio caritati opposita, ut vanitas, sensualitas, etc. removetur, et puritas qua intentio minus sublimis, quamvis honesta, arcetur. Prior puritatis ratio non satis commendari potest : mixtione affectus minus ordinati, actus ex parte saltem corrumpitur. Altera vero puritas caute proponenda est. Eo enim quod naturali propensione ad actum iuvamur, meritum per se non minuitur. Nec sine magna utilitate providus Deus huiusmodi propensiones in humanam naturam indidit. Per accidens tamen, quatenus psychologicam libertatem (1) Specialiter moretur ex obiecto, qui quaerit delectationem ex bono honesto, virtute, Deo. « Gaudete in Domino semper»; ex fine, qui cam quaerit propter bonum honestum: quo fugiat pericula, animosior flat ad sanctum la­ borem; ex modo, qui eam temperate quaerit. Hoc principio utitur S. Thomas: « Qualis est operatio, talis est eam consequens delectatio ». Voluntaria autem de­ lectatio continet approbationem oblectl do quo quis delectatur. Ideo delectatio do obiccto bono bona est. [149-151.] 132 TRACTATUS II, TIT. V actus minuit, actum minus meritorium facere potest. Praeterea ille qui tali auxilio opus habet minorem cari­ tatem ac proin minus meritum demonstrat quam ille qui sublimiore affectu perfecte movetur. Quare in neglegenda tali propensione haec utilitas incsse potest : ut actus magis voluntarius sit ; ut ex in­ tentionis unitate ipse sublimior affectus intensior Hat. Prudenter tamen supputandae sunt vires quae nobis praesto sunt, cum melius sit bonum agere cum naturae subsidio, quam, spreto illo auxilio, bonum praetermittere : « Natura non est contraria gratiae : unde admixtio naturae ad gratiam non facit remissionem in effectibus gratiae, quae causatur ex permixtione contrarii ». Ita, in 3 S. d. 30, q. 1 a. 3, ad 5, S. Thomas, de dilectione amicorum. Porro intentio beatitudinis bonum virtutis nullatenus corrumpit, cum beatitude sit perfectio nostra; cum sit finis ad quem virtute perveniendum est. Cf. Sertillanges, La. morale de S. Thomas, c. 17, n. 17. 152. — Usus renovandi intentionem, v. g. per cotidian-s oblationes Deo factas universae actionis nostrae, has utilitates continet: ipsa oblatio est in se laudabilis ac­ tus religionis vel caritatis ; facilius, per eum, inter agendum frequens memoria fovetur intentionis religionis, fidei, ca­ ritatis, quibus honestas bonorum operum augetur; volun­ tatem confirmat in bonis propositis : haec, ut sumus ho­ mines, perpetua efficacia carent ac proin renovanda sunt. Negandum tamen simul est, per huiusmodi oblationes meritorios fieri actus qui ex stricte dicta virtute talis inten­ tionis non eliciuntur. Nec etiamsi intentio virtualis fuerit, valebit ad tol­ lendam indifferentem obiecti naturam. Sed, quantum actus ad id aptus est, honestatem finis extrinseci addere potest, magisque nobis certam reddit honestatem quam actus per se continet. E converso, universalis oblatio facta idolo, in se quidem pessima est ; non corrumpit tamen nisi eos actus qui tali intentione vere imperati sunt. SUMMARIUM DE IMPUTATIONE ET MERITO 133 Aliud est meritum acquirendum, aliud dispositio de ac­ quisito actionis /ructu. Oblationes de quibus hic loquimur nequeunt quidem meritorios reddere actus in quos nullam virtutem influunt, sed sufficiunt ad efficaciter disponendum de veris actionum fructibus, v. g. pro conversione peccatorum, in favorem animarum purgatorii, sicut per voluntatem actu praete­ ritam et mere habitualem, missae ad varias intentiones ap­ plicantur. Res enim futura actu praesenti efficaciter cedi vel donari potest. SUMMARIUM. 153. — 1. Imputatione morali, in foro Dei et in hominum opi­ nione, actiones vel effectus auctori libero, in laudem et meritum vel in vituperationem et demeritum ascribuntur. II. Actio vel omissio propria imputantur secundum omnes notas intentas; immo, secundum omnes notas quae inesse cognos­ cuntur, si agitur de re ma'a ad quam, ut re vera est, voluntas afficiatur. Si enim res ametur abstracta, solae notae amatae con­ siderandae sunt. III. Effectus seu ulterior resultantia actionis potest osso in­ tentus, vel mere permissus, sive active, sive passive. Intentus semper imputatur. Effectus bonus non imputatur nisi praevisus et intentus; malus, negative permissus, imputatur quatenus erat positiva obligatio eundem impediendi; positive autem permissus, imputatur quatenus actione abstinendum erat ne effectus seque­ retur. Semper imputatibur si vitari poterat sino actionis omis­ sione. IV. Effectus malus qui actionem sequi permittitur non impu­ tatur, si diversa est efficientia immediata, et permissio ratione pro­ portionale gravi excusatur. Ratio est, quia propriae voluntatis cans alit as a malitia effectus est immunis, et, propter proportionatam causam, positivo praecepto curandi ne effectus sequatur est satisfactum. Obligatio ista positiva variat pro gravitate et proximitate effectus mali, pro natura praecepti et pro causa agendi. Reatus male permissi effectus tunc contrahitur, quando cius causa est posita, nec mutat, sive effectus sequatur, sive non. Sed ab effectu secuto vel non, pondere potest damnum vel reservatio. [162.153.) 134 TRACTATUS II, TIT, V V. Actio vel omissio aliena numquam stricte dictus effectus propriae actionis osso potest. Imputatur tamen nobis propter cooperationem, propter imitationem boni exempli vol scandalum, propter factam vol omissam correctionem fraternam. Haec ta­ men, si agitur do mala actione alterius, excusari possunt simili et fortiore ratione qua permissio effectus mali excusatur. 154. — 1. Meritum est retributio operis apud eum ad quem dicit ordinem. Communes meriti condiciones sunt pax, vel saltem inchoata pacificatio, inter agentem et retribuentem ; opus libere factum ; relatio vel conaturalis vel explicita in alterius obsequium ; operis acceptatio a praemiante, proportio inter opus et praemium. II. Meritum distinguitur humanum et theologicum seu apud Deum. Hoc est de condigno et do congruo. De condigno dicit titulum alicuius iustitiae ; do congruo non dicit nisi titulum par­ tialem : speratur ex perseverante beneficio gratiae invitantis et ex bono hominis conatu. Nullum meritum est nisi in statu via­ toris. Meritum nunc est supematurale ; naturale conveniret ope­ ribus hominis non elevati. III. Praemium caeleste ad quod tendimus est nobis essen­ tiale et intrinsecum ; iam nunc confertur inchoativo. IV. Meritum do condigno postulat statum gratiae, moralem operis bonitatem, principium supematurale. Non videtur postu­ laro specialem intentionem referentis opus ad Deum. Quare meri­ torius est omnis actus non malus et moralis hominis habentis caritatem. Nec in peccatore ; immo nec in infideli videntur esse actus supernaturalitor indifferentes, seu sola naturali bonitate donati. V. Nobis tantum mereri possumus do condigno ; nempe, augmentum gratiae sanctificantis et gloriam caelestem ; de congruo nobis meremur gratias actuales qua sufficientes ; immo gratias quao erunt efficaces. Et peccatores offecti morori possumus auxilia ad resurgendum. Nec primam gratiam, nec, dum sumus iusti, restitutionem iustitiae post futurum lapsum mereri possumus. Idem dicatur de perseverantia finali. Aliis oadem auxilia, immo primam gratiam do congruo morori possumus. Nobis et aliis possumus mereri de congruo et impetrare auxilia ad perseverandum. Ceteris paribus, facilius nobis quam aliis mo­ remur. VI. Quantitas meriti pendet ex dignitate agentis, et ex valore operis, considerati, tum in se, tum in intentione unde emanat : a CONCLUSIO 135 nobilissima autem est intentio caritatis. Meritum de condigno non minuitur eo quod actionem dirigamus ad varia nobis et aliis impetranda. VII. Fructus meriti et impetrationis non possumus omnes abdicare ; nec istud expediret. Possumus autem laudabiliter fructus satisfactorios aliis cedere, potissimum animabus pur­ gatorii. VIII. Omnes actus nostri boni glorificant Christum eiusque Matrem ; multi etiam sanctos. Nullum est praeceptum cotidianae oblationis actionum Deo faciendae. Formalis intentio honorandi Deum vel B. Virginem per actum congruentem addit novam speciem bonitatis. IX. Omnis intentionis impuritas purganda est; prudenter procuranda est intentio magis sublimis. X. Usus renovandi intentionem bonam est valde utilis animae ; non tollit tamen indifferentiam obiecti, sed addit honestatem finis cxtrinsoci, et magis certum reddit meritum honestatis in­ trinsecae. Pessima oblatio universalis facta idolo non corrumpit tamen nisi actus vere tali intentione imperatos. Possumus autem per unam oblationem efficaciter disponere de fructibus alienabilibus actionum nostrarum. CONCLUSIO. Nostrae disquisitionis fructus is videtur esse potissi­ mus. ut magni faciamus moralem libertatem agendi bene, sine qua psychologica libertas pretio et decore caret, immo fere et usu. Perpetuus influxus gratiae Dei nos laeta spe incrementi fere continui meritorum replet, simul nos hor­ tando, ut intendendo et extendendo imperium nostrae vo­ luntatis, deliberatas actiones, in quibus nostra vita vere hu­ mana fere tota consistit, indesinenter multiplicare conemur, profligato vitio inconsiderantiae, atque excusso iugo passionum. TRACTATUS DE III. LEGIBUS. Introductio. De Dei ordinatione et obligatione humana. 155. — Intentio introductionis. Nobis nunc non est propositum ut quaestiones de Lege divina et de humana obligatione, quae ex professo in philosophia morali exa­ minantur et disputantur, hic fuse et polemice, recitatis et repudiatis diversis opinionibus, pro merito tractare conemur. Deo favente, velimus tantum distincta quarundam notionum prolatione et expositione viam sternere ad scientificam legum et peccatorum notitiam nobis comparandam. 156. — Divinitus constitutus ordo. Entia non ratio­ nalia, physica agendi necessitate seu determinatione ad finem suum a provido Deo perducuntur ; homo autem partim necessitate morali seu obligatione, partim moraliter libera optione qua, subordinate, i. e. intacto ordine divinitus constituto, ipse ordinem vel subditis suis vel sibi praefinit. Sicut enim esse receptum habet, sic a Deo. pro­ visore universali, ordinem reperit constitutum ad commune bonum totius generis humani, immo universi mundi creati. Ordo ille ab aeterno, purissimo et immutabili actu divino qui est ipsa Dei essentia, praestituitur: modo autem quo, propter imbecillitatem nostram, actum divinum explicare et quasi « humanum » reddere cogimur, idem ordo resultat ex aeterna ordinatione divina, ac proin formaliter ex aeterno imperio quo intellectus divinus, sub motione voluntatis divinae amantis infinitam suam bonitatem imitandam in mundo creato, ipsam creationem efficaciter decernit. Qua­ tenus enim ordo essentias rerum afficit, una eademque in­ [155. 156.] 138 TRACTATUS III, INTRODUCTIO tellectione et voluntate mundus creatur et ordinatur, seu Deus est creator et ordinator. Fide praeterea docemur positiva Dei voluntate, in immensum benefica, creaturas rationales vocatas esse ad finem supernaturalem i. e. divinum, et ideo sublimiorem mundi ordinationem in locum mere naturalis successisse. Denique, aeterna praevisione divina, lapsui seu culpan­ dae degradationi humanae consultum esse per meliorem ordinem mundi reparati, cui Christus tamquam caput et finis assignatur. Age porro, intellectus humanus essentialem seu na­ turalem et necessarium rerum ordinem percipit ; et sic ra­ tio humana aeternam rationem divinam ipsa cognitione par­ ticipare dicitur. Simul percipit necessitatem se conformandi huic ordini; quam necessitatem exprimit mysterioso isto verbo: debeo, et quidem absolute, independenter ab omni condicione seu suppositione. 157. — Formulis et expressa subiectio. Praeterea qui in ordine isto ordinationem divinam formaliter agnoscit, statim, ultronea intellectus conclusione, eodem verbo debeo necessitatem reddit formalis subiectionis sub imperante voluntate Dei. Subiectio porro illa ad ipsum ordinem positiva Dei vo­ luntate constitutum se extendit : necessitas enim parendi Deo elevanti et reparanti hominem, in ipsa lege naturali contenta demonstratur. Praeterea autem praestitutus ordo complendus ap­ paret et perficiendus, respectu habito tam societatis hu­ manae seu vitae communis hominum, quam respectu vitae singularis uniuscuiusque. Sic autem humana ratio, activa facultate providendi ordini, activam excellentiam divinae rationis ordinantis participat. Quae tamen activa ordinatio componenda est, ut modo monuimus, cum necessaria observatione ordinis iam a Deo necessario vel libere constituti, ita ut sit non sub­ versio istius ordinis, sed contra, eiusdem completio seu perfectio. OBLIGATIONIS NOTIO ► 139 158. — Praesens quaestio de obligatione. Si homo in ipso Deo universalem ordinem intueretur, sane Illum for­ maliter ut auctorem ordinis agnosceret et adoraret, ac necessitatem parendi formaliter ut theologicam seu ut exsistentem erga Deum conciperet. Nunc vero ordinem in ipsLs rebus creatis et in natura sua legit. Unde sine expressa et formali agnitione Dei pro­ nuntiatur et concipitur mysteriosum illud debeo. Unde quaestio nec recens nec levis suborta est : quid psychologice contineat rô « debeo », et qua causa in nobis gignatur ; seu quaenam sit eius ontologica seu obiectiva explicatio. Quae quaestio jormaliter differt ab hac altera : quotiescumque homo agit diversimode atque ex conscientiae dicta mine agere debet, peccatne annon theologice. Prior quaestio huc pertinet ; altera ad tractatum do peccatis opportune differtur. Eam tamen a priore virtualiter pendere non negamus. Quocirca mere formale discrimen utri usque quaestionis affirmavimus. Descriptio obligationis, seu nominalis eius definitio sa­ tis convenit inter doctores. Dicit necessitatem obiectivam absolutam, voluntati impositam. Obiectiva necessitas oppo­ nitur subiectivac coactioni vel determinationi ad unum, estque necessitas quae quasi obiectum intellectu percipitur et voluntati exhibetur. Absoluta est, quatenus aeque ac materialis seu physica necessitas omnem exceptionem ex­ cludit. Voluntati imponitur, quatenus voluntas simul se ex­ peritur psychologice liberam et tamen ligatam. Cum descriptione ista concordat psychologica etiam recep­ tiorum philosophorum analysis. Sic Rauii (1) in sensu moralis obligationis haec roporiebat : spontaneam (non liberam) ideam rei ut faciendae, conscientiam istius ideae tamquam rei liberae et tamen ultroneo rationis actu quasi extortae ; varios effectus tristitiae, pacis, tamquam signa istarum actionum. Spontaneum istud dictamen, secundum multos, co­ haeret cum quodam innato et invincibili appetitu, hac (1) Revue de Métaphysique et de morale, 1V02, p. 653-660. Z* gentiment d'obligation morale. [157. 158.] ? 140 TRACTATUS III, INTRODUCTIO saltem ratione invincibili, quod maneat in ipso actu quo ei contradicitur, ita ut secus agens sit quodam modo ab­ surdus, dum eius conclusio practico-practica (seu de ac­ tione ut hic et nunc facienda) contradicit necessario indicio generaliori seu speculativo practico, quo indicat : bonum esse faciendum, malum esse vitandum. Is autem appetitus estne formaliter appetitus meae felicitatis, ita ut intuitio nostra spontanea : bonum esse faciendum, malum esse vitandum, sit quaedam conclusio huiusmodi ratiocinii : Volo esse beatus ; beatus esse nequeo nisi bonum faciam et malum vitem. Ergo bonum faciendum est et malum vitandum ? Declaratio ista ipso sensu intimo demonstratur falsa. Qui se obligatum dicit saepe a propria felicitate abstrahit. Immo solutum obligatione non se indic.t eo quod erronee existimet actionem faciendam propriae felicitati adversari. Puta quempiam materialist am, qui vitam praesentem, eam scilicet praeter quam nullam esse reputat, pro patria im­ molandam aestimet. Idem dictamen obligationis cohaeretne potius cum alia voluntate profunda seu inclinatione ingenita, i. e. inclinatione ad illum ordinem quem ratio detegit, et ideo etiam rationalis vocatur ? Inclinatio ista ad bonum ho­ nestum est in ipsa nostra natura, quae, sicut esse divinum, sic divinam sanctitatem imitatur (1). Propter sanctitatem divinam Deus absolute vult ordinem rationis ; propter par­ ticipatam Dei sanctitatem, voluntas nostra necessariam propensionem habet ad bonum simpliciter tale faciendum et ad malum contrarium vitandum. Verum reperiemusne in quadam innata propensione seu necessaria subiective voluntate adaequatam subiectivae obligationis explicationem 1 Si nosmetipsi psychologice ob­ servamus, dictamen istud : Debeo, plus exprimit quam ingenitam quandam propensionem seu inclinationem, ut­ puta ad bonum honestum, quae permanet etiam quando particulari mea electione eidem contradico. Nam con­ ii) Cf. S. THOMAM, 1. 2. <1. 01 nrt. 2, c. SÜMMARIl'M DE OBLIGATIOXE 141 scientia nobis testatur plus quam istud: «ago contra in­ clinationem meam », quod mihi renuntiat quotiescumque appetitum quempiam abdico vel neglego. Conscientia in­ clinationis me duceret tantum ad condicionatum dicta­ men : « si vis tuae inclinationi obtemperare, ita agendum est ». Dum vocabulum Debeo multo magis absolutum est ; solutum est etiam ab omni inclinatione : hanc sive habeam, sive non, nihilominus debeo. Si ita res se habent, non restat nisi istud : vocabulum debeo exprimit confuse apprehensam necessitatem subtec­ tionis isti ordini ad quem habeo inclinationem; quae subiectio in natura mea creata seu dependente, immediate percipitur. Reddit igitur conscientiam cuiusdam Supe­ rioris cui parendum est. Ut aliis verbis utamur : Debeo, vocabulum istud non significat : physica necessitate volo : vel physica necessitate inclino ; sed morali necessitate cogor, morali, inquam, quia in percepta mea necessaria subiectione eadem percipitur : secus, male ago ; et male agere physice quidem possum, sed non possum alia ratione, quam moralem voco et quae mihi imponitur. Itaque, necessitas divinae voluntatis infinita Dei sanc­ titate explicatur ; moralis necessitas nostrae voluntatis ex­ plicatur nostra participata sanctitate et percepta nostra subtectione. Non sola sanctitas nostra, sed sanctitas ista completa par intuitionem nostrae sublectionis, ligat moraliter nostram voluntatem. SUMMARIUM. 159. — Eadem intellectione et voluntate qua mundum crea­ vit, Deus eum ordinavit, ligans moraliter liberam voluntatem hu­ manam, tam ad ordinem essentialem, quam ad ordinem posi­ tiva et munifica voluntate Ipsius superadditum. Conceptus autem moralis obligationis, quae exprimitur vocibus : Debeo absolute, non videtur explicari posse quadam voluntate profunda et physice necessaria appetendi, sive felicitatem propriam, sive bonum honestum ; sed exprimit necessitatem sublectionis ordini rationis, seu confusam saltem conscientiam Superioris cui parendum est. [159.] f 142 TITULUS PRIMUS. De Legibus in communi. Ordo dicendi is, naturaliter, erit, ut primo de legibus in corn, muni, dein do logo divina, tum de lego humana ecclesiastica, demum do lego civili agamus. Inter legem divinam et humanam breviter rationem iuris Gentium explicabimus. Tituli dispositio. Primus isto Titulus in docom capita distri­ buemus hac ratione : I. Legis notio et essentialia, ubi do ipsa pro­ mulgatione dicemus; II. Legis proprietates; III. Legis sanctio; IV. Legum divisiones ; V. Legis interpretationes ; VI. Legis auctor ; VII. Legis subiectum ; VIII. Legis observatio ; IX. Legis cessatio; X. Deminuta, legis ratio in praeceptis et consiliis. In generali tamen expositione, numquam istud praetermitti potest, rationem legislatoris non esso univoco in Deo et in homine, sed principaliter Deo, analogice, sub Deo, hominibus convenire. Utilitas tractatus manifesta est, cum agatur do ipsa mensura actionum humanarum, quae sunt formalissimo obiectum theolo­ giae moralis. CAPUT I. Legis notio. 160. — Ratio et Voluntas divina, quae mundum universum creant, eundem ordinant seu apte disponunt ad finem suum. Est enim mundus univorsus, cum partibus suis, totum quoddam cuius unitas et flnalitas sapienti ordinatione servandae et firmandae sunt. Apta autem dis­ positio erit efficax et naturae rerum attemperata» Ideo creaturae irrationales physica necessitate trahentur, ra­ tionales vero movebuntur quatenus in earum intellectu imprimentur, sine violatione earum naturae, dictamina practiea de ista suprema ordinatione observanda et com­ plenda. I. e. inducendae sunt ad libere agendum et libere actione abstinendum. Et cum voluntas seu earum prin­ cipium movens sit appetitus rationalis, induci sic nequeunt 1 LEGIS NOTIO, ESSENTIALIA 143 nisi norma actionis intellectu percipiatur. Norma proin authentice vel auctoritative intellectui notificanda est; i. e. requiritur ordinationis divinae intimatio seu promulgatio. Non absimili ratione, qui, sub Deo, ordinandas obtinent actiones humanas, sua dictamina practica imperative eo­ rum quos regunt intellectui proponere debent. Hinc classica demonstratur legis definitio: « Ordinatio rationis ad bonum commune, ab eo qni curam habet comunitatis promulgata » (S. Tu. 1, 2, q. 90 art. 4). Ordinatio dicit dispositionem secundum principium imitatis, quod, quando agitur de universo mundo, est pri­ mario divina gloria, secundario vero, perfectio consummata seu beatitudo creaturarum rationalium. Rationis regulantis : ratio enim dirigit actiones hu­ manas. Ad bonum commune, namque ipse finis ad quem di­ riguntur singuli homines est bonum eorum commune, sive Deum consideres, sive societates quibus homines ascri­ buntur. Ab eo gui curam habet communitatis, sive titulo dominantis, sive titulo repraesentantis multitudinem disponendam ad finem. Hunc titulum memorat S. Tn. 1. 2, q. 90 art. 3. Promulgata seu intimata, i. e. imperative communicata intellectui, in quo proin exsistit participative ordinatio ipsius legislatoris. 161. — Corollaria. I. Essentialia legis quatenus est ad bonum commune. Ad ipsum legis valorem requiritur : ne­ gative, ut sit honesta·, seu non inducens ad aliquid contra ordinem sive naturae sive legis divinae positivae ; ut sit insta, i. e. ut, quantum bonum commune permittat, iustitiam distributivam in bonis et oneribus communibus partiendis servet, et sic nullius ius laedat. Positive opus est ut ad bonum commune conducat, ac proin, non solum physice sed etiam moraliter sit obser­ vatu possibilis, seu non nimis difficilis ; atque ut sit neces­ saria, vel saltem utilis. [160.161.] 144 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. I De quibus condicionibus haec praeterea observanda sunt : 1. Metaphysice repugnat ut sapientissimus Deus ordinet quae necessariis condicionibus non satisfaciant. Undo hac condi­ ciones solis legislatoribus humanis ipsa divina lege praescribuntur. In loge divina non sunt attendendae nisi, ubi ambigi possit, ad judicandum de vera origine ordinationis quae tamquam divina perhibetur. 2. Valore omni destituitur lex quae inhonesta praecipiat, neque umquam ad talem legem formaliter cooperari fas est. Honesta autem esse potest lex quae mala quaedam non puniat, immo positive, sine tamen formali approbatione, permittat. Quare, perspectis adjunctis, sanciri poterunt quaedam «libertates», v. g. preli, consociationum, opinionum, non quidem ut prava typis scribantur vel propagentur, praevidendo tamen homines multos ista facultate abusuros esse. Talia sanciri poterunt, si licentia ista magis optanda videatur quam libertatis rofraenatio. 3. Quamvis lex iniqua (seu iniusta), qua talis, invalida sit, fieri tamen potest ut propter partes utiles quas continet vel ad declinanda mala maiora, a bonis civibus toleranda et exsequenda sit, cum do bonis agitur quae libere abdicari possunt. Accedit tunc lex quaedam superior, ordinis naturalis, quae iubet ut propter ipsum bonum commune iniquitates istae (seu inaequalitates) tolerentur. 4. Quacnam difficultas nimia sit, ex personarum condi­ cione et necessitatibus communibus aestimandum est. Sic reli­ giosis, officialibus publicis, attento eorum statu, heroica interdum imponuntur. Sic tempore belli heroica a multis civibus exiguntur. Lex quae talia exigit fit utilis ad bonum commune, ita ut ratio cur non valeret deficere dicenda sit. 5. Utilitas ad bonum commune sufficit indirecta et mediata. De illa autem ipse legislator judicium fert. Quare manifesta pos­ tulatur inutilitas et quidem generalis, ut ob huiusmodi rationem oboedientia detrectari possit. Si in solo casu particulari cesset utilitas, saepe tamen lex observanda manebit, sive propter vi­ tandum scandalum, sive quia lex ad praecavendum periculum generale lata erit. Tales sunt leges de prohibitione librorum. Tunc enim servandus est, si lex fuerit ecclesiastica, c. 21 : « Leges latae ad praecavendum periculum generale, urgent, etiamsi in casu peculiari periculum non adsit ». Facilis praeterea est in hac re deceptio. Sic in homine valde mortificato, vel qui ecclesiam assidue frequentat, ratio praecepto- LEGIS NOTIO, ESSENTIALIA 145 rum do ioiunio vel de audienda missa die festivo, cessasse videri possit, dum tamen manet ratio observantiae communis. Denique, ne maius malum sequatur, subditus quoque obligari potest ut legem inutilem observare porgat. Si tamen periculum alucinationis et scandali plane abfuerit, S. Alphonsus benigniorem sententiam non ausus sit improbare. V. g. si plane constet homi­ nem baptizatum esse et frustra scribatur ad habendum documen­ tum per se requisitum, poterit, ex epikeia, omitti ista documenti postulatio. 162. — II. Quatenus est pro communitate, ad eius es­ sentiam pertinet ipsa promulgatio. « Leges instituuntur cum promulgantur», ait Codex canonicus, c. 8, § 1. Est autem promulgatio: a Legis sollemnis intimatio ita facta ut com­ munitati innotescere possit ». Non requiritur tamen ut lex stricte ad omnes perve­ nire possit, cum lex directe non singulos sed communitatem afficiat. Neque opus est ut iam actu communitati sit nota. Ex quo enim communitati innotescere potest, singulos qui legem norunt efficaciter obligare incipit. Privata autem communicatio, paucis sufficiens, ne illos quidem obligat qui legem seu ordinationem norunt. Facta autem promul­ gatione, non antea, lex omnes subditos obligat actu primo ; actu vero secundo eos solos qui ignorantia non excusantur, seu qui certam legis notitiam habent. De aliis enim valet principium : « Nemo ligatur nisi per scientiam legis aut praecepti. Namque nemo quidquam homini seu rationali creaturae imperare potest, nisi dictamen eius practicum seu quod praecipere velit, cum mente illius cui imperat communicetur. Quamdiu autem hoc non vere, humano saltem modo scitur, non est communicatum nisi dubium seu suspicio dictaminis imperantis » Cf. S. Th., De Veritate, q. 17 art. 3. Spectata rei natura, nam legislator de sua lege benignius statuere potest, quam late lex cognoscibilis est, tam late promul­ gatur et obligat in actu primo. Quare quae dubia de legis sensu poterunt studio privato enodari, per se non impedient quin lex secundum verum istum sensum promulgata sit. Et quacumque tunc via, v. g. authentica declaratione, sensus isto appareat. 10 [162.] 146 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. II excusatio ignorantiae simul tolletur. Fieri autem potest ut lex objective obscura vel ambigua sit, ita ut dubium inextricabile maneat. Authentica huius dubii explicatio distincta promulga­ tione opus habet, cum significatio ista non sit cum ipsa logo pro­ mulgata. Hinc, ex c. 17, § 2, interpretatio authentica quae logom dubiam explicet, debet promulgari. 163. — Lemmata. I. Vacatio legis. Etsi praesenti legis obligationi non sit necesse per se ut iam actu communitati innotescat, seclusa tamen peculiari ratione, humanus le­ gislator obligationem legis prudenter differre solet, donec lex ipsi communitati moraliter innotescat. Per illud tem­ poris intervallum, lex vacare dicitur. 164. — II. Leges physicae et artium. Lex dicit normam agendi. Inde, quatenus conveniunt in ratione normae, habentur quoque leges physicae, ad quas, subioctiva necessitate, irrationalia parent seu obsequuntur ; ot leges artium, quibus opera exteriora accom­ modanda sunt ut intentus finis utilitatis vel pulchritudinis obti­ neatur. Dum leges actionis humanae, quatenus sunt regula mo­ rum, etiam dicuntur leges morales. 165. — IIT. Praecepta. Etiam quae singulis imperantur facienda vel omittenda, referri possunt ad bonum commune sive immediate, ut si propter bonum commune imperantur, sive mediate, quatenus ipsum bonum privatum interest ad bonum commune. Ideo plura etiam personis singulis vel pluribus praescribuntur, quae dicuntur praecepta. (Cf. infra, accurationem notionem.) SUMMARIUM. 166. — 1. Lex definitur : Ordinatio rationis ad bonum com­ mune ab eo qui curam habet communitatis promulgata. Ordinatio seu dispositio secundum principium unitatis, fit pri­ mario, quando agitur do universo mundo, secundum divinam glo­ riam, secundario, secundum bcatitudinom creaturarum rationalium. Rationis regulantis. Ad bonum commune, qualis est omnis finis hominis. LEGIS PROPRIETATES 147 Ab co qui titulo dominantis vel repraesentantis multitudinem curam habet communitatis. Promulgata, seu imperativo communicata intellectui sub­ ditorum. II. Ad valorem logis requiritur negative, ut sit honesta, nihil praecipiens contra ordinem rationis vol legem superiorem, quamvis forte multa toleret mala ; ut sit, quantum patitur bonum commune. insta, seu servet normam aequalitatis et nullius iuslaedat; requi­ ritur positive, ut ad bonum commune conducat ac proin sit ob­ servatu possibilis et saltem indirecte necessaria vel utilis. Ut com­ munitatem regat, requiritur quoque ut per intimationem commu­ nitati innotescere possit, i. e. ut sit promulgata. Singuli autem actu ligantur cum humanam de lege scientiam habent. Ad dissipandam veram legis obscuritatem, nova pro­ mulgatio est requisita. III. Vacatio legis designat tempus per quod lex, benigna legislatoris voluntate, nondum obligat, quamvis sit promulgata. Analogice sunt quoque leges mundi physici et artium. IV. Singulis autem hominibus dantur, etiam ad bonum com­ mune, praecepta. CAPUT II. Legis proprietates. 167. — Tamquam legis proprietates numerari consue­ verunt : obligatio, quod ad legis efficaciam, universalitas, quod ad subiectum ; perpetuitas, quod ad diuturnitatem ; extensio ad sola Jutura, quod ad extensionem temporalem. (Territorialitas non pertinet nisi ad legislatorem humanum.) Quatenus singulae intellegendae sint, breviter nobis est di­ cendum. I. — Obligatio legis. 168. — Prima et communis efficientia legis dicitur obli­ gatio. Nisi enim liget voluntatem, lex non valebit ad uni­ tatem inducendam quam legislator praetendit. Ita quidem plerumque. Verum, ex ipsa ratione addita, perspicitur obli­ gationem legis cohaerere cum eius efficacia, seu necessitatem (163-168.] 148 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. II obligationis ex necessitate efficaciae derivari. Si ergo, sine proprie dicta obligatione, lex efficax esse possit, obligatio ad ipsam legis essentiam non pertinebit. Hinc distinguuntur leges morales, quarum transgressio culpam theologicam im­ mediate inducit, seu quae immediate obligant; et leges poe­ nales, quae mere imponunt necessitatem subeundae poenae; dum mixtae dicuntur quae sub peccato et poena obligant. 169. — De lege poenali. Inter scriptores Suarezio an­ teriores, fuere, v. g. Sylvester, qui negarunt haberi posse leges mere poenales : essentiae enim legis repugnare ut ad actum praeceptum non obligaret ; nec poenam infligi posse sine culpa, culpam autem negata obligatione excludi. Obligatio tamen in legis definitione non exprimitur ; nec stricte in eius conceptu videtur contineri. Legislator enim qui vult ut suum dictamen practicum de re facienda a subditis evadat practicum dictamen commune subdi­ torum, reipsa eos ordinare vult ad bonum commune. Eius itaque voluntas seu intentio est voluntas legislativa. Et si communiter efficax est ista voluntas, subditos re vera or­ dinat. Efficacia autem ista etiam sine obligatione seu vin­ culo voluntatis interdum obtineri potest ; ut si, apud stu­ diosos perfectionis, spontaneam docilitatem a plerisque sal­ tem obtineat; sicut etiam inulta praecepta singularia dantur efficaciter sine obligatione sub peccato, simplici voluntatis significatione. Si nunc poena quaedam exterior videatur opportuna sed sufficiens efficaci directioni, idem legislator poterit sola poena subeunda voluntatem ligare. Quae poena iusta est, quia lata est pro transgressione ordinis constituti legitime, quamvis non essentialis, nec sub peccato imperati. Delictum habetur in foro externo ; non est necesse ut ha­ beatur in foro interiore. Et sic respondetur obiectioni: nulla poena sine culpa. Culpa habetur iuridica : quod sufficit. Variat praeterea ipse modus concipiendi legem poenalem. In saeculo xix praevaluit explicatio per obligationem disiunctivam, quasi legislator optionem reliquerit oboedientiae vel poenae. Sic C. D’Annibale, Summula, I, n. 207 ; sic Bouquillon, Thcol. Fundament., n. 131. Verum hodie sententia ista merito deseritur. LEGIS PROPRIETATES 149 cum legislator minimo indifferenter velit unum vel alterum, sed immediate unum velit et imponat : oboedientiam legi suae, ita tamen ut moralis obligatio ad solam poenam subeundam vel patiendam terminetur. Namque, ut scribit Wernz (1): < Si obli­ gatio tantum ad poenam subeundam imponitur, fieri potest ut non nisi post sententiam indicis obligatio oriatur ». Sententia —— _ ** ista, quae ascribitur Billuart (2), et placet Koch (3), Prummer (4), Makoto (5), iam repetitur apud Suarez (6), cum leges poenales esse dicat «obligantes sub comminatione poenae, licet non obli­ gent in conscientia ad actum propter cuius transgressionem obli­ gant ad poenam » ; et legem puro poenalem describit eam « quae solum habet unum praeceptum quasi hypotheticum, sustinendi talem poenam vel incommodum si id non fiat ». In solis legibus humanis reperiuntur mere poenales; divinae omnes obligant conscientiam et poenis sanciuntur. In ipsis legibus humanis, Bouqulllon (7) existimat leges mere poenales rationabiliter dari non posse, « nisi onus impositum ex se valeat ad specialem finem actus obti­ nendum, eiusque defectum aliquousque compensandum, non autem si vim mere coactivam habeat ». Sic intellegit ieiunium sub sola poena eleemosynae, tributum sub sola poena mulctae ; sed non posset usus vestis ecclesiasticae sub sola poena mulctae imponi, quia muleta non compenset rei iniunctae defectum. Id tamen non putamus constare. Suarez simplicius aestimat saepe, ad pericula animarum vi­ tanda, expedire posse ut liat lex mere poenalis, « quia coactio aliqua est utilis ; et quod maior non fiat est etiam utile animabus et pertinet potius ad suavem providentiam quam ad rigorem » (1. c.). 170. — De gravitate obligationis moralis. Culpa sub qua lex moralis obligat ipsi materiae accommodata censetur, (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) lus Decretalium, I, n. 109. Ipso ceterum omni explicatione abstinet. De. Lege, dlss. 4, art. 4. Lthrb. der Morattheologie, P. I. S. 1. c. 2. Manuale Theolog. moralis, n. 209, ss. Institutiones iuris canonici, I. n. 221. De Legibus, 1. 5, c. 4, n. 1. Theolog. mor. fundament, n. 131, [169. 170 ) 150 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. II ita ut sit gravis ubi res momenti gravis agitur, nisi legislator diversam voluntatem satis significaverit. Sicut enim ipso praecepto abstinere, sic vim sui praecpti temperare potest. Ultra autem materiae capacitatem, seu graviter in re levi obligare legislator saltem humanus non potest. Ipsius autem legis momentum ex obiecto et fine pru­ denter metiendum est, ut magis declarabitur in tractatu de peccato. II. — Legis universalitas. 1T1. — «Lex est commune praeceptum » (1). Dicitur itaque universalis, quatenus, etsi plures leges nec collective nec distributive ad omnes subditos sint applicabiles, et dentur leges quae unam personam directe respiciant. v. g. Pontificem, Regem, omnis tamen lex subditos formaliter considerat non ut personas singulares, sed ut pertinentes ad communitatem, cuius sunt caput vel membra. I. e ut in allato exemplo insistamus, lex erit non de Gregorio Pon­ tifice vel de Eduardo rege, sed de Pontifice vel de Rege in genere. Sic autem intellecta universalitas est vera legis pro­ prietas, cum fluat ex ipsa legis essentiali notione, qua dicitur esse ordinatio ad bonum commune. Etenim, si est ad bonum commune, sub respectu suae relationis ad communitatem personas singulares vel fa­ milias vel minores coetus attinget. Respectus demonstra­ bitur vel munere (lex de vicario generali) vel genere seu condicione (lex de clericis) vel loco seu habitatione (lex de incolis, de peregrinis). Sane ipso bono communi postulari potest ut cuidam singulari personae qua tali imperetur; sed iussio ista alio nomine vocabi­ tur : praecepti. Ne confundas itaque communitatem pro qua lex ferri potest, et communitatem de qua fit lex. Prior talis esse debet ut sit vel (1) CI. Suarez, De Leoibus. L. I., c. e, n. 17. LEGIS PROPRIETATES 151 possit esso communitas perfecta ; altera potest esse quabscumque etiam minor communitas. Sic lex non fertur pro parochia ; bene autem fieri potest lex de tali parochia. III. — Legis perpetuitas. 172. — Omnis lex est perpetua, hac saltem ratione, quod, mortuo eius auctore, ipsa non cessat. Legis enim auctor, qua talis, repraesentat communitatem, quae morte principis non desinit. Generatim quoque lege providetur permanenti socie­ tatis necessitati vel utilitati. Quare pleraeque leges hac quoque ratione sunt perpetuae, quod non sint factae in certam diem, sed manere soleant donec explicite vel impli­ cite abrogentur. Hoc sensu dicuntur interdum « perpetuo valiturae ». Sed leges humanae non sunt positive perennes. nec perennitas in ratione legis continetur. Nihil prohibet quin leges fiant, etiam divinae, in certum tempus vel donec adiuncta perseverent. Cogita Vetus Testamentum, quod, trans­ lato sacerdotio, abrogatum est (1). Talis lex temporaria, teste S. Officio 20-22 mart. 1918, sunt praescriptiones de modernismo debellando (A. A. S. X., p. 136). Positivae igitur legislatoris voluntati tribuendum est, si sanctiones temporariae, qua tales, alio ac legis nomine appellentur. Itaque positiva perpetuitas nequit stricte exhiberi tamquam legis proprietas. IV. — Extensio ad sola futura. 173. — Leges respiciunt futura, non praeterita, nisi nominarim in eis de praeteritis caveatur. Sic sapienter Codex canonicus, c. 10. Si solum effectum obligationis consideremus, regula de applicatione legis ad sola futura est vera legis proprietas. (1) Cf. eplst. ad Hebr. 7, 12. [171-173.] 152 TRACTATUS III, ΤΓΓ. I, CAP. Ill quae nullam patitur exceptionem. Cum enim lex non pos­ sit nisi mediante promulgatione seu notificatione suam obligationem imponere, manifestum est nullam obligationem haberi posse nisi sit lege posterior. Actus facti tempore quo lex non erat, legem violare non potuerunt, vel quem­ piam reum constituere. Verum leges alios effectus habent permanentes in condicione juridica (v. g. administratoris, professi) cui initium dederunt. Atque in potestate est le­ gislatoris ut novae legis regimen applicet ad praesentes effectus actuum anteriorum vel status antea possessi. Nihil ipsum impedit quin actum iuridicum, v. g. testa­ mentum, venditionem, invalidum declaret, quia condicioni­ bus novae legis minime sit satisfactum. Bonum tamen commune postulat ne cives in pacifica possessione rerum suarum sine speciali causa turbentur. Quare Codex enun­ tiat principium admissum de « non retroactivitate le­ gum », temperatum tamen exceptionibus clare statutis. Principii istius corollarium est, iura quaesita nova lege non tolli. Omnis autem difficultas est in explicando iure quaesito, cui lex nova per se non derogat. Etymologice ius quaesitum idem est quod ius acquisitum. Duplicem autem iuris quae­ siti explicationem tradidimus in Epitome iuris canonici (I, n. 45 a). 1. Ex lege antecedente qua tali, nullum ius quaesitum imme­ diate oritur. Lex enim cognoscebatur mutabilis, et quod in sola lege fundabatur, cum fundamento seu lege corruit necessario. Sic, quaenam sit capacitas vel incapacitas personae minoris, ex lege praesenti est aestimandum. Sed habetur ius quaesitum, cum titulus diversus a lege, v. g. contractus, intervenit ad firmandum aliquam condicionem iuridicam seu aliquem honorem seu privilegium. Sic actus legitime facti a minore secundum ius praecedens, per se manebunt validi, quamvis, ex nova lege non possint iam tales actus valide ab ipsis fieri. 2. Ius quaesitum tollitur, si propter factum suum praeteritum, seu non observatam legem novam, quispiam incommodum seu detrimentum patiatur. Non tollitur vero, si lex ei applicatur, quia, independenter a facto suo praeterito, in requisitis applica­ tionis condicionibus nunc versetur. Supponas novam incapaci- 1 LEGIS SANCTIO 153 tatem induci pro clericis vel professis : etiam qui ante Codicem facti erant clerici vel professi, hanc incapacitatem contrahent, nisi legislator positive velit benignius eosdem tractare. SUMMARIUM. 174. — Proprietates legis sunt : I. Obligatio, quatenus efficacia directionis eam postulat. Inde logis morales sub culpa, poenales, sub poena, mixtae, sub culpa et poena obligantes. Lex poenalis non est concipienda ut disiunctiva ; sed eius efficaciae, per solam poenae sanctionem, sine alia obligatione prospicitur. Gravitas obligationis moralis censetur materiae accommo­ data ; nec legislator saltem humanus ultra materiae capacitatem obligare potest ; ipsi tamen integrum est infra talem capacitatem obligare. II. Universalitas, quatenus sub ratione communi non autein individual!, attingit subditos. III. Perpetuitas, quatenus, mortuo auctore, lex non desinit. Potest autem lex fieri in certum tempus. IV. Extensio ad sola jutura, quatenus per se lex non respiciat praeterita nisi id expresse caveatur. Quare iura quaesita non tollit : i. e. non supprimit titulum, diversum a lege superiore, quod condicionem iuridicam immediato fundet ; nec propter facium praeteritum molestiam seu incommodum subditis generat. CAPUT III. De Legis sanctione. 175. — Sanctio dicit, primo actum jaciendi decretum seu le­ gem; inde, iure hodierno, non raro, hoc nomine vocatur actus quo rex vel reipublicae praeses, subscripto nomine, legem veluti complet. Dein significavit ipsam legem seu decretum, maxime quae poena urgetur. Et quia tam poena (piam lex decernitur seu sancitur, sanctio usurpatur de coactione poenali quae ad firmandam legem vel ad compensandum [174-175.) M \ 154 TRACTATUS ΙΠ, TIT. I, CAP. IV' detrimentum sociale, legis violatione effectum, ad legem est addita. Poena proprie est malum voluntati contrarium et prop ter culpam illatum. Distinguitur coiicomitans, quam legis vio­ latio secum, maiore vel minore necessitate intrinseca, affert (quare dicitur quoque sanctio interna), et externa seu inflicta, quae causam extrinsecam habet. Omnis poena, ut denuntiata, est medicinalis’, denuntiatur enim ut lex me­ lius observetur : ut inflicta autem, medicinalis est quae immediate tendit in emendationem seu bonum ipsius delin­ quentis, dum vindicativa est in violati ordinis vindictam irrogata. Ista legis sanctio cum eius obligatione confundi non potest. Obligatio ad directivam legis vim, sanctio ad eius vim coactivam pertinet. Obligatio omnes afficit subditos; sanctio solos legis transgressores. Obligatio postulat volunta­ tem liberam subditorum ; sanctio per se repugnat voluntati ; obligatio est immediate ligatio ad bonum ordinem, sanctio est immediate privatio cuiuspiam boni. Per se quidem tam per praemia quam per poenas bona vo­ luntas iuvari potest, et oppositio passionum temperari. Et sic, ampliore usu sumitur vocabulum, v. g. aNOLDix, Principia n. 108. Humani tamen legislatores stimulum praemiorum suis legibus ad­ dere non solent. Neque id generaliter facere possent. Cum enim satis universalis procuretur externa legis observatio, ad quam solam legis­ lator humanus attendere potest, pleri que cives essent praemiandi. Cum autem subsidia ipse ex ipsa communitate haurire deberet, praemio nimis generali non posset nisi communitati restituere quod a communitate accepisset ; i. c. cives in praemium propria sua dona acciperent. Igitur etiam hac ratione lex divina humanae praestat, quod virtutem infinito praemio remunerat. SUMMABIUM. 176. — Sanctio logis nunc dicit coactionem poenalem qua lex urgetur. Poena, seu malum voluntati contrarium et propter culpam illatum, distinguitur concomitans seu interna, et inflicta. Solus Deus simul legem suam magnificis praemiis sancit. LEGUM DIVISIONES 155 CAPUT IV'. Legu II divisiones. 1Ή. — Iam insinuavimus divisionem ex auctare, quae in cap. VI magis demonstrabitur. Ex sanctione, distinximus leges morales, poenales et mixtas. Praeter istas divisiones, hae nobis attendendae sunt. 1. Lex affirmativa et negativa. — Lex affirmativa actum praecipit ; lex negativa actum prohibet. Utraque obligat quamdiu viget, ac proin semper ; prior tamen non pro semper. Etenim actus prohibitus, intra prohibitionis terminos, quovis momento omittendus est ; dum non quovis momento faciendus est actus praeceptus. Praeterea, omnis lex affirmativa iustas admittit dila­ tiones atque etiam omissiones ; omissio enim alicuius ac­ tus non afficit intrinsece alios actus qui fiunt : hi manent in se quales erant, boni vel mali. Contra autem, actus prohi­ bitus, est, manente prohibitione, intrinsece vitiatus. Et quando prohibitio in ipsa natura legitur, universalitatem et firmitatem ipsius naturae habet: quare a negativa lege naturali nulla difficultas excusat. Contra, vetita iuris po­ sitivi temperantur excusationibus secundum rationabilem legislatoris voluntatem. Quod valet de ipso iure divino. Sic ipse Dominus factum probavit Davidis qui, fame pressus, panes propositionis manducavit quos soli sacerdotes co­ medere permittebantur (1). Sed in N. T. nulla legitur prohi­ bitio iuris simul positivi et divini. Π8. — 2. Lex fundata in probationibus, ut quae dividit hereditatem vel punit delinquentes, et lex fundata in prae­ sumptione vel in fictione. Praesumptio definitur: « rei incertae probabilis coniectura » (c. 182, § 1). Dupliciter autem lex in praesumptione fundari potest: a) In praesumptione periculi generalis: tunc probabilitas (1) I Rea. 2, 10: S. MaTTH. 12, 3. 4. 176 178.] 156 TRACTATI S ΙΠ, TIT. I, CAT. IV periculi legislatorem movet ad universalem quandain sanc­ tionem ferendam. Sic, ad praecavendum generale periculum perversionis seu detrimenti spiritualis, lex canonica vetat ne sine facultate legantur libri pravi vel certi argumenti ; lex civilis, ad praecavendum generale periculum neglegen­ tiae, obligat reum culpae mere civilis ad damnum reparan­ dum. Cf. d’ÀNNiBALE, I, 208. Tali lege indicium periculi subditis subtrahitur. Quare ex c. 21, lex huiusmodi urgenda est « etiamsi in casu particulari periculum non adsit ». b) In praesumptione tacti, «cum pro certo habens aliquid factum fuisse, quia sic communius fieri solet, ex eo suppo­ sito facto... lex iura et obligationes constituit » (d’ANNiBALE, I, 208). Praesumptio ista est iuris tantum, si contraria probatio in foro exteriore admittitur ; est iuris et de iure, cum index ad contrariam probationem attendere vetatur. Sic leges omnes tam canonicae quam civiles legitimum praesumunt filium natum ex muliere coniugata. Sed aliae permittunt probationem contrariam, dum aliae vetant « ne de patre inquisitio fiat ». Sic a celebrato matrimonio, si coniuges simul cohabitaverint, praesumitur consummatio, donec contrarium probetur » (c. 1015, § 2) ; dum « res iudicata praesumptione iuris et de iure habetur vora et iusta, nec impugnari directe potest n (c. 1 4, § 1) (I)· Hactenus, praesumptio iuris. Habetur quoque prae­ sumptio hominis « quae a indice conicitur » (c. 1825, § 1 ), de quo Codex can. hoc statuit, c. 1828 : « Praesumptiones quae non statuuntur a iure index ne coniciat nisi ex facto certo et determinato, quod cum eo de quo controversia est directe cohaereat ». Sed, quaecumque sit lex fori exterioris, in foro inte­ riore, praesumptio facti cedit veritati. Quare si factum re ver.i non acciderit, secluso scandalo aut alti ore observan­ tiae motivo. lex illa conscientiam non ligat. (1) Admittitur tamen indirecta probatio, hoc eet, contra ipsum factum quo praesumptio fundatur (c. 1826). Sio errorem sententiae definitivae demon­ strare non possis, possis autem nullitatcm sententiae probare. LEGUM DIVISIONES 157 1Î9. — Quaedam leges in fictione fundatae videntur. In materia sibi subiecta, potest legislator, ob commune bonum, iuridice transferre dispositionem ultra veram spe­ ciem facti qua regulariter innititur : v. g. (quod lex tam canonica quam civilis efficit) reputare legitimos, filios quo­ rum parentes deinceps legitimo foedere iunguntur. Definitur itaque fictio, legis adversus veritatem in re possibili atque ex insta causa dispositio (Bouquillon, Theol. fundam.. n. 162). Leges huiusmodi obligant subditos, sed neque in casus non expressos ipsae transferri, neque earum effectus assimilationis ampliari possunt. die vera tamen fictio nullam legem fundat vel fundare potest, cum fictio in se nihil sit. Sed ratio quaedam boni communis, v. g. aequitas, inovet legislatorem (ac proin fundat legem) ut benefificium vel effectus legis ultra meritum causae extendat. Sic cum dicitur « pro praesente habetur canonicus infirmus », re vera istud significatur: distributiones inter praesentes etiam absenti in­ firmo conceduntur. Ac mentio de fictione non est utilis, nisi qua­ tenus breviorem legis enuntiationem permittat. Sed quia mentio ista simul decipere potest, non immerito plures appellandis « fic­ tionibus » nuntium dare velint. Quare optime Codex can. c. 1117, iam non dicit : « filii per subsequens matrimonium légitimai! fictione pro legitimis habentur », sed, omissa voco fictionis, directe sic statuit : « Filii légitimât! per subsequens matrimonium, ad effectus canonicos quod attinet, in omnibus aequiparantur legi­ timis, nisi aliud expresse cautum fuerit ». ISO. — 3. Lex mere iubens aut prohibens, et lex irritans. Etenim, praeter efficientiam obligationis, non sola lex di­ vina sed etiam lex humana, tam canonica quam civilis, ut efficaciter bono communi consulat, certos actus qui, in se inspecti valerent, irritos facere potest. Irritatio ista interdum certa est, interdum vero contro­ versa seu dubia. Sic, ipso naturae iure, nullum est matri­ monium inter parentes et filios attentatum ; sed minus con­ stat nuptias inter fratrem et sororem ipso naturae iure in­ firmari. Et cum certa est irritatio, hoc interdum ambigi­ tur, utrum iuri divino an humano irritatio ascribenda sit. [179.180.] I5S TRACTATUS ΠΙ, TIT. I, CAP. V Sic, estne iure naturae an iure humano constitutum impe­ dimentum vis et metus in matrimonio : rem auctores controvertunt. Porro lex divina naturalis prohibet quod irritat, dum lex humana, saltem civilis, interdum fieri permittit quod tamen iuridice inefficax esse vult : v. g. testamentum in­ forme. Consequenter, ut patet, variat legis obligatio. Verum plura alia distinguenda occurrunt. a) Lex potest actum plenissime irritare, i. e. effi­ cere ut re ipsa seu pleno iure nullius sit valoris ; vel tan­ tum post sententiam iudicis actum irritum habere. Quae sententia nullitatem interdum mere declarat, interdum vere efficit. Si sententia est mera declaratio nullitatis, eius vis dicitur « retrotrahi », seu retrorsum agere ad ipsum momenlum quo actus factus est, qui proin a primo momento nul­ lus fuisse reputatur ; altero casu, effectus usque ad senten­ tiam iudicis producti firmi manent. Lex potest tollere ipsam obligationem naturalem, aut mero in foro exteriore vel auferre actionem, vel reo praebere < r.ceptionem qua actorem repellere queat: haec est irritatio improprie dicta. Porro plenissima irritatio, quae ipso facto ipsam naturalem obligationem tollat, praesumi non potest, sed ex verbis legis aut ex fine qui secus non obtineretur, demon­ :·? stranda est. Cf. d’ANNiBALE, I, 206 (52); Lehmkuhl , I, 315. De sententia indicis illud quoque observandum est, dum in iure canonico (cf. cc. 1679-1G82) actio directe conceditur ad obtinendam a indice declarationem nullitatis, in foro civili huiusmodi actio plerumque non habetur, sive quia ipsa apparentia actus civilis desideretur, ut si testa­ menti verbalis irritationem obtinere volueris, sive quia nul­ lus usus fit actus infirmi, ita ut actor praesens « intéressé » non habeat. V. g. si haeres testamento informi institutus sinat ut haeres ab intestato hereditatem capiat, haeres is legalis, quamdiu alter bona non vindicet, frustra a iudice sententiam de testamento postularit. b) Potest lex actum irritare absolute, vel tantum in gratiam alicuius, v. g. minoris. Huic soli tunc (vel tu­ LEGIS INTERPRETATIO 159 tori aut ei qui pro ipso agere potest) competit vel exceptio ad repellendum actorem vel actio ad repetendum quod solverit. Sic etiam saepe metus a sola parte quae metum passa est opponi potest. c) Condicio irritationis potest esse laesio seu damnum. Unde vulgatum istud, cuius postea vim accuratius defi­ niemus: « Minor non restituitur tamquam minor sed tam­ quam laesus ». SUMMARIUM. 181. — Legum divisiones. I. Ex sanctione sunt leges morales, poenales et mixtae. II. Ex obiecto, lex affirmativa actum praecipit, et, quamvis semper obliget, admittit tamen dilationes et etiam omissiones; lex negativa actum prohibet, et obligat semper et pro semper. A negativa loge naturali nulla difficultas excusat. III. Ex fundamento suo, lex alia innititur demonstrata re. alia in praesumptione, vel in ipsa fictione. Praesumptio (seu coriectura ex probabilibus indiciis) potest esse periculi generalis: haec obligat etiam si, in casu particulari, periculum cesset; vel praesumptio facti : haec praesumptio est vel iuris tantum, si admittit probationem contrariam, vel iuris et de iure, si talem probationem excludit. Fictio (seu, ex iusta causa, dispositio ad­ versus veritatem in re possibili) extendit beneficium vel effectus legis ultra meritum causae exterioris. IV. Ex efficacia sua, lex more iubet aut vetat, vel etiam actum infirmat: aut plenissime aut (non semper speciali actione) post sententiam iudicis ; sive ipsa obligatio naturalis, sive sola actio civilis (absoluto vel in gratiam alicuius) tollatur. CAPUT V. Legis interpretatio. (82. — I. Notio. Divisiones. — 1. Interpretatio legis est sensus in lege contenti explicatio. Stricte sumpta sensum supponit dubium et obscurum, ac differt a declaratione, quae est legis etiam clarae expo­ sitio verbalis. [181.182.] IfiO TRACTATUS ΙΠ, TIT. I, CAP. V 2. a) Spectato auctore : authentica est quae fit a legis­ latore vel ab eo cui id commisit, eosque saltem obligat quibus data et imposita est. Fit non solum per legem, a legislatore, sed etiam per modum sententiae, a quovis tri­ bunali competente, in causis quas dirimit, et per modum rescripti, in re peculiari, v. g. a S. Congregatione Romana. Doctrinalis est, quae fit a peritis. Usualis, quae fit per consuetudinem, de qua. c. 29: « Consuetudo est optima legum interpres ». b) Spectato fonte unde lumen petitur, mens seu anima legis, vel ex verbis vel ex aliis adiunctis colligitur. Verba in primis adeunda sunt, et sumi debent secundum sensum usualem (non philologicum) et in curia receptum. Si ta­ men mens aliunde (ex adiunctis. fine, etc.) constet, verba pro mente deserenda sunt. Ratio legis, nisi ipse Princeps eam ut adaequatam actu satis publico manifestavit, peri­ culosam efficit interpretationem, praesertim cum lex non ipsa ratione sed verbis quibus concepta est contineatur (Cf. d’ANNiB. 1,186). Et quia ratio legis non est lex, nisi ra­ tionabilis voluntas legislatoris id postulet, ab uno casu in alium, propter similitudinem transferenda non est. Ampliatio tamen ista postulari potest correlatione casuum : quod de sponso statuitur per se valet de sponsa ; iuridica assimila­ it one : sic ius canonicum electionem et postulationem aequiperat : conexione et virtuali comprehensione : facultas testandi facultatem legandi continet. Ad fallacias vitandas, haec hodie bene attendenda sunt: mens legis cognoscenda est, non hominis qui est legislator. Quare mens legis seu legislatoris qua talis non est mens seu intentio quam legis­ lator privatim vel post factam legem, non tamen actu legislative manifestat; nec mens singulorum qui legem collegialitcr condunt ; nec mens eorum qui legem praepararunt vel scripserunt. V. g., cum de Codice canonico agitur, mens legislatoris est mens Ponti­ ficis promulgantis, non autem Commissionis qua laboriose confec­ tus est. Inde tamen subsidia ad detegendam legis mentem afferri possunt. Nam v. g. mens quam acta commissionis manifestave­ rim. eadem praesumi potest ac mens Pontificis qui opus commis­ sionis approbavit. LEGIS INTERPRETATIO d) Spectato genere interpretationis, alia lex late, alia stricte interpretanda est. Num quam quidem lex ita late sumi potest ut ultra sensum tum naturalem, tum iuridicum verborum extendatur ; nec strictius interpretanda est quam fert iustitia legis et proprietas verborum, una cum ratione legis, quae etiam conservanda est. Sed quando, salva verborum proprietate, verba duplici usu sumi possunt, amplior usus latam, restrictus usus strictam interpreta­ tionem efficit. Vox v. g. clericus religiosos et episcopos com­ prehendere vel excludere potest. In javorabilifrus, ubi latae interpretationi locus est, nomine clerici religiosos et episco­ pos quoque intellegemus, non autem in odiosis et onerosis : haec strictam interpretationem postulant. « Odia restringi et favores convenit ampliari (1) ». i' II · * 1 I 1 ! ! 1 I I I I I ! 161 .sit, Quaenam lex favorabilis, quaenam odiosa censenda id in primis ex ipsa materia eruendum est. Inde, c. 19 : « Leges quae poenam statuunt, aut liberum iurium exercitium coarctant, aut exceptionem a lege continent (2), strictae subsunt inter­ pretationi ». Ac generalius dicemus stricte interpretandas esse leges quae immediate onus imponunt, late vero quae facultatem seu potestatem faciunt. Facile fieri potest ut locus sit dubitandi. Sic. c. 522 de confessario quem religiosae adire possunt alii late, alii stricte interpretantur. Iinmo lex interdum ex parte estfavorabilis, ex parte odiosa. Tunc, si favor et odium separari possunt, utrique interpretationi simul locus erit. Ita lex (quae, ante Codicoin, vocabatur privilegium canonis) qua personae ecclesiasticae ab iniuriis personalibus, sanctione poenali proteguntur, favorabilis est quatenus personas protegit, odiosa quatenus poenas infligit. Late ergo intellegemus personas protectas; stricte, inflictas poenas. Si pars odiosa a favorabili separari nequeat, directa legislatoris intentio observanda est : puta concessionem pensionis qua alieni reditus graventur, quae late sumenda est. Cf. Pal­ mieri, Op. th. I, tr. 3, n. 68. Quae vero Princeps, praeter legem, ex liberalitate concesserit, amplissime interpretanda sunt. Decet enim et ad (1) Reg. 15 Iuris in VI. (2) Quaenam lex dicenda hic sit exceptionem a lege continere, non adeo commodae e«t explicationis. Sed res pertinet ad Jurisperitos. 11 [182.] 162 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. V bonum commune confert ut Princeps ad benignam liberalitatem propensus aestimetur. e) Affini sed propria interpretationis authenticae di­ visione, interpretatio distinguitur comprehensiva, extensiva, restrictiva. Prima verum sensum legis reddit: hanc solam pri­ vati facere possunt; altera legem ad casum prius non com­ prehensum traducit, ut cum ad ficte absolventes complicem translatum est quod de vere absolventibus statutum erat ; tertia, casus lege eximit quos rationabilis legis intellectus comprehendebat: ut cum c. 542, verba « qui sectae acatholicac adhaeserunt » de iis solis qui a fide catholica recesserint et dein sectae acatholicae nomen dederint intelle­ genda dicuntur (Cf. resp. 7“™, 16 oct. 1919, Commissionis de Codicis interpretatione, A. A. S. 1919, t. 11. p. 477. Per. X, p. 101). 183. — Dcbetne authentica interpretatio promulgari? Ex ipsa rei natura, interpretatio extensiva aut coartativa inti­ manda vel promulganda est ut obliget. Veram enim legis mutationem continet. Si autem comprehensiva fuerit, sed veram obscuritatem dissipet, alii, attento solo naturae iure, promulgationis necessitatem negant, quam alii affirmant. Priores arguunt hic non agi de nova lege, sed de antiqua quae, secundum verum suum sensum iam promulgata erat (1) Alii, contra, legem vere dubiam nullam esse, ac proin nova, cum authentice explicatur, promulgatione indigere. Ita Wernz, Ius Decret., I, n. 127. Huic consentit positiva lex c. 17 § 2. 184. — Dc epikeia. Epikeia dicitur ea legis interpre­ tatio qua, contra verba etiam clara legis, sed secundum mentem legislatoris, quidam casus e legis dispositione pru­ denter eximitur. Cum lex enim disponat secundum id quod plerumque fit, in casu particulari deficere, immo nociva fieri potest : quod legislator rationabiliter aestimatur no­ luisse. Cf. Palmieri, Op. theol., I, tr. 3, n. 469-471. (1) Palm., Op. tiieol. I, tr. 3, n. 4G5. SUMMARIUM DE LEOI8 INTERPRETATIONE ’ ! I I 163 Locus vero est epikeiae si, in casu particulari : a) Lex aliter intellecta, iniqua fieret aut iusto gra­ vior ; b) Si, attenta usuali interpretatione, legislator prudenter conicitur in tali casu noluisse obligare. Exemplum prioris causae erit, si haereticus quem ad fidem adducere coneris, tibi, ex libro proscripto legendam offerat difficultatem statim solvendam : locum legere ex epikeia lice­ bit. Posterior causa in rebus levioribus, v. g. in observatione regulae silentii, potissimum contingit. In lege autem naturali, cum sit posita in recta ratione, cum vetet quae intrinsece sunt illicita, et ordinem firmet hominibus indispensabilem etiam in casu particulari, nullus proprie dictae epikeiae est locus. Cf. Suarez, De Legibus, L. 2, c. 16, n. 9 et 10. SUMMARIUM. ■> l j' 1 I I I j . f 185. — Legis interpretatio, seu sensus in loge contenti explicatio, non est mere declaratio verbalis. Authentica fit a competente auctoritate sive per legem, sive per sententiam, sive per rescriptum : hi saltem obligantur quibus data ot imposita est interpretatio. Usualis fit per consuetudinem. Doctrinalis fit a peritis. Hi primo debent ex verbis legis, dein ex aliis adiunctis, prudenter autem ex logis ratione, mentem legislatoris, qua talis, colligere. Spectato genere interpretationis, lata vel stricta esso potost, Lato sumendae sunt loges quae immediato facultatem sou po­ testatem concedunt ; stricto, quao immodiateo nus imponunt ; amplissime, quao liboralo beneficium principis continent. Authentica interpretatio distinguitur comprehensiva, secun­ dum verum logis sensum ; extensiva, quae legem ampliat ; restrictiva, quao legis vim diminuit. Hae duae posteriores proinulgandao sunt. Cohtrovcrtitur utrum necno comprehensiva, si logom objective obscuram explicat, per se indigeat promulgationo. Epikeia est interpretatio vorbis logis contraria sod menti consentanea, qua quidam casus prudenter eximuntur, quia secus [183-185.] 164 TBACTATUS ΠΙ, TIT. I, CAP. VI lox ovadorot iniqua, vol nimis severa. Ratio opikoiae non est vitiuin logis, sed eius natura, quae tantum casibus ut plerumque fiunt providere potest. In loge naturali nullus est locus opikoiae. CAPUT VI. Legis auctor. 186. — Manifestum in primis est ad eum qui finem praestituit et dominus est eorum qui ordinandi sunt in finem, pertinere ipsam ordinationem ad finem, ita ut ipse sit, ante omnes alios, legislator. Dein, subordinate ad ip­ sum, ordinatio spectat ad eum qui finem assequi debet. Quare universaliore ratione valet id quod S. Thomas de sola potestate humana dixisse videtur: « Ordinare in finem est eius cuius est proprius ille finis » (1). Finis universi mundi est Deus. Ipse itaque Deus de­ monstratur Legislator primus, ante quem nullus est ; su­ premus, contra quem nemo quidquam legitime aut valide potest ; universalis, cuius imperio nihil subtrahitur. Legislatores deinde sunt qui praesunt communitati seu multitudini sociali. Hi dicuntur repraesentare multitudinem, saltem hac ratione quatenus pro ea agunt et propter eius bonum. Mul­ titudo enim ad quam finis pertinet, nequit qua talis agere vel ordinare : qua talis, regenda et ordinanda est, ita ut per distinctas ab ea personas ipsi sit providendum. Auctoritas autem ordinationi faciendae necessaria communicatur per Deum, sive ipsa voluntate qua societa­ tes humanas esse vult, — i. e. voluntate Auctoris natu­ rae (2), — sive voluntate positiva, qua in Veteri Testa­ mento constituit Moysen, Indices, Reges ; qua in Novo Testamento constituit Ecclesiam eamque regendam tra­ didit Petro eius que successoribus. (1) In 1, 2, q. 90 art. 3 c. Cf. commentarium Caiktani. (2) Omittimus autem quaestionem de primo sublecto in quo insit ipsa auctoritas civilis. LEGIS AUCTOR 166 Observes, ne quidem iu democratia perfectissima, legum con­ fectionem ad multitudinem qua talem spectare posse. Namque etiam ubi venitur ad sic dictum suflragium univereale, quotquot membra multitudinis propter incapacitates sive naturalem, qua pueri, amentes laborant, sive legalem aetatis, sexus, improbita­ tis, suffragiis participandis arcentur, nullam in legibus conficien­ dis partem habent ; et res definita quadam pluralitate (ergo non ab omnibus) decernuntur. Ipsa potestas legislativa delegabilis est ; et ubique, a suprema auctoritate, certa communicationis vel dele­ gationis ratione, ad alios pervenit. 187. — Sunt verae leges humanae. Si omnis potestas legislativa a Deo proficiscitur, si per se in solo Deo inest, haec potestas igitur ceteris legislatoribus et Deo non uni­ voce competit ; et vera quadam ratione Deus laudari potest tamquam solus legislator, sicut tamquam solus Dominus ab Ecclesia in cantu « Gloria in excelsis r cele­ bratur. Quia tamen vera potestas imperandi a Deo homini­ bus confertur, et plura sunt quae ipse hominibus ordinanda et definienda esse sinit, leges, ab auctore a quo proficiscun­ tur, vere aliae sunt divinae, aliae humanae. Fuere qui veram vim causandi legem ab hominibus abiudicarcnt, qui tunc mere ponerent condicionem, qua posita, obligatio ex lege divina oriretur, ita ut omne ius foret divinum, sive abso­ lute, sive condicionate. Sed condicio, quae interdum necessaria est ut causa operetur, effectum non sibi assimilât sicut leges posisitivae factae ab auctoritate humana voluntati legislatoris hu­ mani, sive quod ad id quod iubetur, sive quod ad vim qua iubetur, sive quod ad tempus per quod iubetur. assimilantur (1). 188. — lurisdidio. Potestas porro leges ferendi per­ tinet ad potestatem universalioris rationis quae vocatur (1) Cfr. v. g. SciilFFiNi, Principia, n. 608, ubi causam a condicione di­ stinguit, co quod condicio nihil influit» ita ut, suffecta condicione acqnlvalenti, causalltap eadem numero manere queat. [186 188.] 166 tractatus nr, tit. r, cap. vu iurisdictio. Haec est potestas regendi multitudinem, seu eam efficaciter dirigendi tam per leges quam per praecepta, iudicia et poenas. Ac re vera, omnibus istis modis, ius di­ citur, i. e. generali vel particulari ratione statuitur id quod titulo cuiuspiam iustitiae exigi potest. 189. — Leges illegitime imperantis. Per se, leges et sententiae legitima auctoritate ferri debent. Latae tamen ab usurpatoribus quoque obligabunt, si hi regnum paci­ fice possideant atque a re publica tolerentur. Batio est ipsa necessitas boni communis, quae postulat ut ab eo qui cu­ ram eius gerit, communitas ad finem suum efficaciter di­ rigi possit. Legitimus Princeps id ratum habere censetur, vel ipse Deus eius consensum supplet. Immo positiva pactione, ante nuperrimum bellum, sancitum erat, ut invasor territorii decreta ferre posset quae, dum precario regionem occupat, necessaria ad pacem tuendam esse viderentur. Verum ultra istam necessitatem ct propriae securitatis rationem imperare nequit. Facile autem abusiones in hac re committi, ipsa facta luculente demonstrant. SUMMARIUM. 190. — Aliquo voro sensu, Deus est solus Legislator. Depen­ dentor ab Eo, communicata potestate, veri sunt quoque legislatores humani : hi repraesentant multitudinem, saltem quatenus pro oa agunt. Eorum voluntas est vera obligationis causa, non mera condicio. Potestas logislativa pars est potestatis iurisdictionis, i. e. potestatis dirigendi efficaciter subditam communitatem ad finem suum per leges, iudicia et poenas. Propter necessitatem rei publicae efficaces etiam osso possunt, sive ex consensu Principis legitimi sive ex ipso Doo, iussiones usurpatoris. LEGIS BÜBIECTUM 167 CAPUT VII. Legis subiectum. 191. — Lege obligantur ii omnes pro quibus iuste lata est. Ab ipsis facta transgressio est, obiective, materialis laesio recti ordinis. Actu tamen contra legem peccare ii soli possunt, qui actu sunt rationis compotes. Ab aliis ta­ men, in ipsis lex violari potest, ea ratione quae postea ex­ plicabitur. Hic solum quaeritur de ipso Legis auctore. 192. — Deus Optimus Maximus suis legibus proprie non tenetur: cum sit extra et supra mundum creaturarum, non est pars communitatis pro qua leges latae sunt. Legislator humanus pars est communitatis cui praeest. Vi tamen coactiva legis suae, si Principem supponimus absolutum seu plena potestate praeditum, cogi nequit : nemo se ipse cogit. Sed ex ipsa lege naturali, quae hunc rectum ordinem sancit ut pars concordet cum toto et caput cum membris, ad legem suam servandam astringitur, qua­ tenus, attenta legis universalitate vel ratione, lex ipsi applicabilis est (1). Atque ex eodem motivo quo lex ceteros obligat, videtur lex illa naturalis ipsum urgere. Obligatio tamen non censetur per se gravis. Hodie autem, in societate civili, res vix practica est. Legisla­ tor enim non est una persona, sed leges rogantur plurium consensu, qui, separatim sumpti, sunt legis subditi, ita ut ipso consensus quodam modo dici possit legislator. Fit tamen ut Principi quae­ dam immunitas a coactione personali concedatur : quae immu­ nitas dicitur eius inviolabilitas personalis. (1) Cf. 1, 2, q. 96 art. B ad 3. [189-192.] 168 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. ΥΠΙ SUMMARIUM. 193. — Lege obligantur omnes pro quibus lex lata est. Deus, cum sit extra communitatem, sua lege non obligatur ; obligatur vero legislator humanus, non quod ad vim coactivam, si rex est absolutus, sed quod ad vim directi vam, ex ipsa lego naturali ur­ gente, non tamen perse sub gravi, ipsam legis obligationem. Hodie saepe non remanet Principi nisi inviolabilitas personalis. CAPUT VIII. Legis observatio. 194. — Principium. « Leges praecipiunt substantiam actus, non modum, nisi modus sit de intrinseca eius ratione secundum se, aut prout sub lege cadit » (1). Quae lex im­ ponat, haec praestanda sunt, idque rationabiliter, stricte tamen intellegendo (2). Ex hoc principio, regulae sequentes colliguntur, quae valent quoque de praeceptis particularibus et de obligationibus ultro susceptis, v. g. per votum: posito facto, sunt quasi leges particulares observandae. 195. — Statos gratiae, qui ad meritum requiritur, implendis praeceptis per se non est necessarius. Quare, qui in statu peccati audierit missam, recitaverit breviarium, exsecutus sit votum vel paenitentiam sacramenta!em, de­ bitum opus fecit atque obligatione solutus est. Conscius tamen status peccati nequit praecepto communionis pa­ schalis satisfacere, quia eius communio foret sacrilega ; ac proin ipsum opus praeceptum secundum suam speciem vitiaretur. Innoc. XI, 2 martii, 1679, hanc 55‘m prop, dam­ navit ; « Praecepto communionis annuae satisfit per sacri­ legam Domini manducationem » (Denz., 1205). (1) Sanchez, In Dccal. 1. 1, c. 14, n. 1, allegan* S. Thom. 1, 2, q. 100 art 9 et 10. (2) Lehmkuiil, I, 244. LEGIS OBSERVATIO i » , 169 19G. — Dummodo ipsum opus praeceptum ex obiecto bonum praestetur, lex ipso actu peccaminoso impleri potest. Sic praecepto audiendi missam satisfacit qui adit ec­ clesiam ad missam audiendam, et simul malam voluntatein habet furandi, videndi quae concupiscentiam exci­ tent, etc. Praecepto tamen confessionis annuae non satis­ fit per sacrilegam confessionem ; haec enim est voluntarie nulla, ita ut sacramentum non recipiatur. Quare reprobata est ab Alex. VII, 24 sept. 1G65, haec prop. 14û : « Qui facit confessionem voluntarie nullam satisfacit praecepto Ecclasiae » (Dem., 1114). 197. — Finis legis non cadit sub legem. Praecepto itaque satisfacit qui fine diverso ab illo quem legislator intendebat praeceptum adimplet. Immo finis quadantenus oppositus esse potest, dummodo substantia operis salvetur. Sic praecepto abstinentiae non deest qui pisces ex gula comederit. Lex ideo communi sua utilitate non privatur. Idem valet de praeceptis. Excipe tamen si ipsa intentio praecipiatur. Plerumque vero intentio propter quam preces a confessario iniunguntur non sunt nisi modus acci­ dentalis, cuius omissio substantialem impletionem non im­ pedit. 198. — Intentio implendi praeceptum reduplicative, lege non praecipitur. Quare praecepto audiendae missae satisfacit qui missam audivit : a) sine intentione implen­ di praccpti ; δ) nesciens esso illa die obligationem missae audiendae; c) positive nolens per missam quam audit prae­ cepto satisfacere. Contraria tamen praevalens voluntas erit efficax, ubi obligatio manet ex voto. Quando enim obligatio­ nes ex voluntate promittentis originem ducunt, is in obliga­ tione libere permanere potest, sicut se libere ab initio de bitorem constituit. Similis est casus eius qui centum libel­ las Titio promissas solvit dicens : has tibi ex animo libe­ rali, nondum qua promissas tribuo. Intentio vero seu voluntas quam substantia actus re­ quirit habenda est ut praeceptum impleatur. Quare qui [193-198.] 170 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. VIII sine voluntate orandi sed sola voluntate legendi curiosa vel pulchra, recitat breviarium, qui vadit ad sacrum unice ut musicam audiat, qui metu coactus assistit sacro, nolens tamen pium opus exsequi, praecepto non satisfacit. Verum lex prohibens seu negativa, ipsa actus pro­ hibiti omissione, etiam non voluntaria, satis impletur ut contra legem istam non sit peccatum. Qui tamen volun­ tatem positivo oppositam gesserit, actu interno peccarit. Puta quempiam qui physice cogatur servare ieiunium quod frangere intendebat. Ac perinde dicendum est de legibus seu praeceptis quae rem, sed nullo modo actionem personalem postulant. Sic lex solvendi tributa per quemlibet adimpleri potest. Inter legem divinam et humanam, illud tamen interest, quod status peccati tollit meritum, et quod intentio prava, actio peccaminosa semper alicui praecepto divino repugnat. Dum intentio legislatorem humanum fugit. Cf. S. Th. 1, 2, q. 100 art. 9. 10. 199. — Eodem tempore, diversis actibus, duplici prae­ cepto satisfieri potest, dummodo unum ne impediat alte­ rum, nec diversitas temporum praecepta sit. Quare qui missam in die festo praeceptam audit, simul horas cano­ nicas recitaro vel alias orationes voto vel in paenitentiam impositas fundere potest. Et qui uno voto vel variis votis promisit missae auditionem et plures orationes, eodem tempore missam audire et orationes recitare non prohi­ betur. Quando simul missae in pluribus altaribus celebrantur, dum­ modo consecrationes distinctis momentis fiant, assistentes qui voluerint, re vera plures missas audiunt. Non raro tamen imposita obligatio audiendi plures missas rationabiliter intellegenda est do missis distincto tempore audiendis, ut si confessorius iusserit quem­ piam bis vel ter intéressé sacro. Aliud enim est bis intéresse sacro, aliud, semel interesse pluribus sacris. 200. — Eno actu diversa praecepta simul adimpleri pos­ sunt, nisi ox monte pracipientis aliud colligatur. Sic usus ipso demonstrat sacerdotem beneficiarium una breviarii LEGIS OBSERVATIO 171 recitatione satisfacere duplici titulo quo horas canonicas recitare debet ; et fideles uno tantum sacro audiendo te­ neri, cum festus dies incidit in Dominicam. Attamen, ex mente voventis et confessarii, quae voto promittuntur et tamquam paenitentia imponuntur, ple­ rumque per actum alias debitum impleri non possunt. Fit tamen interdum ut confessarii opus iam praecep­ tum iniungant. Et si votum sit de re cotidie vel certa re­ currente die praestanda (puta ieiunium singulis feriis VI vel sabbatis), rationabilis eius interpretatio id habet, ut, concurrente obligatione eiusdem rei sed alius tituli, opus non sit repetendum. Sic qui voto rosarii cotidiani tenetur, die qua rosarium ob iniunctam satisfactionem sacramentalem recitandum habet, duo rosaria recitare non debebit : nec (quod magis manifestum est) altero ieiunio tenetur si aliqua feria VI praeceptum ieiunium occurrat. Ac nihil prohibet quin eodem opere voto privato vel paenitentiae sacramentali satisfacias et lucreris indulgentiam. 201. — Quo ordine satisfiat pluribus obligationibus eiusdem rationis. Quaeres quo ordine satisfacias variis titulis quibus idem specie opus iterare debeas : puta plures missas cele­ brare. Satisfacis : 1. Eo ordine quem expresse constitueris. 2. Si omnibus obligationibus simul satisfacere volue­ ris, et opus vel eius applicatio dividi possit, singulis pro rata parte satisfacis. Sic plures intentiones missae coniungi pos­ sunt, ita ut qui pro tribus defunctis singulas missas cele­ brare debeat, vel singulis singulas missas assignare, vel ter missam pro tribus collective offerre possit. Hoc tamen ad­ vertendum est, indulgentiam altaris privilégiât! uni tan­ tum defuncto ex pluribus pro quibus missam offers applicari posse. Quid autem si omnibus obligationibus simul satisfacere volueris et res dividi nequeat ? Titius semel ex voto, semel ex paenitentia sacramentali ad confessionem accedere debet. Uno actu utrique obligationi satisfacere voluit ; quod non poterat. Utri obligationi satisfecit, an fortasse neutri, ita (199-201.] 172 TRACTATUS III, ΤΤΓ. I, CAP. VIII ut duplici obligatione sicut ante teneatur ? Urgentiori obli­ gationi vel graviori (si aeque urgeant) a Titio satisfactum esse, respondent Ballerini-Palmieri (1), «ex communi prin­ cipio iuris, quod opus quod non valet ut agitur, valet sal­ tem eo meliori modo quo valere potest ». Sanchez (2) au­ tem existimat legem Ecclesiae voto, votum autem paenitentiae anteponendum esse. 3. Si nullum ordinem constitueris, urgentioren adim­ plevisse censeris. Quod B. P. (1. c.) etiam traducunt ad casum quo de obligatione non cogitaveris. Verum ista regula pru­ denter utendum est. Semper supponitur factum esse to­ tum quod fieri debebat. Qui mere missam celebrare debet, omni celebratione missae, obligationis quoque inconscius debitum adimplebit ; sed si, praeter celebrationem, requi­ ritur quoque applicatio ad definitam intentionem, missa non erit sic applicata, nisi vel in ipsa celebratione vel antea applicationem formaliter voluerit. 202. — De tempore debito. Obligatio suo tempore im­ plenda est. Itaque : 1. Si nulla sit statuta dies, intra tempus implenda erit per quod copia datur, nisi per accidens res urgeat, aut res dilatione minuatur : ut si nimis differas ingressum in reli­ gionem. 2. Non ante tempus implenda est, etsi praevideas im­ pedimentum per tempus obligationis. Sic pridie anticipare Matutinum non debet qui altera die erit impeditus. Immo id non semper utiliter fieri possit. Sic audiendo missam pridie, pracepto sanctificandi dominicam non est satisfac­ tum. Attamen, ubi obligatio iustitiae fuerit, per se ante diem solvere debebit qui pravidet futurum esse ut postea solvere nequeat : quia damnum istud creditoris positive impedire debet. Cf. d’Ann. I, 167. 3. Currente tempore utili implenda est. Si per partem istius temporis praevideas futurum impedimentum, istud, satisfaciendo legi, praevenire debebis. Quare die Palmarum (1) T. I, tr? 3» c. 3, n. 381. — (2) In Decal1. 1, c. 14, n. 8. SUMMARIUM DE LEGIS OBSERVATIONE 173 ad s. mensam accedere debebit cui postea communionis tempore paschali occasio defutura videtur. 4. Elapso tempore praefixo, obligatio cessat, si dies ad finiendam obligationem apposita fuerit. Urget, contra, si ad sollicitandam obligationem fuerit prascripta. Ad id dis­ cernendum, verba, finis, circumstantiae legis observanda erunt ; et saepe usualis interpretatio certiorem notitiam dabit. Sic, elapso die, cessat ecclesiastica obligatio sacri audiendi, breviarii recitandi, ieiunandi ; non cessat vero obligatio annuae confessionis et communionis. 5. Quod statiin faciendum praecipitur, in lege saltem canonica, temperate intellegitur intra tres dies fieri debere. Quod quam primum fieri iubetur, magis per se differri po­ test. Quam diu : id minus constat. In aestimatione est boni viri (d’Annib. I, 167). 203. — Quid si non possis totum? Per se totum praestan­ dum est quod praecipitur. Qui totum facere nequit, parte te­ netur, si res divisibilis est, et pars cuius copia habetur suffi­ cientis sit momenti et utilitatis. Saepe arduum est definire quaenam obligationes divisibiles existimandae sint vel non. Cf. d’Ann. I, 168 (42). Hic quoque usualis interpretatio saepe interroganda erit, v. g. de obligatione illius qui partem tantum breviarii recitare, partem tantum missae audire potest. SUMMARIUM. 201. — Leges imponunt substantiam actus, non modum, nisi sit do ratione actus, vel modus expresse praecipiatur. Quare observatio non postulat statum gratiae, nec impeditur pcccaminoso actu ; non postulat intentionem finis logis, sed exigit in­ tentionem sufficientem actui humano et substantiae actus, nisi sit lex prohibens, quao ipsa omissione servatur, vel rem exigat, non actionem personalem. Non repugnat per se, ut per diversos actus, qui non se mutuo impediant, pluribus praeceptis simul tempore, satisfiat, vel uno actu diversa praecepta impleantur. Si opus diversis titulis iteran­ dum sit, eo ordine variis obligationibus satisfit qui expresse sit [202-204.] 174 - TRACTATUS III, TIT. I, CAP. IX constitutus, nisi malueris, cum res dividi potest, pluribus simul, pro rata satisfacere. Si res dividi nequit, urgentiori obligationi debitor satisfecit, quod etiam dicendum est, si nullum ordinem ex­ presso praestituerit, dummodo tamen positivam satisfaciendi in­ tentionem habuerit. Obligatio toto tempore utili impleri potest et debet; non autem ante tempus, nisi fuerit obligatio iustitiao; nec elapso tempore, nisi dies ad urgendam obligationem fuerit ap­ posita. Quod statim faciendum est, in lege saltem canonica tempe­ rato intellegitur intra spatium trium diorum. Quod quam pri­ mum fleri debet, per se maiorem optionem, arbitrio boni viri aestimandam, esse sinit. Totum praestandum est quod imperatur. Qui totum prae­ stare nequit praestet partem divisibilem sufficientis utilitatis. CAPUT IX. Cessatio legis vel obligationis. Ordo dicendi. — Libertas ab obligatione tum suppressa ipsa lege, tum relaxato eius vinculo comparari potest. Lex autem ab extrinseco propter novam legem, vel ah intrinseco, quia nociva vel inutilis facta sit, cessare potest. Vinculum autem obligationis, sublata subiectione, vel exorto impedimento, vel concessa dispensa­ tione auferri potest. Itaque de utraque libertatis ratione ac variis utriusque rationis membris seu partibus ordine dicendum est. § 1. — De directa legis cessatione. 205. — I. Ob novam legem. Lex tollitur nova lege quae priorem legem ex toto vel ex parte expresse revocat, aut ei est contraria, quia haec sancit quae cum priore lege com­ poni non possunt, aut quae materiam prioris legis totam de integro ordinet (c. 22). Prima suppressio est jor malis, altera et tertia est virtualis. Tertiae haec est ratio, quia bono communi adver­ satur ut idem argumentum duplici ordinationi subsit. LEGIS CESSATIO DHiECTA 175 Completa legis revocatio dicitur abrogatio ; derogatio dicitur revocatio eius partialis ; obrogatio demum, legis con­ trariae introductio. Cum lex communi bono utilis praesumatur, cius ces­ satio odiosa censetur. Quare iura potius concordanda quam opponenda sunt. Itaque lex generatis generali quidem propter contrarietatem obrogat, non autem speciali locorum vel persona­ rum, nisi aliud in nova lege expresse caveatur. (Cf. c. 22). 206. — II. Cessante fine. Lex quoque cessat si finis eius cesset contrarie, i. e. si lex evaserit noxia, irrationabilis; im­ mo si pro communitate finis adaequate evanuerit, ita ut lex communiter inutilis faeta sit. Haec inutilitas in sola materia indifferenti occurrere potest. Materiam autem in­ differentem, qua talem, legislator praecipere nequit: lex non iam foret ordinatio ad bonum commune. Cf. 1, 2, q. 109 art. 4 ad 3; Suarez, Leg. 6, 9, 6. Puta propter publicam securitatem a morbo congressus prohiberi : cessante lue, ipsa prohibitio cessabit. Quid si non quidem communiter sed in casu particu­ laris personae, finis legis negative cessaverit, i. e. facta sit inutilis ’ Actus particularis honestatem rei praeceptae sem­ per servat. Permittere exceptionem est plurimae alucina­ tioni locum dare. Quare ipsum bonum commune isti excep­ tioni obstare videtur. Itaque, cum communiore sententia, v. g. Suarez, 1. c. Laymann, De legib. (I, 4) 21, 3; Lehmk. I, 276. 277; dicendum est ob particularem inutilitatem le­ gem non cessare. Attamen, ubi abfuerit scandalum et plane constet inu­ tilitas, cum S. Alpiionso, I, 199, usus sententiae benignioris tolerari potest. Verum id iam ad leges canonicas quae in praesump­ tione periculi fundari dicuntur traduci non poterit, cum ex­ presse contrarium habeamus canone 21 promulgatum. [205. 206.] 176 TRACTATUS ΙΠ, TIT. I, CAP. IX § 2. — De solutione vinculi legis. I. — Sublata subicctio. 207. — Quo pacto cosset subicctio. Cum lex solos subditos pro quibus lata sit obliget, sublata subtectione, ipsam obli­ gationem cessare manifestum est. Tollitur autem subiectio tum mutata personae qualitate seu condicione quae lege supponitur, tum privilegio. A. De mutata condicione. 208. — Propter mutatam condicionem quae supponi­ tur, lex territorialis ne subditum quidem obligat, extra territorium ; lex lata pro laicis iam non eum obligat qui clericus fit ; nec, contra, lex propria clericorum iam eum obligat clericum qui ad statum laicalem est redactus. Cf. ce. 136 § 3; 141 § 2; 211; 213; 214; 648; 2305 § 1; 2358; 2387 ; et notes, c. 213, exceptionem factam pro obligatione caelibatus quam clerici in sacris contraxerunt. Et quia lex per se neminem obligat ut maneat subdi­ tus, qui se immunem effecerit, nunquam contra leges qui­ bus eximitur peccabit. Quamquam contra aliam legem peccare potuerit, ut si immunitas sequatur poenam prop­ ter delictum, vel si quis statum illicite mutaverit. B. De Privilegio (1). 209. — I. Notio. Privilegium etymologice dicit pri­ vatam legem, et describi consuevit : Ius privatum quibus­ dam concessum. Quod ius plerumque intellegitur favorabile ei cui conceditur. Accuratius privilegium dicetur, ius par­ ticulare et non necessarium certis personis, sive singulatim sive communiter sumptis, intentione benevola concessum. (1) Cf. eruditos articulos ill. professoris Lovaniensis, Λ. Van Hove, in Nouvelle Revue Tiiêolooique, 1022 Janvier et ss. Dc la notion du privilège. MUTATA CONDICIO. PRIVILEGIUM 177 Non necessarium dicimus, ut distinguamus privilegium a le­ gibus utique particularibus, quae statum, munus, etc. plurium personarum ordinant. Itaque variae leges quae vitam religiosam apte regulant non sunt privilegia ; quae ultra istam ordinationem religiosis tribuun­ tur, ut exemptio a jurisdictione dioecesana, facultates confessariorum regularium : haec sunt privilegia. Et quia ius intellegitur favorabile, non sunt p-ivilegia variae incapacitates quae religio­ sum saecularizatum afficiunt. 210. — II, Divisiones. 1. Ex relatione ad leges vigentes, distinguitur privilegium praeter ius et privilegium contra ius. Praeter ius, quod, si nulla lege communi datur, nulla tamen prohibetur : sic varia e facultates vel potestates indultae personis iure communi non inhabilibus ad eas ha­ bendas. Privilegio contra ius quispiam subtrahitur legi qua secus teneretur. Igitur privilegium contra ius sublectionem legi simul supponit et tollit. Quatenus sublectionem legi supponit, privilegium contra ius solis subditis conceditur ; quatenus sublectionem tollit, saltem si in commodum pri­ vatum sit latum, strictam interpretationem postulat (Cf. c. G8, coli, cum 50, et mox dicenda de interpretatione). Suntne privilegia secundum ius? Attenta materia, esse nequeunt, cum darent quod ipsa lex concedit. Sed, at­ tenta forma, seu titulo quo aliquid habetur, niliil obstat quin titulus habendi quaedam concedatur independens a lege communi et ipsa lege firmior, ita ut suppressa lege, con­ cessio maneat propter subsistentem titulum. Distinctio ista valde attendenda est, v. g. in constitutionibus religiosorum quae ius commune religiosorum materialiter referunt. Mutato iure communi, ipsae constitutiones mutabuntur, si dispo­ sitiones in iis insertae sunt mere tamquam iuris communis; mane­ bunt contra, per se, si ius peculiare seu proprium instituti effi­ ciebant. 2. Ex motivo, distinguitur gratiosum, quod a mera liberalitate, remuneratorium quod a gratitudine pro meritis proficiscitur ; onerosum, quod per modum pacti cum mutua quadam promissione concessum est. Remuneratorium be12 [207-210.] 178 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. IX nignius quam mere gratiosum intellegendum esse per se perspicitur ; qualitate autem onerosi privilegii potius fir­ mitas quam interpretatio privilegii allicitur. 3. Ex titulo acquisitionis, privilegia acquiruntur vel di­ recta concessione, qui titulus est planior et certior, vel com­ municatione, vel legitima consuetudine, vel ipsa praescrip­ tione. Directa porro concessio fieri potest sive per legem, sive per indultum particulare, idque vel ad instantiam par­ tis vel motu proprio. Istud, eum propensionem prodat Le­ gislatoris, benignius intellegendum est. Magis stricte privi­ legium est quod per indultum est concessum. Cum forma legis observatur, magis constat auctorem privilegii intentione boni communis moveri. quae intentio benigniorem interpretationem postulat. Privilegia per legem generalem concessa dicuntur quoque contenta in Corpore iuris seu in Codice, cum omnes leges generales de se per­ petuas Codex continere debeat. Huiusmodi privilegia ad universalem societatis ordi­ nationem pertinent. Atque iisdem privilegiis normae pri­ vilegiorum et normae legum, in favorabilibus, sunt appli­ candae; ita ut, si simul utraeque normae componi nequeant, normae legum praevalere debeant (1). Privilegium quod lege conceditur, num quam est contra ius, simpliciter tale, quamvis esse possit contra ius com­ mune. Non absimili ratione, canones de consuetudine appli­ candi quoque sunt privilegiis quae consuetudine acqui­ runtur. Praescriptione autem nulla nova norma iuridica con­ stituitur, sed tantum tribuitur ius subiectivum, v. g. iurisdictio. Quare privilegium sic comparatum non est nisi anale gice privilegium. Privilegii communicatio concessionem dicit factam ad (1) Distinguendum est privilegium quod per iuris accessiones privilegi & torum factum sit commune, a privilegio quod statim per legem communem est coucessum. Primum non cessat, sublato iure communi ; dum alterum vices legis communis sequitur. DE PRIVILEGIO 179 instar privilegii alii personae concessi. Ad instar concessum privilegium interpretationem sumit a privilegio directe concesso quod imitatur ; indcpcndenter tamen a priore sub­ sistere potest, ita ut revocatione vel mutatione privilegii prioris non afficiatur. Litterae concessionis consulendae sunt. 211. — Privilegiorum communicatio. Ista privilegii quasi iteratio dispositione particulari concedi potest, vel manare ex lege generali, quae generaliter et in antecessum omnia privilegia alicuius personae vel Instituti cum aliis personis et Institutis communia reddat. Haec dicitur magis proprie communicatio privilegiorum, quae ipsa est biformis: altera principalis, accessoria altera (c. 65). In forma principali concessa communicatio tribuit privilegio sic acquisito subsistentiam independcntem a priore concessione; dum privilegium in forma accessoria communicatum vices seu fata participat concessionis directae seu principalis. Sic olim, sed non iam hodie (cf. c. 613), privilegia unius Ordinis regularis cumplerisque aliis Ordinibus regularibus communicabantur in forma prin­ cipali ; dum Tertii Ordines saeculares privilegia primi et secimdi Ordinis in forma accessoria participant. Omnis autem communi­ catio, ex ipsa rei natura, ad illa privilegia contrahenda est quae sine speciali relatione ad certum locum aut rem aut personam con­ cessa fuerant, et capacitatem subiecti non superant. Quare v. g. privilegia propter antiquitatem vel miraculosae iconis possessionem cuidam sanctuario concessa a generali quoque communicatione excludenda erunt ; nec laici privilegia clericalia communicatione acquirere possunt. Ex positiva autem c. 64 dispositione, generali communicatione non continentur privilegia ad tempus concessa vel quae non directe sed per communicationem ei acquisita sunt quocum communicatio concessa est. Consuetudo, cum legem tollere possit, valet etiam ad ius conferendum cuiuspiam immunitatis vel exemptionis. Praescrijdione, bona et iura, et ipsa iurisdictio acquiri possunt, ita ut praescriptio analogice inter fontes privilegii numeretur. 212. — 4. Ex subiecto distinguitur privilegium reale, quod personas physicas mediante relatione sua ad personam moralem (communitatem) vel ad rem : dignitatem, locum [211. 212.] 180 TRACTATUS III, TIT. I, CAP. IX seu territorium, domum (1), attingit; et personale, quod personis immediate prodest. Potius personalibus privilegiis accensetur privilegium causae piae, locis piis, religioni, vel aliis subiectis moralibus concessum. 5. Ex effectu immediato, distinguitur privilegium mere fa­ vorabile, quod nulli personae vel legi nocivum seu onerosum est, et odiosum, quod, dum uni favet, alteri onus, gravamen imponit vel iuri communiori adversatur. 213. — III. De privilegii interpretatione haec observan­ da sunt. 1. « Privilegium ex ipsius tenore aestimandum est, nec licet illud extendere aut restringere » (c. 67). Atque « ea semper adhibenda interpretatio, ut privilegio aucti aliquam ex indulgentia concedentis videantur gratiam con­ secuti » (c. 68). 2. In dubio, privilegium quod iura aliis quaesita laedit vel in commodum privatorum adversatur legi (2), vel im­ petratum est ad beneficii ecclesiastici assecutionem, stricte interpretandum est ; cetera omnia late. Cf. c. 68, collatum cum c. 50. Ratio est, quia privilegium e benefica Superioris voluntate per se oritur. Et causae sunt maioris amplitudinis: motivum, si pri- ■ vilegium est remuneratorium ; modus, si est per legem vel motu proprio concessum; subieclum, si est reale, vel con­ cessum causae piae, loco pio, religioni. X| 214. — IV. Usus privilegii per se est liber. Fit tamen ut communitas ex obtento privilegio normam obligantem membra statuat : sic, quod ad breviarium, officia propria religionis recitantur a religiosis ex privilegio cuius usus ipsis necessarius est ; ac libera optio, quae v. g. pro offi­ ciis votivis religioni linqui potest, non semper singulis re­ ligiosis permittitur. Uti quoque debemus privilegiis quorum (1) Sio lu civitate Pilsen, possessioni quarundam doinorum coniuncta est « actio · seu titulus societatis cum maxima sicerae (birra) officina. (2) Privilegia tamen lege concessa interpretanda erunt sicut ipsae leges. IMPEDIMENTUM A LEGE EXCUSANS 181 ipse usus refert ad bonum commune societatis vel classis ad quam pertinemus : sic clerici privilegia clericalia, quan­ tum fieri potest, eadem violanti opponere debent, ut illa intacta servent. Atque etiam usus privilegii personalis fit per accidens ex aliqua virtute necessarius. Sic, post auditam confes­ sionem, confessarius sua facultate in reservata uti debebit tacita quadam pactione qua, sicut medicus, plenam cuius copiam habet medicationem aegroto seu paenitenti promi­ sit. (Génicot, 1, 147). Ad rem Codex, c. 69: « Nemo cogitur uti privilegio in sui dumtaxat favorem concesso, nisi alio ex capite exsurgat obligatio ». 215. — Cessant privilegia : adveniente die ad quam concessa sunt; — exstincta persona vel absolute suppressa re cui cohaerent; — per renuntiationem legitime factam et a Superiore competente acceptatam ; — per revocationem expressam vel tacitam : v. g. per legem contrariam latam a Superiore illius qui privilegium concessit ; — per prae­ scriptionem liberativam illius cui privilegium est onerosum (Cf. ce. 60. 71-78). De causis istis et de clausulis revocatoriis adeundi sunt iurisperiti. Haec nobis satis sint. Privatis personis non licet renun­ tiare privilegiis realibus aut concessis communitati. Nec commu­ nitas renuntiare potest privilegio dato per modum legis, vel si renuntiatio cedat in Ecclesiae aliorumve praeiudicium (c. 72 § 4). Rcnunciatio tacita esse potest ex non usu, si agitur de privi­ legio quod alii est onerosum. Ceterum non usus, qua talis,non tol­ lit privilegium, neque abusus. Sed competens auctoritas abutentem privilegio in poenam privare potest, sicut auferre potest privi­ legia quae, labentibus annis, inopportuna facta esse consuerit. § 3. De exorto impedimento. Propter varia impedimenta quae legis exsecutioni ob­ stant, vinculum obligationis ipsis subditis non raro rela­ xatur. Lex enim possibilis~et humana esse debet. Tria au­ tem genere impedimenta distinguimus : ignorantiam, impo­ tentiam, incommodum seu difficultatem. [213-215 . ■ -- -------------- W • Jtz- Il ’ TRACTATUS ΠΙ, TIT. 1, CAP. IX 216. — I. Ignorantia invincibilis omne violatae legis pec­ catum tollit; non item ignorantia vincibilis. Potest tamen legislator legem suam ita temperare, ut ipsi vincibiliter ignorantes excusentur ; et potest quoque, propter bonum commune, effectus quosdam legis ad ignorantes exten­ dere : nullos v. g. declarare actus contra ignoratam legem irritantem optima fide factos. 217. — II. Impotentia, ea quoque cui cum peccato causam dederis, ab observanda lege certo excusat : Nemo potest ad impossibile obligari (1). Puta quempiam qui dissi­ paverit bona sine quibus creditoribus satisfacere nequeat. Peccatum quidem delere debebit, ut veniam obtineat; sed, durante impotentia, a solvendo debito excusabitur. 218. — III. ». Idem confirmat Lehmk. I, 279, his verbis « Divina volun­ tas rationabilibus creaturis, sumimus hic hominem, liber­ tatem sic reliquit, ut illae prout se libere divinae voluntati conformaturae aut restiturae essent, suae ipsarum felici­ tati aut miseriae consulerent ». Et re quidem vera, lex aeterna, cuius naturalis lex est participatio, in suo conceptu dicit ordinationem qua Deus omnia ad se revocat, et simul ad. propriam creaturarum perfectionem perducit. Qua ergo ratione vel proportione creatura libera ab illo ordine recedit, eadem virtualiter eligit recessum a propria perfectione seu bono et beatitudine, et a Deo. Atque oppositio contrarietatis infert aversionem et a Deo et a propria perfectione seu beatitudine. Et cum tinis naturalis contineatur eminenter in fine supernaturali, quo pacto a fine naturali, eodem a supernaturali receditur. In hac itaque conaturali sanctione legis naturalis, deprehendimus immediatam quandam in­ dicationem seu explicationem peccati mortalis et venialis, de qua postea ; et iam intellegimus quo modo ipse homo peccans sit artifex suae ruinae. Cf. S. Tu. c. Gentiles, li­ bro 3, cap. 140 et ss. Ipsa igitur sua essentia, lex naturalis tota quanta est moralis. Et quia lex ista ordinem rationis totum imponit, totus quoque ille ordo lege naturali sanciri dicendus est. Do divinae legis sanctione istud quoque observandum est. Sanctio ista debet esse perfecta, quatenus omni vi et dif(1) Summa contra Gentile#, III» 110. [242. 243.] 204 TRACTATUS III, TIT. Π, CAP. I ficultati praecepti sit proportionata, ita ut numquam ho­ mini vere utile vel beatum esse possit ah ea lege recedere ; sed non est opus ut de facto obtineat quasi universalem observationem legis. Ratio est, quia, sive homines obser­ vent sive violent legem divinam, finis primarius legis istius, externa Dei gloria, nullatenus frustrabitur. Leges humanae, contra, debent practice esse eflicaces, ne sint inutiles. Articulus III. — De lege divina positiva. 244. — Duplex lex divina positiva distinguitur : lex Ve­ teris Testamenti, quae fuit; lex Novi Testamenti, quae est. I. Lex vetus praecepta moralia, caerimonialia, indicia lia continebat. Gratiam per se non conferebat. Theologi Wirceburgenses (1), triplicem hunc finem primum et ul­ timum isti legi assignant: spiritualem et supernaturalem felicitatem populi electi ; peculiarem honorem Christi, ad cuius adventum populus se per explicita m fidem praepa­ rabat ; institutionem populi electi ad necessariam honesta­ tem, cultum divinum, et politiam. Pars legis veteris a Deo per ministerium angelorum, pars per Moysen populo electo proposita est. Pars quam angeli dictarunt est Decalogus, cuius omnia praecepta sunt moralia, si excipias determinationem sabbati tamquam temporis quo Deo vacandum erat. Decalogus tamen non omnia praecepta moralia jormaliter continet. Non continet enim duo summa praecepta et ceterorum principia quae, vel per naturam vel per fidem per se nota sunt rationi humanae, i. e. praeceptum dilectio­ nis Dei et proximi ; neque remota consectaria moralia expri­ mit quae per diligentem inquisitionem rationi convenire inveniuntur. Sed illa formaliter enuntiat quae modica con­ sideratione ex communibus principiis cognosci possunt, ac pertinent ad tres virtutes quae humanae conversationi maxime necessariae sunt, i. c. ad religionem erga Deum, ad pietatem erga parentes, ad iustitiam erga alios in universum. (1) De Legibus, η. II. SL'M.MARIUSI DE LEGE DIVINA 205 Praesens tamen usus habet ut omnia officia moralia referamus ad decem praecepta Decalogi, pro conexione quam cum singulis habere demonstrantur. Of. 1, 2, q. 100 art. 3. Porro « translato sacerdotio... neccsse est ut et legis translatio fiat». (Ilebr. 7, 12). 0mnis itaque lex vetus abro­ gatu est. Nec praecepta moralia excipienda sunt. Verum haec subsistunt, non vi promulgationis mosaicae, sed vi promulgationis init ialis in ratione et recentioris in evangelio seu Novo Testamento. II. Lex autem Nova non alia praecepta imponit nisi fidei et sacramentorum. Dominus enim, auctor et promul­ gator legis amoris, reliqua omnia Ecclesiae definienda re­ liquit. SUMMARIUM. 245. — I. Divina lex distinguitur aeterna, naturalis, positiva. 1. Aeterna est ipsa ratio gubernationis rerum in Deo exsis­ tens cum decreto eam promulgandi, quatenus creaturas rationales respicit. Causaliter est completa in Deo, sed, donec subditi exsis­ tant, est terminati ve incompleta. Aeterna ista ordinatio complecti­ tur ordinem hypotheticum naturae purae, ordinem naturae ele­ vatae, ordinem naturae reparatae. II. 1. Lex naturalis est participatio, per lumen rationis, in rationali creatura, legis aeternae, quatenus continet ordinem na­ turalem. Lex ista fundat omnem aliam legem, etiam divinam po­ sitivam. Tota quanta est promulgata in natura nostra, quamvis eius sufficiens divulgatio postulet nunc revelationem. Pauca sunt ita proxima primo principio ut ab omnibus cognoscantur. Quae sic patent, non tantum ex principio deductive, sed etiam et fa­ cilius directo intuitu constant. 2. Lex naturalis est immutabilis, quamvis subtractione mate­ riae interdum apparenter mutetur. Et numquam cessatio finis al­ legari potest ut homo ab ordine naturali servando se putet exemptum. 3. Naturalis logis praecepta fundantur in summo isto prin­ cipio : Bonum est faciendum, malum vitandum. Ipsa praecepta vario distribui possunt. Quamvis omnis ordo naturae sit essentialis seu fundatus in essentiis rorum, partes tamen habet alias substan­ tiales, alias secundarias, seu quasi accidentales. [244. 245.) 206 TRACTATUS in, TIT. II, CAP. I. APPENDIX 4. Subiectum legis naturalis est omnis homo. Lex naturalis perfectam habet sanctionem felicitatis et ruinae ; et, sive observetur sive non, primarium suum finem attinget. III. Duplex est lex divina positiva : Veteris Testamenti, cuius pars potissima est Decalogus, qui tamen non omnia praecepta moralia continet, et est ex toto abrogatus a promulgatione legis ovangelicae ; et Novi Testamenti, quod non alia praecepta imponit nisi fidei et sacramentorum. Î I i j Appendix De lure Gentium. Utilitas. — In hodiernis controversis socialibus et politicis, accuratae notiones de iure gentium valde usu veniunt. ii j ’ . 246. — Varii usus vocabulorum. Appellatio luris Gen­ tium satis aequivoca est. Romae enim designabat ius istud magis aequitate naturali constitutum, quo peregrini utebantur, dum leges civiles pro solis Quiritibus latae erant. Interdum, significatione huc impertinente, iure gentium regi dicebantur olim inclinationes propriae hominis qua­ tenus est ens rationale, iure vero naturali, instinctus communes hominum et brutorum, puta instinctum conserva­ tionis, propagationis (1). Usu hodie frequentissimo, ius Gentium appellatur ius quod inter Gentes tempore tum pacis tum belli observan­ dum est, et quod, saltem ex parte, positivis pactis defini­ tum est. Quaestio praesens. — Verum plura instituta sunt quae jere ubique, ne dicam ubique, vigere cernuntur, neque ex po­ sitiva lege, neque ex iure proprie naturali oriri videntur. Instituta huiusmodi, alia relationes moderantur inter in­ colas eiusdem rei publicae, ita ut materialiter describi po­ tuerint, ius civile plurimarum gentium : sic ius praescrip­ tionum, divisio bonorum, et olim ipsa servitus ; alia vero spectant sive ad condicionem quam cives peregrini in alia (1) s. Tu. Icct. 12 in 1. 5 Ethic ; 1, 2, q. 95 art. 4 ad 1 flu.; 2, 2, q. 57 art. 3 c. ct ad 3. « DE IL BE GENTIUM 207 re publica obtinent, sive ad ea quae inter res publicas ob­ servanda sunt : varia legatorum privilegia ; vetitam oc­ cupationem alti maris ; concessionem singulis populis ma­ ris finitimi ad certam distantiam ; observationem vexilli albi. Iam vero, de jormali ratione qua huiusmodi instituta vigent quaeritur et disputatur, cum alii appellent ius natu­ rale, alii ius positivum; alii ius quoddam medium, quod alii magis ad naturale, alii magis ad positivum accedere contendunt. Eius solutio. — Omissis hic controversiis, ius istud vere medium esse statuimus. Etenim, perspecto genere hu­ mano quale nunc est, postquam homines satis multiplicati sunt ut in perfectam societatem convenire deberent, iidem ultro, sine alicuius auctoritate vel formali pactione, consen­ serunt de divisione bonorum et nationum, de admittendis legatis, etc. Manifesta enim ipsis erat huiusmodi institu­ tionum necessitas. Natura quidem, per se sola, optionem linquere videtur possessionis divisae vel coniunctae, rei publicae singularis vel pluralis, atque ita porro. Verum, postquam introductae sunt istae institutiones, ipsa natura, (piae conspirationem socialem efficaciter sancire vult, eas­ dem firmat atque obligatorias efficit. Pertinent itaque ad ius vere medium, quatenus institutio positiva fuit neces­ saria condicio ut ipsum ius exsisteret. Neque magis generale vel firmum est quam ipsa condicio originaria. Quare ius istud est minus universale et minus immutabile quam ius naturae proprie dictum. Minus universale : non repugnat enim naturae ut in quibusdam specialibus adiunctis bona communiter possideantur. Minus immutabile : adiuncta enim quae institutionem manifesto necessariam faciunt, possunt esse ipsa praesens et communis condicio generis humani post peccatum : et talia adiuncta perpetuam hic in terris firmitatem praedicto iuri spondent ; et possunt quoque cohaerere cum stadio deteriore humani cultus. Sic civitas seu ipsa res publica diu non fuit res omnium, et servitus perhibebatur necessaria, dum nunc prohibitio servitutis ad ius Gentium pertinet. Eritne semper divisio generis 1246.] 208 TRACTATUS Π1, TIT. II, CAI’. I. APPENDIX hnmani in plures nationes omnino independentis iuris : id quoque ambigi potest. Ius Gentium satis apte referri potest ad ius naturale, sicut ius consuetudinarium ad ius humanum scriptum. Illud obligat ex iure condito ab Auctoro naturae ; istud ex iure condito ab auctore legis scriptae. Consuetudo est lex moribus populi pro­ mulgata ; ius Gentium promulgatur moribus populorum. Ambo denique scripto iure confirmari possunt. 247. — Explicatio iuris stabilis appropriationis privatae. Propter ferventes hodie controversias, operae pretium videtur aliquantisper insistere in varia ratione qua ius appropriationis privatae, — quod, classicos scriptores imitantes, tamquam exemplum allegavimus instituti iuris Gentium, — a civili po­ testate independens vindicari possit. Etenim vel refertur ad legem naturalem quae ius istud immediate dederit, ita tamen ut idem obnoxium fecerit pluribus limitationibus iuris positivi ; — vel ius istud repetitur ex iure Gentium, quale istud modo descripsi­ mus; — vel ascribitur ad ius Gentium sic intellectum ut tacitus hominum consensus in divisionem bonorum sit non solum con­ dicio sed vera causa ipsius iuris bona divisim possidendi. Tunc, ut comparatione utamur, sicut de fide tenenda sunt non ea sola quae sollemni iudicio credenda proponuntur vel in Concilio oecumenico vel a S. Pontifice ex cathedra loquentis, sed illa quoque quae ordinario suo magisterio Ecclesia docet esso credenda, sic, praeter sollemnem legis promulgationem, haberetur quaedam promulgatio implicita legis in ipso Gentium consensu . Verum tunc ipsi multitudini, qua tali, agnoscenda est vera iurisdictio et potestas legifera. Prima forma ratiocinii, post C. De Lugo (De lustitia, d. 6, n. 5.6) est hodie magis recepta apud catholicos ; atque Encyclicae Litterae Rerum Novarum eandem sancire sua auctoritate videntur. — Altera ratio dicendi, cum formalem vim iuris repetat a lege na­ turae, cncyclicis litteris non contradicit, et quasi concordiam sug­ gerit inter doctores scholasticos et modernos catholicos. — Tertia videtur magis consentanea placitis classicorum doctorum, sed a recepta hodie inter catholicos doctrina magis distare videtur. — Tertiae explicationi istud quoque fortasse opponi potest, omnem vim consuetudinis consensui Legislatoris ascribi, quod non vide­ tur necessarium, si ipsa multitudo consentiens sibi legem im­ ponit. SUMMARIUM DE IURE GENTIUM 209 Controversia ista arcte cohaeret cum quaestione de primo subiecto potestatis publicae : cstne populus, ut morali unanimitate docebant aetate Bellakmini, an designatus princeps eandem im­ mediato a Deo accipit. Sed de his plura, proprio loco. 248. — Formali iure Gentium explicari nequeunt sanc­ tiones prorsus particulares iuris internationalist quae sine expressa pactione observantur. Ad has enini natura se habet plane indifferenter. Confugiendum itaque est ad pactionem tacitam ; vel admittenda est quaedam vera ex­ cultarum gentium societas formae perfecte democraticae, cuius ius consensu totius multitudinis innitatur (1). Recens itaque Societas nationum considerari potest, non ut novum quoddam initium, sed potius ut magis aperta et completa ordinatio rei iamdudum exsistentis. Quantum vero huius So­ cietati prodesset, ut centrum catholicae unitatis in centrum consociationis populorum restitueretur ! Solutio omnium difficultatum, Christus ! SUMMARIUM. 249. — Ius Gentium, cuius nomen est varii usus, nobis hio designat instituta quae morali universalitate vigent, etsi nec a iure proprio naturali nec a formali logo positiva manare videantur. Ius istud medium osso arbitramur, quatenus consensus ho­ minum sit condicio requisita, qua posita, ipsa lego naturali san­ citur. Instituta igitur ista pertinent ad ius naturale hypotheticum. II. Fit itaque ut itw appropriationis privatae ascribatur ab aliis ad ius naturale; ab aliis ad ius Gentium qualo istud descri­ bimus ; ab aliis demum ad ius positivum, Gontium tamen, qua­ tenus, auctoritate gonori humano commissa, per gonoris humani consensum appropriatio tamquam ius condita sit. III. Sanctiones omnino determinatae iuris Gontium ascri­ bendae sunt vol tacitae pactioni vel international! cuipiam so­ cietati, formae perfecto dcmooraticao. (1) Sententia Ista exponitur a Suarf.z, Leo. L. 2, c. 19, 9 ; a Taparf.lli, Sagaio n. 1357-1368 ; a Van Gkstel, De iwtitia et leae civili, XLII sed tamquam periculosa fictio relcltur a ScniFFiNl, Comp. Ethic, n. 193. 14 [248. 249], 210 TRACTATUS ΠΙ, TIT. II, CAP. Π CAPUT II. II De lege humana. Ordo dicendi. — Primo pauca puncta communia manifestae utilitatis tractabimus: obligationem et formas secundarias legum; dein de lege ecclesiastica tum do civili agemus. Articulus L — Communia legis humanae puncta. § 1. — Quomodo obliget lex humana. I. — Fons obligationis legis humanae. 250. — Vera legis humanae causalitas. Praeter eaquae lex naturalis vel ipsa determinavit, vel saltem sancit post­ quam ultroneo hominum assensu constituta sunt, plura alia sunt quae vario modo ad bonum commune ordinari possunt, vel quae saltem, si manifesta utilitate commendan­ tur, propter oppositas utilitates privatorum, nullum con­ sensum per se obtinebunt praeter eum quem potestas hu­ mana imperaverit. Vim itaque haec definiendi et urgendi Auctor et s ipiens provisor naturae contulit auctoritati publi­ cae seu Legislatori humano. Is igitur, non mere locum dat condicionato cuipiam iuri naturali, sed per suam volunta­ tem vera causa fit, et quidem principalis, legis cuius ambitus, severitas, firmitas, eius voluntati subiecta sunt. Ipsa ta­ men vis efficaciter imperandi seu obligandi in Principe inest ex Lege divina, sive positiva, cum agitur de Ecclesia, sive naturali, cum agitur de Societate civili. Communicatio potestatis per legem divinam positivam facta est verbis quibus Christus, postquam omnem potestatem sibi datam memoravit, apostolos suos misit sicut Pater Ipsum mise­ rat, cum potestate ligandi et solvendi. Communicatio au­ tem per legem naturae demonstratur in voluntate divina LEX HUMANA QUOMODO OBLIGET 211 quae, humanam societatem volens, eandem mediis neces­ sariis destitutam esse non sinit. Itaque, auctoritate per legem divinam communicata, lex humana est causa vere principalis obligationis moralis. II. — Obligationis species moralis. 251. — Conaturalis efficacia legis. Qui legem vel prae­ cepta condit propter bonum commune, non urget particu­ lare debitum ad se, sed ea vult efficaciter quae communi bono postulantur. Bonum autem commune, — cum multis elementis coalescat, — postulat actus multarum virtu­ tum, immo omnium, eos v. g. quibus iura observantur, de­ bita obsequia parentibus, Superioribus deferuntur. Igitur, ut efficax sit eius gubernatio, legislator actus istos fa­ cere potest necessarios secundum se, vel si iam erant debiti, eorum necessitatem novo titulo confirmare. Illud efficit, dum legem condit, vel dum praecipit ex iurisdictione. Itaque res praecepta ex iurisdictione necessitatem induit virtutum ad quas eadem pertinet, ita ut violatio legis va­ riis * istis virtutibus adversetur. Cf. v. g. Caietan., in 2, 2, q. 88 art. 5, ubi praeclare ostendit quid intersit inter obligatio­ nem ex lego et eam quae ex voto contrahitur. III. — Obligationis species theologica. Quia legislator infra non tamen ultra materiae capa­ citatem praecipere potest, duo nobis perpendenda sunt : quaenam sit materia capax obligationis gravis ; quaenam prudenter existimetur esse mens legislatoris. 252. — 1. Materia capax gravis obligationis. Observatio legis positivae, qua talis, immediatam istam relationem ad finem hominis non dicit quam in observatione legis na­ turalis deprehendimus. Obligatio advenit propter finem distinctum ab eo qui simul naturalis et essentialis est ; ac proin non ex essentia [250-252.] 212 TRACTATUS ΠΙ, TIT. Il, CAL’. II subiecti cui lex praescribitur, sed ex illo fine suam neces­ sitatem haurit. Hic tamen lex divina ab humana sedulo distinguenda est. Etenim, cum agitur de lege divina positiva qua ad or­ dinem supernaturalem evehimur, finis legis est ipse subli­ mior hominis finis ultimus, quo linis mere naturalis veluti sorbetur. Quare, quando imputanda est, contrariotas or­ dini istius finis sublimioris voluntarie opposita, maiorem gravitatem habet quam habuisset contrariétés quae ordini mere naturali repugnaret : continet enim aversionem ab excellentiore bono, contemptum maioris beneficii. Sed finis legis humanae semper est secundarius. Dicit complementum ordinis primarii quo homo per divinam legem ad finem suum ultimum dirigitur. Finis iste praeterea ratione humana dignosci et aestimari potest. Idem hoc altero modo proponi potest. Quia in virtute legis naturalis omnis alia obligatio radicatur et fundatur, lex humana obligat conscientiam, quatenus eius observatio vel violatio attingit ordinem essentialem lege naturali consti­ tutum. Sic, in privata relatione inter patrem et filium, vio­ latio praecepti paterni gravis erit quatenus pater simul gra­ viter et rationabiliter invitus sit quominus eius praeceptum violetur, et sic ordo pietatis ad ipsum vere turbetur. Atque in publica relatione inter legislatorem et subditum, violatio legis seu praecepti putabitur gravis, quatenus notabiliter opponatur bono communi quod lege intenditur, seu quatenus communitas, quae per legislatorem agit et cuius bonum in­ tenditur, graviter et rationabiliter invita censeri debeat. Ad prudens indicium de gravitate materiae efficiendum, duo, ut iam insinuavimus, consideranda sunt : legis seu praecepti obiectum (1), et proportio medii praecepti in ordine ad illud obiectum. Ex fine et praecepto medio, ait Suarez, « prudenti arbitrio spectatis, colligenda est materiae gra­ vitas » (Suar., Leg. 1. 3, c. 25, n. 7 ; cf. Lehmk. I, 240). (1) Obiectum amplo sumendum est, prout, praeter materiam» com­ plectitur circumstantias et potissimum le^is finem, maximo proximum seu intrinsecum, per quem demonstratur virtus ad quam res praecepta perti­ net. C(. diota de specificatione morali. LEX HUMANA QUOMODO OBLIGET 213 De prudenti isto arbitrio haec praeterea notanda sunt, a) Separatim a fine considerata, materia levissima esse potest, dum, coniuncte cum fine, gravis demonstratur. Sic, sub gravi, modicissima aqua est, a Sacerdote sacrificante, vino miscenda, quia minima ista copia necessaria est et sufficit ad symbolicam repraesentationem incarnationis, in ritibus missae, b) Pro diver­ sitate finis, eadem res potest esse gravis cum ab Ecclesia praeci­ pitur, levis cum a potestate civili (Leiimk. I, 240) , vel etiam ex dominativa potestate parentum imponitur. Sic, omissio unius sacri est gravis, si p -accepto Ecclesiae adversatur, non autem si legi civili vel iussioni parentum contradicit, c) Plures sunt actus qui, separatim considerati, communi bono non sunt graviter damnosi ; qui voro tales evaderent si a pluribus fierent. Graviter interest rei publicae ut periculum istud avertatur. Quare legisla­ tor humanus haec singulis sub gravi vetare potest. Sic, quod unus civis se subtrahat servitio militari, tributa non solvat, id modicum per se momentum habet. Quod multi se subtrahant, id graviter nocebit. Haec itaque sub gravi vetari poterunt. Praesumptio favet legislatori, si praeceptum sub gravi urget (Suar., Leg., 1. 3, c. 25, n. 4). 253. — Legislatoris mens de obligatione. Ut prudenter solvamus alteram quaestionem, quandonam legislator cen­ seatur secundum capacitatem materiae praecipere, quan­ donam obligationem minuere vel adeo legem mere poe­ nalem condere, ecclesiastica lex a civili omnino secernenda est. Iam per se intellegitur in societate quae propter bo­ num spirituale exsistit et saepe exteriore coactione uti ne­ quit, leges morales multo plures esse debere quam in so­ cietate temporali, quae physice armata esse consuevit. Cui hodie accedit practicus atheismus plurium administrationum publicarum. Quare : 1° De lege ecclesiastica haec tenenda sunt : «) Nisi signum contrarium habeatur, lex ecclesia­ stica praecipiens vel vetans, obligationem conscientiae eamque cum materia congruentem imponit ; Clausula obligationem extenuans vel adeo legem ad poenalem reducens hodiernis religiosorum constitutionibus apponi consue­ vit. Recepta quoque probatorum auctorum sententia vim plurium [253.] 214 TftAOTATUS III, TIT. Il, OAP. II rubricarum, v. g. oarum quao extra missam observandae sunt, extenuavit ; b) Signa declaratae gravia obligationis sunt : a) Verba quae magnam vim habent : « iubemus, interdicimus, in virtute sanctae obcedientiae, vel vi voti aut iuramenti, vel graviter mandamus » (1). Verbum « praecipio » ad materiam quooue levem aptatur, β) Persuasio peritorum et usus timoratorum, qui sic rem aestimant, y) Nunc, cum agitur de lege universali Ecclesiae, comminatio poenae sive latae sive etiam ferendae sententiae. Ex c. enim 2218 § 2, colligimus comminationem poenae non fieri in Codice nisi Legislator rem per se pro gravi habeat et pro gravi imponere voluerit. Namque canon ille a qualibet poena immunem decernit eum qui in foro externo gravem imputa­ tionem a se excusserit. Omitti itaque iam possunt sub hoc respectu variae poenarum divisiones quae ante Codicem proponebantur. 2° De lege civili, omissis disputationibus, haec pru­ denter dici posse videntur. Legislatori quoque ethnico aut parum pio notestas ligandi conscientiam nullatenus deest. Facilius autem, propter facultatem coercitionis, ipse poena imposita contentus esse potest. Et legislatores hodierni, maxime Parlamenta, de reatu coram Deo parum solliciti esse solent. Multi praeterea subditi, ex iis etiam qui civili­ ter honesti reputantur, hanc conscientiae obligationem pe­ nitus posthabent : parum autem aequitati consentaneum videtur ut alii aliis fortiori legis onere premantur. Rursus tamen, ipsum bonum commune postulat ut quaedam leges efficaces sint in conscientia. Tales sunt leges quae iura pri­ vatorum magis definiunt, v. g. regimen haereditatis, modos acquirendi bona ; aut quae, in materia ubi legislator com­ petens est, obligationes quasdam penitus exstinguunt. Nonne bonum commune exigit ut sententia indicis per se in conscientia observari possit ; ut idem per se sit dominus coram Deo et coram lege ·, ut « dualismus » quo aliter in (1) Sio Busembaum, De Legibus, dub. IV, apud S. ALPnONHUM vel Ballerini-Palmieri. LEX HUMANA QUOMODO OBLIGET 215 conscientia, aliter in foro exteriore respondetur, in quaestio­ nibus patrimonialibus vitetur ? Praeterea, lex simul indicat quid ad bonum commune fieri expediat vel debeat. Quare adiuncta moralem necessitatem imponere possunt faciendi quod lex, etiamsi per se poenalis sit, praescripserit. Neque addita poena tollere potest reatum qui ex obiecto, ex circum­ stantiis, ex fine, ex modo actioni inesse potest. Homici­ dium moraliter malum manet, quamvis gravissima poena civili plectatur : id nemo ambiget. Atque attendenda quo­ que est declaratio quae in lege etiam civili contineri potest. Supponamus potestate publica edictum promulgari quo actus quidam perduellionis notantur et ideo gravissima poena mulctantur. Num actus isti, attenta gravissima poena fori exterioris, sine reatu conscientiae fieri poterunt ? Nul­ latenus. Praeter enim sanctionem poenalem, edictum liuiusmodi continet authenticam declarationem de qualiatte quorundam actuum. Et perduellio ipsa naturae lege vetatur. His praepositis, breves istae conclusiones de obligatione legis civilis proponi possunt : a) Hodie, ex probabili opinione, eae solae leges civi­ les conscientiam immediate obligant quae, ob boni communis necessitatem, talem vim habere debent. Id frequentius con­ tingit in legibus quae de iuribus decernunt quam quae directe quidpiam praecipiunt aut vetant sub poena ; b) Pro morali et non mere poenali habenda tamen erit lex quae communi aestimatione vel indicio complurium doctorum virorum conscientiam immediate vincire puta­ tur. Cf. Lehmk. I, 312. Consuetudo enim est optima legum interpres ; nec negari potest, post immane bellum quod « ingentis belli » nomen servabit, animos, ex perspecta rei communis necessitate, magis propendere in urgendam con­ scientiae obligationem ; c) Gravitas adiectae poenae, praesertim mulctae, in­ terdum, sed non semper, indicium legis poenalis esse potest, ut si nimium videatur, ut reus simul in peccatum et talem poenam incurrat. Quod praesertim eveniet quando, ut in legibus mere fiscalibus, poena pecuniaria debitam praesta­ tionem formaliter compensat ; [253.] 216 TRACTATUS ΠΙ, TIT. II, CAP. II d) Saepius, quam plures aestimant, adiuncta effi­ ciunt ut lex per se poenalis obsereanda sit in conscientia. Sic, tempore belli, militi rite conscripto deserere aciem mi­ nime licet. Sic, cum ad penuriam rerum vel nimiam earum caritatem praecavendam aut propulsandam cives iubentur vel alimenta afferre in commune, vel pretio temperato con­ tenti esse, communis necessitas haec facile in conscientia imponet ; e) Quod de accidentali obligatione regularum reli­ giosarum ex scandalo, subiectiva inordinatione appetitus dicitur, etc., huc quoque, proportione servata, transfe­ rendum est ; /) Non ultra tamen urgere debemus leges civiles v. g. fiscales, quam probi viri eas observare solent. Verum simul talis observatio omnibus inculcanda est. Quaestio ceterum de variis legibus recurret, et in re civili, potissimum movetur de legibus tributorum, vena­ tionis, piscationis et politiae exterioris. Denique qui legem violaverit ex contemptu formali le­ gislatoris seu auctoritatis qua talis, graviter ipso contemptu peccaverit : aliud dicendum foret, si mere contemnatur res praecepta quia parvi aestimetur aut non recte prae­ cepta sit (Ball.-Palm., Opus theol. I, tr. 3, De \Legibus, n. 303), IV. — Obligationis materia. 254. — Quid praecipi possit. 1. Ex ipsa legis notione colligitur, a legislatore humano praecipi posse id omne et solum quod ad bonum commune societatis cui praeponitur expedit ut praecipiatur. Atque excipienda est materia re­ servata ordinationi potestatis quae superiorem societatem regit, qualis pontificia auctoritas est respectu episcopalis seu dioecesanae, et ecclesiastica potestas erga civilem auc­ toritatem. 2. Excluduntur actus mere interni. Etenim lex humana, cum sit praeceptum commune, singulos afficit prout pars sunt societatis visibilis et proin socialiter inter se communi- QUINAM ACTUS PRAECIPI POSSINT 217 eant. Quare illa potestas est necessario fori exterioris. Legislativa potestas pro foro interno concipi non possit nisi vicaria Dei et nomine Dei exercenda : sed nullum talis po­ testatis vestigium vel directe ex revelatione vel indirecte ex usu Ecclesiae deprehenditur (1). Actus vero interni, i. e. qui internis potentiis consummantur, ad socialem communicationem non pertinent : per illos non communi­ camus cum aliis. Ergo, sive agatur de societate civili sive etiam de Ecclesia, actus interiores directe et secundum se obiectum legis humanae esse nequeunt. Ita S. Thomas, qui id ad quodlibet praeceptum Superioris applicat, hac utens ratione, quod homo de alienis internis actibus neque indi­ cium ferre neque efficaciter exigere poenas queat (2). Et re quidem vera, potestas legislativa, iudiciaria et coactiva partes sunt unius integrae potestatis iurisdictionalis, quae proin iisdem terminis per se continentur. Id tenent quoquo Suarez, Leg. I. 4, c. 12. 13 ; Lugo, De Fide,. d. 23, n. 6. 10 ; S. Alpii. 1. 7, n. 34 ; d’Annibale, I, 200. Non de­ sunt tamen hodie qui potestatem praecipiendi actus internos Ecclesiae concedendam putant. Sic Ball.-Palm., Op. th., I, n. 390 S8. ; Bouquillon, n. 110, quibus favet Lehmk. I, 221-224. Attamen : a) Actus occulti a iurisdictione humana non exclu­ duntur : per accidens latent ; b) Potestate humana imperari possunt actus mixti, qui componuntur actu exteriore et actu interiore requisito sive ut actus sit humanus, sive ut actus sit iuridice validus sive ut speciem praeceptam habeat. Nisi enim frustraneam astruere velis potestatem humanam, ad haec quae actum exteriorem integrant debet attingere posse. Sic qui iuramentum praestare, sacramentum administrare iubetur, de­ bet intentionem iurandi, administrandi habere. Qui obli­ gatur ad actum cultus divini, v. g. ad recitandum bre­ viarium, ipsam legem humanam violat si essentialem ora­ ti) Suar. Lea. 1. 4, c. 12, n. 10. (2) 1, 2, q. 91 art. 4 ; q. 9G art. 5. [254.] 218 TRACTATUS IU, TIT. Π, CAP. n tioni intentionem non conceperit. Digna quoque receptio sacramentorum ab Ecclesia praecipi potest ; c) Actus qui utriusque modi, interioris et exterioris, capax est, cadit sub praeceptum humanum ratione modi exterioris qui iniungi potest. Satis tamen per se erit ut subditus actu interiore faciat quod praestare iubetur. Sic Superior religiosus, Papa, applicationem missae praecipere possunt, cum exigere possint ut applicatio voce vel scripto concipiatur. Sed etiam interne facta applicatio legi per se satisfacit ; d) Ecclesia potest condicioni actus interioris annec­ tere quendam favorem, v. g. indulgentiam. Aliquem tamen actum exteriorem exigere solet. Cf. de indulgentiis ; e) Cum dogma definitur vel infallibilis declaratio moralis promulgatur, ipsa lex divina assensum interiorem imponit. Sed excommunicatio ob haeresim mere internam non incurritur. Cf. Lugo, De Fide, d. 23, n. 6. 10 ; /) In bonum singulorum Ecclesia donata est iudiciali et dispensativa quadam potestate fori interni, nomi­ ne Dei exercenda. Dum ea potestate utitur, absolutione, dispensatione, absolvit vel remittit etiam interna peccata, et interna vota. Atque in eodem foro, ubi causa inter Deum et hominem agitur, actus quoque interni praecipi possunt. Porro, — haec est vis practica istius sententiae, — quod Ecclesia praecipere nequit, nequit censura latae sen­ tentiae munire, vel, si forte innotescat, sententia iudiciali sancire. Minus itaque a doctrina supra tradita discrepant ii qui, cum auctoritatibus probatis a Ballerini-Palm. I, 390 ss., vim directivam a coactiva distinguunt, et potestati ecclesiasticae solam vim directivam in actus mere internos tribuunt. Parum tamen efficaci argumentatione utuntur. Cum appellant finem ecclesiasticae potestatis, qui sit spirituale bonum animarum, facile respondetur, si de potestate sociali seu fori exterioris agatur, finem esse bonum spirituale animarum per aptam conspirationem socialem procu­ randum, non autem per directionem singularum personarum : haec ad forum internum pertinet, ubi humana potestas non est legislativa. Neque urgenda sunt verba Christi : « Quodcumque NON RETROACTI VITABIS REGUItA, EXCEPTIONES 219 ligaveris » etc. Haec enim accommodari debent ad rei naturam, ad Ecclesiae missionem, ad sensum traditionalem: sin ininus di­ recta potestas in temporalia foret quoque Ecclesiae agnoscenda. V. — Obligationis initium. 255. — Canone 10 haec regula ponitur: « Leges respi­ ciunt futura, non praeterita, nisi nominativi in eis de praete­ ritis caveatur ». Pauca autem de applicatione regulae et de exceptio­ nibus quibus circumscibitur addenda sunt. 1. De applicatione regulae : «) Perspicua est applicatio, cum agitur de lege mere praecipiente vel prohibente. Actus antea facti erant liciti, nec quempiam reum constituere possunt ; b) Quod ad legem poenalem, actus per se aestiman­ dus est lege quae tunc vigebat. Verum huic regulae in fa­ vorem rei derogari consuevit. Cf. statim infra ; c) Difficilior est applicatio ad legem quae actus infir­ mat, personas inhabiles facit, condiciones ad validam vel li­ citam celebrationem actus exigit. Quomodo definiendum est ius quaesit um cui, in his casibus derogandum non est ? Mira est de hac re opinionum discordia. Ex principio supra tra­ dito, η. 1T3, actus validi manent, si impletae sint condiciones capacitatis et formae quae, tunc cum factus est, require­ bantur. Attamen de actu revocabili et facile iterabili quale est testamentum, controvcrtitur res, ita ut caute in hac re agendum sit. Quod attinet ad effectus legales actus, subsistunt, id patet, effectus usque ad novam legem producti. Sed a mo­ mento novae legis, efficacia actus validi per se ex nova lege aestimanda erit. Supponas legem quae mutet portionem de qua testator libere disponere permittitur, aut novam causam inducat cur pactiones rescindi possint. Lex ista reget quoque pactiones anteriores et testamenta de haereditate nondum delata quando lex promulgata est. Status persona­ rum (quatenus aetate, origine definitur), per se regitur nova lege. Quare adolescens qui quindecim annos natus erat [265.] 220 TRACTATUS ΙΠ, TIT. II, CAP. Il cum Codex vigere coepit, poterat antea uxorem valide ducere. A vigente autem Codice id non poterit, donec sextum decimum aetatis annum compleverit. Sed subsistit, ut pa­ tet, matrimonium quod, quatuordecim annos natus, ante Codicem contraxerit. Minor non retinet sub iure novo (c. 93, § 2) domicilium quod sub anteriore acquisierat. De effectibus pactionum istud peculiare observandum est, partes per legitimam pactionum viam sibi quaesivisse iura quae per se sub nova lege intacta manere debent. Quare, etiam sub nova lege, effectus pactionum ex lege sub qua factae sunt aestimandi sunt. 2. De exceptionibus regulae : a) Ordo processualis (seu iudicandi) qui nova lege statuitur, ad causas natas ante novam legem applicatur. Novus enim modus perfectior esse praesumitur, ac proin talis putatur cuius usus per se sit iustitiae et partibus li­ tigantibus magis utilis (1); &) Quia reo favendum est, can. 2219, § 2 hanc re­ gulam statuit : « Licet lex poenalis posterior obroget an­ teriori, si tamen delictum, quando lex posterior lata est, iam commissum erat, applicanda est lex reo favorabilior ; quod si lex posterior tollat legem vel poenam tantum, haec statim cessat, nisi agatur de censuris iam contractis ». N. B. Plura in hac re dubia et controversa manent, de quibus cf. tractatus iuridicos. Id unum addimus, cum lex posterior praesumatur perfectior praecedente, in dubio potius pro ea respondendum esse. § 2. — De auctoritate populi ET DE FORMIS SECUNDARIIS LEGIS HUMANAE. Quaedam dicenda supersunt de auctoritate populi ct de formis secundariis legis humanae. Binas formas secun­ darias legis humanae hoc loco considerabimus : alteram, quae secundaria est attento modo promulgationis, et est (1) Toleratur tamen temperamentum, v. g. in causis bcatiflcatlonis per ▼iam non cultus, quae ante severiorem legem novam inceptae sunt. AUCTORITAS TOPULI 221 lex non scripta seu consuetudo ; alteram, quae accedit ut complementum legis principalis, et est instructio vel de­ cretum. I. — De auctoritate populi. 256. — Principium. Populus, ille saltem qui, in so­ cietate perfecta, vel ab ipso Deo, ut in Ecclesia, vel alia legitima constitutione (1) subest potestati legislativae gu­ bernantium, qua talis, non est legislator. Quare legem latam recipere debet, nec lex formaliter cessat quia non accepta­ tur. Quare etiam populus non valet ad novam legem indu­ cendam ; neque est authenticus legum interpres. Verum ex rationabili vel benigna legislatoris voluntate plura potest in firmitatem et interpretationem iuris consti­ tuti, sicut in novi iuris originem. 257. — I. Actio populi in legis firmitatem. Vis legis ab acceptatione populi non pendet ; et Alexander Vili, hanc proposit. 28 reprobavit : α Populus non peccat, etiam si absque ulla causa non recipiat legem a Principe promul­ gatam ». Quare, cum de nova lege pontificia agitur, episcopi et praelati inferiores eam in usum deducere debent. Atta­ men : 1. Si prudenter iudicent legem pontificiam suis dioece­ sibus minus convenire, episcopis licet rem Pontifici reve­ renter aperire, et, dum expectatur responsum, interea per epikeiam, legem pro suspensa habere. Quod, propter causae paritatem, valere quoque arbitramur de praelato inferiore cui iussiones Superioris maioris exsequendae committuntur. 2. Si lex sit omnino dura quae, sine magna rerum mu­ tatione et perturbatione, observari non posset, ipsi subditi poterunt vel ab inferiore ad superiorem potestatem (non tamen a Papa ad Concilium, cum Concilium non sit supra (1) Sin dicimus, quia S. THOMAS ct scholastici per so, in ipsa multitudine, agnoscunt potestatem politicam, quam diu non est transmissa principi. Ct. S. Tn. 1, 2, q. 97 art. 3 ad 3 ; 2, 2, q. 57 art. 2 c. et ad 2. [256. 257.] 222 TRACTATUS ΙΠ, TIT. Π, CAP. II Pontificem) appellare, atque interim, ex prudenter coniecta Principis mente vel per epikeiam, obligationem pro suspensa habere. Cf. Ball.-Palm., I, tr. 3, n. 293. Per se tamen appellatio qua subditi ab episcopo ad Romanum Pontificem provocent, eorum obligationem pa­ rendi non suspendit. 3. Si satis constat legem a plerisque neque actu ob­ servari neque observatum iri, Princeps obligationem quod ad paucos, melioris voluntatis, urgere velle non censetur, ita ut hi ab illa excusentur. Praeterea legislator qui novit legem suam a maiore populi parte non observari et de re tacet, ipse legem revocare censetur. Hinc celebratum istud : « Leges moribus populi firmantur ». Verum acceptatio legis a populo, in dubio praesumenda est ; et legislatori suam le­ gem urgenti per se oboediendum est, quia subditi suum quisque caput potius quam reliqua membra sequi debent. 4. Prudens discretio quae observationem legis comi­ tari potest et non raro debet, id quoque fieri sinit, ut si quae­ dam in dioecesibus recepta, et usu firmata immutanda sint, mandatum Ordinarii exspectetur (Maschiat, Prolegomena I. C. § IV, 22). 5. Lex, ex ipsa voluntate Principis, per desuetudinem vel contrariam consuetudinem formaliter tolli potest. De hac re infra. 258. — II. De vi populi in legis interpretationem; Quam­ vis populus non sit authenticus interpres legis cui subicitur, modus tamen quo legem observat multo facilius probatur a legislatore qui, propter ipsum bonum commune, ad usum istum mentem suam accomodare censetur. Quo­ circa c. 29 dicitur : « Consuetudo est optima legum inter­ pres. » 259. — III. De vi populi in novae legis originem. Vere obligantem legem populus inducere nequit, nisi per con­ suetudinem. De hac iam agendum est. DE CONSUETUDINE 223 II. De Consuetudine. 260. — I. Notio et condiciones. Consuetudo, ut res facti, est frequens modus agendi et inde exorta inclinatio ad similiter agendum. Factum istud parit quandoque con­ suetudinem ut rem iuris, quae definitur : ius diuturnis populi moribus introductum. Ut hoc fiat, variae condiciones requiruntur, i. e. : 1° Consensus quispiam legislatoris, sine quo nulla lex. Id Codex expresse statuit de ecclesiastica consuetudine : « Consuetudo in Ecclesia vim legis a consensu competentis Superioris ecclesiastici unice obtinet » (c. 25). Iste consen­ sus autem non est necessario specialis, tali vel tali usui formaliter datus ; sed sufficit generalis, qui dicitur legalis, et continetur lege qua in universum ratae habentur consue­ tudines certis dotibus instructae. Sic c. 27 consuetudines contra legem, c. 18 consuetudines praeter legem, agnoscit; canon autem 29 consuetudines quae legem interpretantur diserte commendat. Nihil tale occurrit in hodierno iuro civili, quo consuetudines contra legem perso repelluntur. Legislator tamen civilis ad omnem vim consuetudinis fugiendam non valet. Et sic habentur consue­ tudines forenses quae magistratibus ratio sunt lites dirimendi extra omne ius scriptum. 2° Populus, ut subiectum consuetudinis. Cum agi­ tur de consuetudine quae vim legis habeat, requiritur « com­ munitas quae legis ecclesiasticae saltem recipiendae capax est » (c. 26) i. e. propter quam lex fiat. Non sufficit ut de ea lex fieri possit. Cf. dicta supra n. 171. Talis est universa Ecclesia, dioecesis, Ordo religiosus, huius provincia ; non autem paroecia vel domus religiosa quae non sit monaste­ rium sui iuris. In adductis exemplis, omni communitati capaci consuetudinis adicitur specialis auctoritas legislativa. Ita episcopus leges dioecesanas, Ordo religiosus constitu­ tiones vel decreta pro Ordine condere potest. Et sunt capitula provincialia, non tamen omnium vel plerarum que [258-260.] 224 TRACTATUS III, TIT. II, CAP. II religionum, quae proprias provinciae ordinationes statuunt. Dum nec capitulum cathédrale (1) nec parochus nec do­ mestica auctoritas speciale ius paroeciae vel domus condunt. 3° Mores populi, i. e. actus frequentes, uniformes publici, deliberati, maioris partis huiusmodi communita­ tis, ita facti ut in populo sit quaedam ad eos inclinatio cui, sine aliqua populi perturbatione, legislator non contrairet. Haec inclinatio per se non deficiet ubi de abroganda lege agitur ; ubi vero de inducenda obligatione quaestio est, perraro habebuntur actus scienter (seu sino iuris errore) facti cum animo se obligandi ; quod tamen, ex ipso c. 28, tunc requiritur. 4° Diuturnum tempus. Ante Codicem, probabilis sen­ tentia spatio non interruptorum decem annorum contenta erat. Codex tamen, cc. 27 et 28, vult ut consuetudo quae novam obligationem inducit vel legi derogat, per annos quadraginta continuos et completos legitime praescripta sit. Contra legem autem quae futuras consuetudines prohi­ buit, sola praescribere potest consuetudo centenaria aut immemorabilis (c. 27). Cf. statim infra, n. 262, c. Nullum tamen tempus requiritur in consuetudine quam legislator tacite approbat et quae dicitur, per coni­ ventiam. Tunc enim consuetudo legiferam ipsius voluntatem promulgat. Talis est facile usualis interpretatio logis, ex c. 29, qui propensam legislatoris voluntatem ostendit. 5° Mores rationabiles, i. e. tales qui etsi legi praesenti contrarii sint, tamquam utiles communitati a legislatore sanciri possint. Cum enim duobus vel pluribus modis com­ munitas ad bonum suum commune saepe perduci possit, non repugnat ut lex et mos contrarius sint ambo ratio­ nabiles. Bationabiles autem esse non possunt usus qui repu­ gnant legi naturali aut divinae positivae (c. 27), vel qui nervum ecclesiasticae disciplinae abrumpunt, licentiam aut occasionem peccandi praebent. (1) Statuta capitularia eunt potius conventionalia. Cf. Wehnz, Ius De cretalium, I, n. 94, contra Bouix. De capitulis. DE CONSUETUDINE 225 « Consuetudo quae in iure expresse reprobatur non est rationabilis » (c. 27, § 2). Fieri tamen potest, ut, mutatis adiunctis, deinceps rationabilis evadat. 261. — Corollaria vel Scholia. 1. Consuetudo, non origine obligationis, non efficacia, sed sola promulgatione a lege scripta formaliter differt. 2. Differt a praescriptione proprie dicta, quia praescriptio iura tantum privata, consuetudo vero ipsum obiectivum ius com­ munitatis afficit ; quia quilibet homo privatus in bonum suum privatum contra privatum alterius ius praescribit, dum activum consuetudinis subiectum est populus ; et consuetudo contra ne­ minem proprie praescribitur, cum ex voluntate legislatoris va­ leat; quia praescriptio, non autem consuetudo, bonam fidem ple­ rumque exigit. Attamen propter usum continuum et temporis spatium quae requirit consuetudo, obiectum fit praescriptionis, et sermo habetur de praescripta consuetudine. 3. Natura rei non mutatur, quando consuetudo in scripto documento refertur, nisi ipsa scriptura formaliter promulgetur. 262. — II. Divisio, a) Ex efficacia seu effectu, distinguitur consuetudo secundum legem, praeter legem et contra legem. Prima, quae dicitur quoque irihaesiva, declarativa, in ipsa communi observatione ac proin confirmatione legis consistit. Consuetudo praeter legem inducit normam obligantem quae nulli praecedenti opponitur. Sic obligatio breviarii, quae nunc primum, canone 135, est scripto omnibus clericis maiorum ordinum promulgata. Sic plures consuetudines quae sensum legis obscurae explicant. Consuetudo contra legem ius praecedens ex toto vel parte aufert. Atque observes id inter consuetudinem et legem legislatoris particularis intéressé, quod specialis consuetudo legi communi derogare possit, dum particularis legislator nihil potest in ius commune. Consuetudo enim ex legislatoris universalis voluntate suam vim trahit ; b) Ex extensione, alia consuetudo est generalis, alia specialis seu particularis. In iure ecclesiastico generalissima interdum dicitur quae est totius Ecclesiae ; generalis, quae 15 [261. 2G2.] 226 TRACTATUS III, TIT. II, CAP. II est unius provinciae ecclesiasticae aut regni; specialis, quae est minoris communitatis. Ad specialem consuetudinem refertur stylus curiae seu modus uniformis vel decidendi certas causas, vel procedendi in examine causae. Magis stricte dicitur de tribunali quam de curia administrativa. Huiusmodi stylus, cum sub oculis Legislatoris adhibetur, facile valorem induit consuetudinis per coniventiam ; c) Ex diuturnitate, consuetudo alia est ordinaria, seu longi temporis ; centenaria, seu temporis longissimi ; et immemorabilis, cuius origo memoriam saltem vulgarem ef­ fugit. Ad huius probationem, in iure canonico, requiritur ut testes de visu deponant se vidisse morem per quadra­ ginta annos, et de auditu, se accepisse a maioribus eandem semper servatam fuisse. Centenaria et immemorabilis sunt privilegiatae con­ suetudines. Et quamvis immemorabilis centenariam superet, in Codice practice aequiperantur. Cf. cc. 5. 30, ubi ambae excipiuntur sup­ pressione facta per Codicem vel leges consuetudinum contraria­ rum ; c. 27, ubi ambae dicuntur derogare posse legi quae consuetu­ dines prohibet ; c. 63, ubi ambae praesumptionem concessi pri­ vilegii inducere dicuntur. Quidquid ergo privilegio, huiusmodi consuetudinibus obtineri potest. Clausula tamen quae centenarias consuetudines abolet, immemorabiles nondum attingit. N.B. Observes ex ipso S. Alpiionso, 1. 3, n. 290, « si probabile sit adesse consuetudinem », practice cessat obligatio legis cui consuetudo ista derogat. Cf. Lehmkuhl, I, 189. 2(>3. — III. Cessatio. 1. Consuetudo cessat ab intrin­ seco, si irrationabilis evaserit ; 2. Ab extrinseco cessat, tum contraria consuetudine legitime praescripta, tum lege quae eam supprimat. De lege ista haec tenenda sunt. Lex par­ ticularis particulares consuetudines contrarias abrogat. Ac proin, quamvis consuetudines vigeant vi legis generalis eas permittentis et sancientis, episcopus, in materia ubi com­ petens est, potest lege dioecesana dioecesanas consuetu- DE INSTRUCTIONE VEL DECRETO 227 dines abolere (1). Lex generalis non obrogat consuetudines particulares, nisi id expresse c ive.it, ut si dixerit « nulla, ob­ stante consuetudine contraria ». Clausula enim « non ob­ stante consuetudine contraria », ex recepta ante Codicem interpretatione, aliam atque generalem consuetudinem abrogare nondum censetur. Nisi autem expresse de iis men­ tio facta sit, clausula quamlibet consuetudinem revocans, centenarias aut immemorabiles non supprimit (c. 30). Nec immemorabilis tollitur per clausulam quae solas centenarias memorat. Ambae tamen auferuntur clausula quae contra­ rias consuetudines corruptelas esse declarat. In quibusdam argumentis, v. g. rituum, quorum uniformitas valde urgetur, S. Sedes difficilius admittit rationabilem esse posse consuetudinem quae legi liturgicae adversetur. Non omnis tamen responsio negativa ad quaestionem : ■ An talis consuetudo tolerari possit », demonstrat consuetudinem fuisse antea irrationa­ bilem. Potuit enim S. Sedes occasione quaestionis usa esse ad con­ suetudinem positive abrogandam. De consuetudinibus antea vigentibus quae contra Co­ dicis statuta sunt, id peculiare c. 5 edicitur, omnes abo­ leri, nisi Codex aliud expresse caveat, aut nisi sint centena­ riae et immemorabiles. Hae, dummodo Codex eas non de­ claraverit corruptelas, « tolerari poterunt, si Ordinarii pro locorum et personarum adiunctis aestiment eas prudenter submoveri non posse ». Verba ista invitant Ordinarios ut eas abolere conentur ; quod si ipsi positive nihil fecerint, tacite conivere videntur consuetudini, quae proin vigere perget. I. e. ut pristina consuetudo toleretur, nulla positiva Ordinarii actione opus esse videtur. III. — De Instructione vel Decreto. 264. — Notio. Principaliores et generaliores iuris de­ finitiones secundariis et magis particularibus dispositio­ nibus complendae sunt quibus priorum exsecutioni pros(1) Cf. AlCHNER, Comp. iuria can.' p. 33. [263. 264.] 228 TRACTATUS ΙΠ, TIT. II, CAP. Π picitur. Determinationes istae ipsa lege contineri possunt ; non raro autem reservantur cuidam formae minus sollemni normae obligatoriae, quae in iure canonico nomine instruc­ tionis, in iure vero civili potius decretum regium, decretum praesidia rei publicae vocatur. In iure itaque civili manat a potestate distincta a potestate legislativa, quae adminis­ trativa vel exsecuti va appellatur. In iure vero canonico in­ structiones fiunt per easdem Congregationes quibus S. Pon­ tifex non raro ad leges condendas usus est. Instructio quidem de se dicit simplicem normam decla­ rativam, cuius directio servanda est, potius quam est ur­ genda litteralis eius observatio. Sic. 19 sept. 1671, S. C. Prop. Fidei dicebat, resolutiones S. Officii et Prop. Fidei, a se communicari « non tamquam definitiones, sed tamquam simplices instructiones, quibus, in occurrentibus dubiis, gubernari valeant et debeant » (1). Non raro tamen puncta quaedam, praesertim secundaria, instructionibus auctoritative definiuntur et imponuntur. Sic, Instructio S. Of­ ficii 7 iun. 1867, notionem quasi-domicilii imposuit stric­ tiorem quam a probatissimis auctoribus tradebatur : a qua tamen notione competentia parochi ad assistendum matrimoniis tunc pendebat ; sic, cum probanda est mors prioris coniugls, sequendae sunt instructiones S. Officii 13 maii 1868 et 29 aug. 1890. Quocirca Wernz, I, n. 146, III monet tantum ne vim legis universalis omnibus instruc­ tionibus tribuamus. Distinctio ista inter leges et instructiones clare redditur in Motu Proprio Cum luris canonici, 15 sept. 1917, quo Benedictus PP. XV authenticam Codicis interpretationem speciali Commis­ sioni reservavit. Haec enim habet ad rem nostram : « SS. RR. CC. nova decreta generalia iam nunc ne forant, nisi... Ordinarium igitur earum munus in hoc genere erit tum curare ut Codicis praescripta religiose serventur, tum instructiones, si res ferat, edere, quae eisdem Codicis praescriptis maiorem et lucem afferant ot efficien­ tiam pariant » (A. Λ. S. 1917, t. 9, p. 483). Fit quoquo ut ca­ pitula generalia Ordinum regularium instructiones faciendas man­ dent Superiori generali. (1) Collect. Paris. Constitutiones S. Sedis, n. 5. DE DEOE ECCLESIASTICA 229 Ut exempla demus, Normae de sacra praedicatione, quas S. C. Consistoridlis 28 iun. 1917 condidit, accessere ut instructio cncyclicis litteris Humani generis, 15 iun. 1917 (cf. A. A. S. 1917, t. 9, pp. 318 ss. et 305 ss.). Nuper, ad responsa sua de vi decreti generalis « Inter reliquas », 1 ian. 1911, de religiosis servitio militari astrictis, S. C. de Reli­ giosis veram instructionem addidit (A. A. S. 1919, t. 11, p. 321 ss.). Age porro, instructiones istae et decreta regia vel praesidis, diriguntur ad eandem communitatem cui lex des­ tinatur, eamque pariter obligant. Haec tamen inter leges et huiusmodi complementa intersunt : 1) ut legi quam complent derogare nequeant; 2) ut proinde, si quaedam simul componi nequeant, lex, quamvis anterior, posteriori instructioni praeferenda sit; 3) ut, suppressa lege, instruc­ tio, quasi accessoria, simul cum principali cessare debeat. N.B. Cave ne confundas decreta potestatis exsecutivae civilis, cum decretis generalibus SS. CC. quae saepe sunt verae leges forma minus sollemni confectae. Articulus II. — De Lege ecclesiastica. Utilitas. — Cum loges ecclesiasticae conscientiam directe obli­ garo soleant, neo raro propter ros morales Curia Romana adeunda sit, notiones canonicae do istis logibus et do Curia Romana theo­ logo morali necessariae sunt, secundum istud proloquium: inoralista sino iure nihil potest. Ordo dicendi. — Articulo isto complemus quae supra, I uni de legibus in universum tum de legibus humanis scrip­ simus. Plura enim indicanda sunt quae magis propria sunt legis ecclesiasticae. Is autem erit ordo dicendi, ut primo ea ponamus quae ipsam legem in se afficiunt, dein quae spec­ tant ad legis subi edum; tum (piae attinent ad legis aucto­ rem (quae erit occasio breviter explicandi hierarchiam ecclesiasticam); postea quae ad legis interpretationem per­ tinent; demum quae dispensationem a lege respiciunt. Huic postremo argumento parva dissertatio de rescriptis et de Curia Romana conectetur. [264.] 2.30 TRACTATUS III, TIT. II, CAP. II § 1. — De lege ecclesiastica in se considerata. * 265. — I. Ecclesiasticae legis nomen et forma. 1. Pro absoluta potestate qua 6’. Pontifex fruitur, nulla certa forma servanda in condenda lege tenetur, ita ut etiam vivae vo­ cis oraculo legem condere possit. Nec ad scribendam legem legislatores inferiores universali quadam dispositione adi­ guntur. Pro variae autem formae usu, variat quoque nomen quo lex appellari consuevit. Generico nomine Constitutionum apostolicarum omnes leges pontificiae designari possunt. Magis stricte vocatur Constitutio Apostolica, lex quae forma sollemniore Bullae continetur. Bulla iam sola inscriptione dignoscitur. Inscribitur enim : « Pius epi­ scopus, servus servorum Dei ». Dum Breve seu litterae in forma brevis hanc conclusionem habent propriam, quod datae dicuntur sub anulo piscatoris. Encyclicae litterae agnoscuntur ex nominatis personis ad quas diriguntur, si cuidam universitati personarum, maxime episcoporum destinantur. Ad indicandam spontaneam legis originem, « motu proprio » facta dicitur. Ac verba ista monumento praescribuntur. Decreta, decreta generalia maxime appellantur leges quae S. Pontifex vel in Concilio generali vel per Congregationes ronianas conficit. Decretales epistolae sive responsa per se ex aliena relatione occasionem sumunt. His affinia sunt rescripta, quibus alienae petitioni satisfit. Haec potius causas particulares definire solent. Voces Decreta, Decretales non raro promiscue adhibentur. Quae viva voce eduntur sunt plerumque Allocutiones consis­ toriales, seu orationes quas S. Pontifex in Consistorio habuit. Demum singulae leges ecclesiasticae quae collectione v. g. Co­ dice continentur, potius canones vocantur, dum articuli nominan­ tur singula praescripta legis civilis. Statutum, est vox magis propria ad designandas leges potes­ tate S. Pontifici inferiore factas : statuta episcopalia, dioecesana: vel etiam ordinationes interni regiminis personae moralis collegiatae : statuta capitularia. Leges tamen conciliorum potius no­ men decretorum retinent : Decreta Concilii Baltimorensis. DE LEGE ECCLESIASTICA 231 266. — II. Promulgatio. Nec Summus Pontifex, attenta sua potestate absoluta, nec episcopus vel alius legislator ecclesiasticus, attento hire communi, speciali promulga­ tionis forma servanda adigitur. Ante C. Promulgandi, Pii X, 29 sept. 1908, leges sollemniores pontificiae promulgabantur afiixione in certis Urbis locis (ad valvas Basilicae Vaticanae et in acie Florae) ; aliae ipsa divulga­ tione quam per ephemerides obtinebant ; et quaerebatur utrum promulgatio in Urbe facta valeret pro toto Orbe, an distincta in dioecesibus promulgatio facienda esset. Quod iam communiter negabatur. Post praefatam Constitutionem et c. 9 Codicis, « leges ab Apostolica Sede latae promulgantur per editionem in Actorum Apostolicae Sedis commentario officiali, nisi in ca­ sibus particularibus alius promulgandi modus fuerit prae­ scriptus ». Leges episcopales plerumque in synodo dioecesana pro­ mulgantur, unde statuta synodalia appellantur. Decreta quae extra synodum feruntur vel insertione in folio dioecesano, vel publica pronuntiatione in templo promulgari consueverunt. 267. — III. Vacatio. Non nullae leges pontificiae na­ tura sua statim obligare incipiunt. Sic concipi nequit ut definitio fidei vel declaratio iuris divini, facta promulga­ tione, subditos non statim obliget. De legibus disciplinaribus, nisi aliud expresse cave­ batur, probabilis opinio, ante Codicem, ex norma iuris romani (Nov. 66, Ut factae), admittebat in provinciis seu dioecesibus vacationem duorum mensium. Leges tamen irritantes non censebantur vacare. Nunc ex clara Codicis dispositione, c. 9, leges S. Sedis « vim suam exserunt tantum expletis tribus mensibus a die qui Actorum (Ap. Sedis) numero appositus est, nisi ex natura rei illico ligent, aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse fuerit statuta ». In legibus dioecesanis nulla vacatio per se postulatur. [265 267.] 232 TRACTATUS III, TIT. II, CAI’. II 268. — Per sc vacatio ista, leges merae concessionis seu per­ missionis non minus quam directe obligantes allicit. Facile tamen fit ut ultronea quadam actione, subditi favorabili lege post eius factam promulgationem statim utantur : in quam promptam do­ cilitatem ipse legislator, nisi aliud expresse dixerit, tacite consen­ tire videtur. Sic, in re liturgica, in qua varietas quaedam placere solet, statim in Urbe usus factus est praefationum novarum de S. loseph et pro defunctis. Et quis existimet usum promulgatae indulgentiae in tres menses differendum esse ’ 269. — IV. Extensio legis. 1. Per se, lex universalis omnes fideles obligat. Orientales tamen disciplinaribus legi­ bus pontificiis non tenentur, nisi ex verbis vel natura le­ gis aliud constet. Quod de Codice canonico diserte c. 1 statui­ tur. Possunt tamen indulgentias ecclesiae latinae lucrari (1). Lex particularis obligat communitatem vel regionem pro qua lata est. 2. Quando communitas territorio definitur, singuli per se non obligantur nisi quatenus pars sunt communitatis in tali loco exsistentis ; ac proin non extra illud territorium. Quare c. 8 § 2, dicitur : « Lex non praesumitur personalis, sed territorialis, nisi aliud constet ». Quatenus tamen id expediat ad bonum commune, fieri possunt leges personales, sive pro certa classe civium, v. g. pro clericis; sive pro om­ nibus. « Si quod absens extra facit vel omittit in patria no­ cet » (2), lege tenebitur. Casus est legis quae ipsam praesen­ tiam in loco praecipit. V. g. parochus absens a sua parochia vel a synodo dioecesana non excusabitur formaliter quia extra dioecesim versetur. Quocirca etiam excommunica­ tione plecti possit. 3. Ex c. 10, iam memorato, « Leges respiciunt futura, non praeterita, nisi nominatim in eis de praeteritis caveatur. » 210. — V. Vis legis. 1. Quamvis actus contrarios saepe invalidos efficere possint, « initantes aut inhabili(1) Ct. reap. S. PacniL 7 lui. 1917. A. A. S. 1 aug. 1917 (IX, 399), vel Periodica, IX, p. 67. (2) D’Annibale, I, 205. DE LEGE ECCLESIASTICA 233 tantes tantum leges habendae sunt quibus aut actum esse nullum aut inhabilem esse personam expresse vel aequivalenter statuitur » (c. 11). 2. Qui invincibili ignorantia laborant per se lege excu­ santur et poenas effugiunt. Quod etiam benignius in lege ecclesiastica ex cc. 2199. 2202, § 1; 2218, § 2; 2229 intellegi potest. Cf. dicta n. 63. Attamen, cum leges irritantes aut inhabilitantes speciatim latae censeantur propter bonum commune, « nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur » (c. 16 § 1). Praeterea, in foro externo, ignorantia legis non praesumitur sed probanda est (c. 16 § 2). 3. Canone 15, secundum placita simplicis probabilismi, expresse statuitur : « Leges etiam irritantes et inhabili­ tantes in dubio iuris non urgent ». Dubium intellegas ra­ tionabile seu prudens. Quid sit dubium iuris, cf. supra, n. 55. Quare promulgari debet, ut obliget, interpretatio authen­ tica quae legem dubiam explicet (c. 17 § 2). In dubio vero facti, potest Ordinarius in lege dispensare, dummodo agatur de lege qua B. Pontifex dispensare solet (c. 15). 2T1. — λ7!. Legis diuturnitas. Leges quae vel na­ tura sua aut expressa clausula non sunt temporariae, per­ manent donec revocentur. Porro « lex posterior obrogat priori, si id expresse edicat aut sit illi directe contraria, aut totam de integro ordinet legis prioris materiam » (c. 22). Attamen « lex generalis nullatenus derogat locorum specialium et personarum singularum statutis, nisi aliud in ipsa expresse caveatur ». Itaque, attentis istis verbis, quae desumuntur ex c. Licet, I, De Const in 6U (I, 2), nisi clausula abrogans inseratur, ipsa statuta episcopalia pos­ teriore lege generali non tolluntur. Verum huismodi clau­ sula non omittetur. De Codice tamen dispositio peculiaris canonis 6 istud habet, ut leges quaslibet oppositas, sive generales sive par­ ticulares, abroget, nisi de particularibus legibus aliud ex­ presse caveatur. Immo consuetudines contrarias sustulit, 234 TRACTATUS ΠΙ, TIT. II, CAP. II exceptis immemorabilibus vel centenariis, quae, ex c. 5, ea qua dictum est ratione, tolerari possunt. Observes autem ex c. 22, legi priori per posteriorem eiusdem extensionis obrogari, non tantum quando id ex­ presse dicit aut priori est directe contraria, sed etiam quando totam de integro ordinat legis prioris materiam. Ratio est, quia bono communi per se adversatur ut subditi duplicem ordinationem quasi parallelam eiusdem rei ferre debeant. Haec etiam est ratio cur suppressa dicamus plura decreta de re quae Codice ordinatur. § 2. — De auctore legis ecclesiasticae. J. — Notiones de Hierarchia ecclesiastica. 212. — Hierarchia idem sonat quod sacer principatus vel potestas ecclesiastica. Designat autem subiectivc ordinem personarum quae vario gradu potestatem illam partici­ pant. Duplex autem hierarchia distinguitur, pro duplici potestate quae Ecclesiae competit : potestas ordinis et po­ testas iurisdictionis. Hierarchia ordinis constat episcopis, sacerdotibus et ministris. Hierarchia iurisdictionis stricte eas solas personas com­ plectitur quae in foro externo iurisdictionem ecclesiasticam possident eandemque gradu quodam perfecto, i. e. qui legislativam, iudicialem, coercitivam potestatem compre­ hendit. Minus stricte constituitur omnibus personis quae aliquam iurisdictionem fori exterioris participant. Utraque hierarchia est divinae originis ; quod ad per­ sonas vero quibus inest, hierarchia saltem iurisdictionis quibusdam iure divino, aliis iure humano participatur, idque sive iure ordinario, sive iure delegato. Alia demum est in collegio, alia in persona singulari. Iure divino iurisdictio possidetur a Romano Pontifice, ab episcopis (in genere, quatenus vult Christus ut in Ec- HIERARCHIA ECCI.EM X3TÏCA 235 clesia sit gradus iurisdictionis episcopalis), et a concilio generali cum Papa. Ceterae iurisdictiones sunt iurls humani. Hi porro gradus indicandi veniunt. 273. — Γ. Summus Pontifex, cui plenitudo potestatis competit, cum iurisdictione etiam immediata in universos baptizatos. Ad suam autem iurisdictionem universalem exercendam, uti­ tur Sacris Congregationibus, Tribunalibus et Officiis Curiae romanae ; ad suam iurisdictionem immediatam probandam et exer­ cendam, mittit Legatos. Hi, in adiunctis extraordinariis, sunt Legati a latere, in ordinariis vero, Nuntii vel Internuntii, si simul Sedem Apostolicam apud civile gubernium repraesentant ; De­ legati Apostolici, si mere in territorio sibi assignato ecclesiarum statum observare et de eo ad R. P. referre debent (c. 267) ; ad suum munus dilatandi evangelii implendum utitur Vicariis Apostolicis, Praefectis Apostolicis, vel Superioribus missionum in non­ dum erecta praefectura. Praeterea, in regionibus a dioecesi avulsis, constituit Ab­ bates nullius vel Praelatos nullius (subaudias: dioecesis). Atque in ipsis dioecesibus communicat quoque iurisdictionem Praela­ tis religionum clericalium quas simul, generali, prudenter tamen temperata ratione, c iurisdictione episcopali exemptas fecit. Eiusdem potestatis universalis subiectum, inadaequate a priore distinctum, est Concilium oecumcnicum, quod S. Pontifex solus convocat, dirigit, claudit. 274. — II. Episcopi residentiales cum potestate or­ dinaria perfecta dioecesim regunt sub auctoritate Romani Pontificis. Is, salvis specialibus concessionibus, eosdem li­ bere nominat. Antequam officium ordinarii et immediati pastoris exercere incipiant, possessionem dioecesis capere debent ; quod requirit ut apostolicas litteras, per se vel per procuratorem, exhibeant capitulo ecclesiae cathedralis, vel, hoc deficiente, consilio episcopali (c. 334). Praeter res identifies, sunt titulares episcopi, quibus in titulum «assignatur antiqua sedes quae nunc pertinet ad loca missionum. Lo­ ca ista per Vicarios seu Praelectos administrantur, ita ut titulares nulla in ecclesiam unde nomen mutuantur, potestate f ruantur. 236 TRACTATUS in, TIT. II, CAP. II In curia dioecesana occurrit Vicarius generalis (in amplis dioecesibus duo vel plures constituuntur) ab episcopo no­ minatus, qui ordinariam episcopi potestatem participat. Vocatur quoque Ordinarius loci (1), atque, exceptis negotiis quae mandatum speciale exigunt vel quae episcopus sibi reservavit, ea potest quae ad ordinariam episcopi pote­ statem spectant, et ea quoque plerumque quae facultatibus acceptis a S. Sede episcopo conceduntur. Episcopus nominare quoque debet cancellarium, qui archivum dioecesanum curat, atque eo ipso est notarius (C. 372) ; et Officialem cum potestate ordinaria indicandi (c. 1573). In administranda dioecesi iuvatur capitulo cathedralis ecclesiae, cuius interdum consilium, interdum ipsum con­ sensum postulandum habet. Capitulum istud canonicis componitur. Consultores dioecesani in dioecesibus ubi desit capitulum, huius vices supplent pro gubernatione dioecesis (c. 427). Dioeceses dividi consueverunt in varios districtus seu decanatus, quibus praeficitur Vicarius foraneus seu Decanus. Is collationes cleri habere ac ratione ipsi ab episcopo prae­ scripta in disciplinam sui districtus invigilare debet. In cura autem spirituali suae dioecesis, episcopus coope­ ratores obtinet parochos, quibus distincta pars communi­ tatis dioecesanae curanda concreditur. Pars ista plerumque et per se territorio distinguitur ; sunt tamen paroeciae per­ sonales, quao personis certae originis, certi ritus, immo certae familiae constituuntur. Parochis saepe adsunt vicarii auxiliares, seu cooperatores. Synodus diocesana, quam episcopus singulis saltem decenniis (c. 35G) celebraro debet, et qua clerum suum con­ gregat, non est proprie concilium, cum solus episcopus ibi statuta sua condat vel promulget. Vacante sedo episcopali, ordinaria episcopi auctoritas transit in capitulum cathédrale, vel, ubi non est cathédrale (1) Ita expresse habet c. 198. Interdum tamen contextus demonstrat solum qui caput est dioecesis vel regionis, hoc nomino designari. 237 LEGISLATORES ECCLESIASTICI capitulum, in coetum consultorum dioecesanorum (c. 427). Intra octo dies debet capitulum sive coetus iste constituere unum Vicarium capitularem, in eumque omnem suam iurisdictionem transfundere. 275. — III. Plures episcopi efficiunt Provinciam eccle­ siasticam, cui praeest Metropoli (a seu Archiepiscopus. cum pote­ state limitata ad casus iure contentos. Est iudex appella­ tionis, et, in casibus definitis, neglegentes episcopos supplet. Episcopi provinciales vocantur suffraganti Metropolitae. Ipse Metropolita semel pro semper debet, probante Sede apostolica, designare loci Ordinarium ad quem ap­ pelletur a causis quae in prima instantia coram Metropolita tractatae sunt (c. 1591). Concilium provinciale, cuius pars potisssima sunt epi­ scopi provinciae, etsi alii quoque vocandi sunt, vigesimo quoque saltem anno celebrandum est ; atque episcopi sui iuris, seu qui immediato pendent a S. Pontifice, eligere debent métropolitain cuius provinciali concilio ipsi inter sint (1). In Ecclesia Occidentali, Patriarchae, Primates mere titulum honorificum gerunt. Non ita in Oriente, ubi Patriar chae, sub Summo Pontifice, sunt supremi pastores cuius­ piam ritus. 276. — IV. Ordinarii plurium provinciarum ecclesias­ ticarum in Concilium plenarium convenire possunt, petita tamen venia a Romano Pontifice, qui suum Legatum de­ signat ad concilium convocandum eique praesidendum (c. 282). II. — Quinam leges jacere possint in Ecclesia. 277. — 1. Pro universa Ecclesia, Romanus Pontifex, sive solus sive in Concilio oecumonico. Nulla forma spe­ ciali vincitur. Interdum leges efficit per ipsas Congrega(1) idem facere debet archiepiscopus qui non eet metropolita, eeu qui neminem habet suiTraganoum, ut v. g. archiepiscopus Catancnsis. [275-277.] 238 TRACTATUS III, TIT. H, CAI*. II tiones Romanas, de quibus infra, in appendice de Curia Romana. 2. Intra ambitum generalis vel particularis mandati, Le gati Summi Pontificis, S. Romanae Congregationes, v. g. S. C. Propagandae Fidei in subiecto sibi territorio. De his Congregationibus agemus in appendice de Curia Romana. 3. Pro suo cuiusque territorio, Concilium plenarium et Concilium provinciale. Verum utriusque Concilii decreta, ante quam promulgentur, debent a S. Congr. Concilii re­ cognita esse. 4. Pro sua dioecesi vel quasi-dioecesi, Episcopi et Prae­ lati similis iurisdictionis : Praelati nullius, Vicarii et Prae­ fecti Apostolici. 5. Pro dioecesi, quoque, Sede vacante, Capitulum ec­ clesiae cathedralis et Vicarius capitularis : quatenus opus sit et nihil innovando. 6. Pro religione sibi subiecta, capitula generalia Ordi­ num regularium et religionum clericalium exemptarum. Congregationes seu capitula generalia religionum laicarum aut non exemptarum iurisdictione destituuntur. Ordina­ tiones condunt, quae plerumque non sunt perpetuae, sed usque ad proximum capitulum vigent, vi potestatis cu­ iusdam domesticae seu dominativae, quae ad vota vel fac­ tas promissiones commensuratur (Cf. Wernz, t. 1, n. 94). Quid possint capitula particularia aut solus Praelatus su­ premus, ex variis Constitutionibus colligendum est. Tn Socie­ tate leeu, Praepositus Generalis ordinationes condere potest quae, etsi eodem gradu non sint ac decreta Congregationum generalium, vim tamen legis quadantenus habent ; dum in eadem Societate et in pluribus religionibus, congregationes provinciales omni iu­ risdictione destituuntur. 2Î8. — Quaeres quaenam leges ab episcopis ferri pos­ sint ? Episcopi suis legibus nihil contra ius commune vel decreta concilii plenarii aut provincialis statuere possunt. Quare, nisi ipsa lex superior id diserte concedat, nec pro­ hibere possunt quod ius expresse permittit, nec permit- 23β LEGIS ECCLESIASTICAE SUBIECTUM tere quod prohibet, nec materias ordinare quae S. Sedi re­ servatae sunt. Huc ergo spectat ista episcoporum potestas, ut leges universaliores Ecclesiae magis determinent et ad dioeeesim applicent. Cf. Wernz, IT, n. 75G. Leges istae tum intra tum extra synodum fieri possunt. Quae in synodo ordinantur verae leges esse censentur ; quae vero extra synodum promulgantur, secundum sententiam satis probatam, potius praecepta reputantur, nisi omnes dioecesanos afficiant vel nisi episcopus clare mentem condendi legem (1), v. g. pro Clero, si­ gnificaverit. Cf. Lehmk. I, 213. Observes statuta sy nodalia nulli romanae recognitioni subiacere. § 3. — De subiecto legis ecclesiasticae. I. — De legibus universalibus. 279. — I. Principium. Leges ecclesiasticae universales, per se obligant omnes baptizatos, habitualiter rationis com­ potes. Ad eos enim quibus usus rationis deest, lex humana pervenire nequit. Quare, neque infideles, neque catechu­ meni praeceptis Ecclesiae obligantur. 280. — Quid de haereticis vel schismaticis baptizatis? a) De iis quaestio non movetur qui recenti apostasia ad castra acatholica transierunt, vel incredulitatem professi sunt. Isti, culpa sua, se bonis ecclesiasticae communionis privarunt ; neque ex rebellione sua beneficium exemptio­ nis reportare possunt. b) Verum alii ad sectas iamdudum constitutas ipsa quasi nativitate vel infantili educatione pertinent, ita ut longe maior bonae fidei praesumptio iis prodesse dicenda sit. Controversia quae de ipsis post pseudo-reformationem saec. xvi exorta est, sic breviter solvi posse videtur. Aliae leges ecclesiasticae ad ordinem publicum et commune societatis Christianae bonum tutandum directe constitutae simt : (1) Quod nunc facilius liet, cum synodi inulto rarius congregandae sint quam ante Codicem. Tridcntino Concilio statuebantur annui conventus. [278-280.] 240 TRACTATUS ΙΠ, ΤΓΓ. Π, CAP. II tales sunt leges de matrimonii forma et condicionibus. Istis legi­ bus haeretici et schismatici per se obnoxii sunt. Attamen, positi­ va concessione, quae decreto Ne temere, 2 aug. 1907, primum facta est generalis, et nunc c. 1099 Codicis confirmatur, acatholici qui inter se contrahunt, nullibi ad catholicam matrimonii jormam servandam tenentur. Impedimentis vero ecclesiasticis, excepta cultus disparitato ex c. 1070, subiacere dicendi sunt. Aliae leges sanctificationem singularum personarum directe intendunt. Sunt varia praecepta et prohibitiones de observatione festorum, de iciunio, abstinentia, libris edendis vel legendis, etc. Baptizati acatholici titulum subiectionis in baptismo habent. Estne mens Ecclesiae ut istos pro exemptis habeamus ? Indicium positivum desideratur. Immo, c. 87 contrariam Ecclesiae mentem indirecte manifestat. Postquam enim dixit : « Baptismate homo constituitur in Ecclesia Christi persona, cum omnibus Christia­ norum iuribus et officiis », statim addit : « nisi, ad iura quod at­ tinet, obstet obex,ecclesiasticae communionis vinculum impediens, vel lata ab Ecclesia censura ». Ergo quidpiam officiis obstare, lex negare videtur. Nec generalis dispensatio necessaria est ad parcen­ dum multis peccatis : ignorantia enim seu persuasione immuni­ tatis a formali peccato excusantur, non ii tantum qui bona fide sectae haereticae adhaerent, sed etiam, saltem per se, alii qui dubia vel mala fide in secta acatholica permanent. E mente tamen Ecclesiae esse videtur, ut hodie catholici, in suo civili commercio cum acatholicis de quibus agimus, scrupulis cooperationis ad actus qui, propter solam ecclesiasticam prohi­ bitionem, sunt materialiter mali non retardentur. Dicemus itaque : Salva positiva exemptione a forma celebrationis matrimonii, acatholici legibus ecclesiasticis, etiam mere praeceptivis, adiguntur. Attamen, cum aca­ tholicis quorum matrimonium invalidum esse norint prop­ ter impedimentum iuris ecclesiastici, tamquam cum pu­ tativis coniugibus, in regionibus ubi acatholici omni iure civili frnuntur, catholici agent ; ac facile praestabunt quae haeretici cupiant contra legem positivam, ab ipsis ignora­ tam ; eos tamen ad violanda ista praecepta non inducent. Benigniori sententiae, quae acatholicos vere exemptos his praeceptis existimat, suam probabilitatem esse sinimus. Quare admittimus cum Fr assis etti, haereticos, dum ad veram Eccle- ■ — d LEGIS ECCLESIASTICAE SUBIECTUM 241 8 am convertuntur, non esse interrogandos de violatis praeceptis Ecclesiae circa Tempora sacra. Conspicui tamen scriptores qui benignam sententiam referunt: Leiimkuhl, I, 228 ; Noldin, I, n. 147 ; Prlmmer, Manuale, I, n. 186, monent esse vetitum catholicis ut acatholicos ad agendum contra legem inducant. 281. — Quid de iis qui dubie baptizati sunt? 1° In foro externo, si baptismum collatum esse sal­ tem probabiliter constet, baptismus validus praesumitur, ac proin Christianorum iura dat et officia imponit. Si ipsum factum non constat, ad praesumptiones recurretur. His deficientibus, applicandum illud manebit: Factum non prae­ sumitur sed probatur. 2° In foro autem interno, praesumptiones non sunt necessariae. Quare, si baptismus tantum probabilis est, utemur isto principio, neminem incerto praecepto teneri. Solutio ista ipsa aequitatis ratione confirmatur. Namque, in omni sua vita spirituali, homo probabiliter tantum baptizatus nullum tcertum fructum absolutionis, eucharistiae, etc., sibi promittere potest. Cur magis certa facias onera quam commoda ? In has partes inclinant Ball.-Palm. I, tr. 3, c. 2, n. 335, contra Lehmk. II, 426, et Ill. D. Magnaiolt, in erudita sua disceptatione de hoc argumento. Cf. nostram Fpitome iuris can. I, § 1. 282. — « Legibus mere ecclesiasticis non tenentur... baptizati qui sufficienti rationis usu non gaudent, nec qui, li­ cet rationis usum assecuti, septimum aetatis annum nondum expleverint, nisi aliud iure expresse caveatur ». Itaque : 1° Immunes sunt habitualiter amentes, quibus proin diebus abstinentiae carnes porrigere licebit. Quid autem si lucida intervalla habent ? Per se quidem legibus tenentur ; sed cum c. 88, § 3 expresse statuat : « Infanti assimilantur quotquot usu rationis sunt habitu destituti », eosdem ut simplicit er exemptos etiam per lucida intervalla existimare possumus. Observandus tamen est c. 2201, qui cos solos qui rationis usu actu carent delicti incapaces pronuntiat. Leges enim poenales. 16 [ 281. 282.] 242 TRACTATUS III, TIT. II, CAP. II quamvis strictae sint interpretationis, ordinem publicum magis directe tutantur. Praeterea legibus subiccti manent et sola ignorantia excusantur ii qui accidentali seu temporaria tantum amentia laborant. 2° Immunes sunt quotquot, ratione aetatis, expe­ ditum usum rationis nondum sunt assecuti. Tales ex can. 88 esse censentur impuberes qui nondum septennium plenum assecuti sunt. Immo, positiva sanctione c. 12, licet rationis usum assecuti sint, legibus ecclesiasticis ante septennium completum non obligantur, « nisi aliud expresse caveatur ». Exceptiones sunt: obligatio communionis paschalis, ex c. 859, § 1 ; annuae confessionis, ex c. 906. Atque expedit ut, quantum rationabiliter fieri potest, pueri a teneris annis legibus Ecclesiae servandis assuefiant. 283. — Ex c. 2230, impuberes a poenis latae sententiae excusantur. Ante Codicem autem recepta interpretatio, fundata in cc. Pueris et Referente, 1 et 2 De delictis puero­ rum (V. 23), aequiperabat in hac re puellas et pueros, ita ut, in ordine ad delictum, communis pubertatis aetas sta­ tueretur quattuordecim annorum. Ex c. 6, 2° et 3° videtur haec interpretatio etiamnum sustineri posse. Cf. GénicotSalsmans, II, 566. 284. — Ex c. 1254 § 2, lege ieiunii eximuntur quot­ quot vigesimum primum ;:nnum nondum expleverunt, et quotquot sexagesimum inceperunt. Π. — De legibus particularibus. 285. — Praenotanda. Ad discernendum quinam sub­ dantur legibus quae pro peculiari territorio latae sunt, distinguere oportet incolas, advenas, peregrinos et vagos. De his habetur c. 91. « Persona dicitur: incola, in loco ubi domicilium, advena, in loco ubi quasi-domicilium habet ; peregrinus, si versatur extra domicilium et quasi domicilium LEGIS ECCLESIASTICAE SUBTECTUM 243 quod adhuc retinet (1) ; vagus, si nullibi domicilium habeat vel quasi-domicilium ». It ique, cum ex domicilio vel quaei-domicilio haec per­ sonarum divisio repetatur, notiones domicilii (2) et quasidomicilii ecclesiastici hic proponendae sunt. Ecclesiastici, inquam. Tn iure civili distinguere solent domicilium a residentia. Alia iura, sic anglicum, belgicum, gallicum, italicum eidem personae unum tantum generale domicilium agnoscunt, dum alia iura, sic romanum olim et nunc germanicum (Cod. art. 7), pluralitatem domiciliorum non excludunt. Ideo Codex Italiae (art. 16), Codi­ cem Galliae imitatus, domicilium definit locum ubi quispiam prin­ cipalem sedem habeat negotiorum et rerum suarum, dum ex Codice Germaniae, domicilium habetur ubicumque est residentia cum voluntate stabilis commorationis. Iura civilia solent praeterea permittere ut pro certis negotiis agendis peculiare eligatur domicilium, quo partes iudicialiter con­ veniri noterunt. Solent sic societates industriales sibi domicilium constituere quod dicitur socialis sedes (le siège social). Idem Codex canonicus permittit c. 1565 § 2, quamvis ab stinoat nomine domicilii ad designandam electum contractu lo­ cum in quo citari et conveniri contrahentes possint. Vulgari notione, domicilium stabilem cuiuspiam sedem seu habitationem designat. In iure autem domicilium necescarium et domicilium voluntarium distinguitur. Necessarium s°u legale domicilium, ipsa lege, independenter ab omni facto, assignatur uxori non separatae, amenti, minori viginti uno annis: isti habent respective domicilium viri, curatoris, personae cuius potestati subsunt (c. 93). Voluntarium, ex praesenti iure, acquiritur commoratione in aliquo loco cum animo (intentione) ibi perpetuo manendi, si nihil inde avocet, vel commoratione protracta ad decennium com­ pletum. Quando commoratio coniungitur cum animo manendi, domicilium a prima die acquiritur. In altero casu, oportet ut de­ cem anni elapsi sint. Locus autem potest esso, praesenti iure, paroccia vel quasi-paroecia, aut dioecesis vel quasi-dioecesis (viea(1) d’Annibalb, Summula, I, 80, peresrrinoR a viatoribus secernit. Codice tamen distinctio ista praetermitti videtur. (2) Dc Domicilio, cf. Laurin, Archiv. XXVI, 165 ea. [283-285.] 244 TRACTATUS nr, TIT. II, CAP. π riatus apostolicus, praefectura apostolica). Inde domicilium paroeciale aut dioecesanum esse potest (c. 92). Quod autem probe notandum est, commoratio potest esse stricte personalis, quando ipsa persona modo moraliter continuo, praesens adest : et absentia relative brevis hanc continuitatem non impedit ; et potest esse quasi realis, i. e. in aede sibi exstructa, empta, conducta perseverare. Sic perpetuo manere et proin do­ micilium quis acquirere et habere censetur in loco ubi sibi domum aestivam stabilem procuravit. Quasi-domicilium est quaedam imitatio seu deminuta ratio domicilii. Praesenti iure quasi-domicilium acquiritur commora­ tione in paroecia (seu quasi-paroecia) aut saltem in dioecesi (seu quasi-dioecesi), vel coniuncta cum animo ibi manendi saltem ad maiorem anni partem, si nihil inde avocet, vel re vera protracta ad maiorem anni partem (c. 92 § 2). Minor, postquam infantia est egressus, et uxor quasi-domici­ lium obtinere possunt ; uxor legitime separata, etiam domicilium (c. 93 § 2). Domicilium et quasi-domicilium amittuntur discessione a loco cum animo non revertendi. Uxor tamen, amens et minor effica­ cem hanc voluntatem quod ad domicilium habere nequeunt (95). Codex expresse non dicit quomodo legale domicilium amittatur. Sic vero e natura rei dicendum videtur. Domicilium legale cessat qua necessarium, acquisita personali independentia. Remanebit tamen qua voluntarium, quam diu persona sui iuris animum ibi habitandi seu revertendi servaverit. Idem Codex nemini quasi-domicilium legale assignat. Nulla ergo est ratio cur cum R. P. Maroto (1), arbitremur quasi-do micilium legale seu necessarium, obtineri a personis quae non sunt sui iuris. Factum ergo est considerandum. Si tamen vir. curator, per­ sona cui minor subicitur nullibi domicilium, sed solum quasi-do­ micilium alicubi habeat, persona quae non est sui iuris quasi-do­ micilium proprium acquisivit vel non. Priore casu, solum istud quasi-domicilium participabit. Altero casu, ne vaga dicenda sit, quasi-domicilium viri, tutoris, curatoris in locum domicilii legalis subintrabit. Hoc dicimus, supplendo silentium logis ex norma c. 20. Nihil obstat quin quispiam duo vel tria domicilia habeat. Casus classicus est eius qui dimidiam anni partem in uno loco, alteram in altero loco habitare consuevit. Facile quoque potest (1) Institutiones iuris canonici, I, n. 410, nota. LEGIS ECCLESIASTICAE SUBIECTCM 245 quispiam distinctum a quasi-domicilio habere domicilium. Potestne autem eadem persona duo quasi-domicilia simul habere ! Ante Codicem id communiter negabatur ; et adhuc negandum vi­ detur, cum nec facto nec intentione possit simul quis in duobus locis per maiorem anni partem habitare. Difficultas tamen nunc moveri potest ex c. 95, quo quasi-domicilium amitti non dicitur nisi discessu sine animo revertendi. Quare R. P. Maroto (1) in diversam sententiam abiit. Praeterea, potest quispiam esse vague in paroecia qui domici­ lium in dioecesi habet, non autem e converso ; et plene vagus non est nisi qui ne quidem in dioecesi domicilium vel quasi-domicilium possideat. Sed iam ad rem nostram, i. e. ad subiectionem legi redeamus. 286. — Principium de subiectione personali. 1. Legibus particularibus territorii incolae et advenae subiciuntur si simul actu ibi commorantur. Attamen etiam absentes, legi­ bus proprii territorii tenentur, si earum transgressio in proprio territorio noceat, aut leges sint personales (c. 13, § 2 ; 14, § 1, io). 2. Peregrini: a) legibus generalibus tenentur etiam si hae in proprio territorio non vigeant, minime vero si locus in quo versantur sit exemptus ; b) Legibus proprii territorii non tenentur, nisi ea quae modo dicta est ratione sub η. 1 ; c) Legibus territorii in quo versantur non tenentur, « iis exceptis quae ordini publico consulunt, vel actuum sol­ lemnia determinant ». Ordo publicus intellegendus est immediate publicus ; complec­ titur istas dispositiones quarum publica observatio indiscriminatim exigenda videtur : v. g. locale interdictum, cautiones dc admis­ sione celebrantium in ecclesia, leges quae sine scandalo violari nequeunt, atque omnes leges quae de peregrinis expresse statutae sunt. Verba enim « ordo publicus » satis parum definita sunt, et ex voluntate legislatoris atque usibus receptis interpretationem (1) Ibid n. 413. 246 TRACTATUS III, TIT II, OAP. II recipiunt. Dici fortasse possit ordini publico consuli por oas leges quae ad commune damnum avertendum potius quam ad promo­ vendum bonum commune latae sunt. Peregrini enim communi territorii alterius bono cooperari per se non debent ; damnosi ta. men esso nequeunt. (Ball-Palm., I, tr. 3, n. 362, hac formula utuntur : tenentur « legibus.... quae specialiter latae sint in’bonum illius loci ob necessitatem rei publicae ».) Per se itaque peregrini participant exemptiones et commoda, non autem onera locorum in quibus versantur. •— Atque id valet etiam si lex particularis tam in proprio ter­ ritorio quam in loco ubi versantur vigeat : peregrini enim utramque legem particularem effugiunt (1). Casus tamen diversus foret, si lex v. g. ia concilio'pro­ vinciali vel national!, pluribus dioecesibus simul imposita sit. Incola istius provinciae vel civis istius nationis, legi illi quam diu in provincia vel natione versatur, astringitur (Ball.-Palmiebi, I, tr. 3, n. 362). 3. Vagi, contra ac multi de legibus particularibus sen­ tiebant, ex perspicua c. 14, § 2 dispositione, « obligantur legibus tam generalibus quam particularibus quae vigent in loco in quo versantur ». 287. — Applicatione». 1. Qui die i ei uni i aut festo versatur in loco ubi tunc ieiunium vel festum non est, nec ieiunaro nec operibus servilibus abstinere debet. 2. Peregrinus qui versatur in loco ubi illa dio observandum est ieiunium vel festum, id praterea inquirendum habet : obsorvatumc praeceptum iuris communis an iuris peculiaris. Priore casu, non vero altero, ieiunium vel festum observare debebit. Is prae­ terea a scandalo, ex lego generali, cavere debet. 3. Discedens ex oppido ubi non est ieiunium vel abstinen­ tia, poterit ibi carnibus vesci et bis plenam refectionem sumere, quamvis eadem die redierit domum ubi ieiunaro debuisset. Domum autem reversus, carnibus abstinere debebit ; ieiunandi autem iam copiam non habebit, cum per duas plenas refectiones ieiunium substantialiter laesum iam sit. 4. Abiturus loco ubi ex lege generali viget ieiunium, sed ca­ ll) Mulli tntnen euiu S. Alvhonso, l, 1, n. 15«. lutud reieiunt.. LEOIS ECCLESIASTICAE 8UBIECTUM > . : 247 dem die perventurus in locurn exemptum, vigentem ibi legem ab­ stinentiae non autem ieiunii observare debebit, quia ieiunii ob­ servatio est indivisibilis, et per partem diei exemptus erit. Cf. Baller.-Palm., I, tr. 3, n. 351. 5. Peregrini, antequam proprio territorio excedant, probabi­ liter ibi servare non debent praecepta, quando, tempore utili istis praeceptis implendis, ad locum pervenient istis praeceptis immuncin. Sic, qui ante prandium perventurus est in locum ubi non est festum, missam in proprio territorio audire non debet. 6. Belga aut Germanus non potest Romae, diebus ieiunii, vesci caseo in collatione vespertina. Quamvis enim, vigente Codice (c. 1250), abstinentia a lacticiniis iam non pertineat ad ius com­ mune, ius commune tamen seu c. 1251 praecipit ut diebus ieiunii, mane et vespere, circa ciborum quantitatem et qualitatem pro­ bata locorum consuetudo servetur. 7. Conceditur interdum ut duplex abstinentia hebdomadaria quae, ex c. 1252 § 2 servanda est per Quadragesimam feria VI et sabbato, servetur feria IV et VI. Quid tunc peregrinis facere licet ! a) In loco ubi dies Codice indicati servantur, abstinentiam sicut incolae istius loci observare debebunt : incolae enim legem communem servant. Cf. c. 14, 3 ; b) In loco ubi feria IV abstinetur, si ibi totam hebdomadam transigunt, optionem habebunt observandi feriam IV vel sabbatum. In casu enim, privilegium locale non est dispensationis, sed mu­ tatae diei. Possunt itaque peregrini privilegio locali uti ut suam obligationem in feriam IV transferant ; et possunt quoque sab­ bato legem communem servare ; c) Si foria IV usi sunt privilegio locali et proin abstinen­ tiam servarunt, tertium abstinere carnibus non debebunt, proptorea quod sabbato inciderint in locum ubi lex communis obser­ vatur ; d) Quid autem si ita peregrinantur ut feria IV sint in loco ubi abstinetur sabbato ; sabbato vero in loco ubi foria IV abstinen­ dum est! Dixeris prima specio ipsos sabbatina abstinentia teneri. Attamen, Ecclesia ita permittit ut peregrini so usibus locorum ac­ commodent, ut probabiliter dici possit eosdem abstinentia sab­ batina non tenori : Ecclesia non censetur ad singularitatem velle astringere. Id in simili causa ieiunii, post Sanchez (1), Lat______________ (1) Jn Decal. 1. 1. c. 12, n. 30. [287.] 248 TRACTATUS III, TIT. II, CAP. II MANN (1), Lacroix (2), admitti; Lehmkuhl (3), benignam mentis Ecclesiae interpretationem appellans. Ipse tamen vetat ne ox industria ab uno loco in alium ad vitandam obligationem transie­ ris. Praesentis tamen iuris mens nos sinit ut exceptionem istam neglegamus. De ipsa enim reservations casuum, declarat c. 900, 3°, eam vi carere extra territorium reservantis, etiamsi ad absolu­ tionem petendam paenitens ex eo discesserit. Cf. quoquo Noldin, Prine. 149. 288. — Sublectio vel exemptio localis. Nec leges parti­ culares obligant in loco plene exempto (4). Talis profecto est locus qui censetur extra territorium, quia alius ibi potesta­ tem similem exercet. Cf. Sch.malzgrueber, in 1. 5, t. 39, n. 49. Suntne autem hodie domus religiosorum exemptorum satis exemptae, ut hospites laici nullas alias leges observaro debeant nisi personales vel quibus ipsi regulares tenentur, nec censuris episcopalibus ibi sint obnoxii Î Id cum Suarez (5), potius ne­ gandum arbitramur. Loca enim ista non sunt secundum se exem­ pta, sed tantum ratione religiosorum. Quare Codex nusquam di­ recte dicit: domus regularium sunt loca exempta; sedsubordinatam personis exemptionem sic eleganter c. 615 expressit: «Regu­ lares... cum eorum domibus et ecclesiis... ab Ordinarii loci iurisdictione exempti sunt ». Praeterea, contra atque in alieno terri­ torio, ubi, quantum commune bonum postulat·, legibus localibus astringuntur, in illa domo laici nullum haberent Superiorem qui ipsis praecipere posset. Denique ipsi regulares non vitant in suis domibus exemptis leges dioecesanas quibus subduntur; cur laicus ibi vitaret leges quibus ipse subditur ? Atque domus istae adeo sunt in territorio, ut parochus loci ibi valide matrimoniis assis­ tere possit. Attamen S. Alphonsus, I, 157, valde probabilem existima­ vit sententiam oppositam ; Ballerini-Palmieri, De legibus, I, 347, rem dirimere nolunt ; atque etiam vigente Codice, probati auc­ tores, ut Noldin, I, 151 ; Génicot-Salsmans, I, 97; Cappello, (1) (2) (3) (4) 30G (28). Theol. mor. 1. 1, tr. 4, c. 11, n. 8. Theol mor. 1. 3, p. 2, n. 1271. Theol mor. I, 236. Cf. Suarez, De censuris, 1. 5, c. I, n. 5 ; D'Axnibale, I, 205 (12) ; — (5) Ibid. n. 6. LEGIS ECCLESIASTICAE INTERPRETATIO 249 De censuris, n. 9 eidem adhaerent. Quare probabilitatem non ne­ gamus opinionis quae putat hospites, in domibus regularium, a legibus et censuris episcopalibus per se esse immunes. Ceterum, hodie rari casus occurrent. § 4. — De Interpretatione Legis Ecclesiasticae. £89. — I. Normae generales. De interpretatione legis ec­ clesiasticae in universum haec propria observanda veniunt. Praeter interpretationem authenticam, quam per mo­ dum legis dat ipse legislator et per modum sententiae quodvis tribunal competens in causis quas dirimit, fit quo­ que interpretatio per modum rescripti in re peculiari. Dum prima eandem vim atque ipsa lex habet, ambae posteriores vim exserunt circumscriptam personis pro qui­ bus datae sunt, idque pro solis negotiis de quibus sententia aut rescriptum agebat (c. 17). Quid ergo dicemus de interpretationibus quae sub hoc titulo prodeunt in Acta Apostolicae Sedis: Romana. —Romana et alia­ rum. — Dubia. Ipsa insertio in commentarium officiale efficit ut de responsis istis authentice constet in foro quoque externo. Ac non ambigitur per responsa ista, omnibus fidelibus quo­ rum interest, securam agendi regulam suppeditari. Authentia tamen responsi non sufficit per se ut rescriptum convertat in le­ gem generalem. Quaerendum itaque superest utrum nocue omnes fideles hac sequenda interpretatione teneantur. Cui quaestioni hac distinctione respondendum putamus. Quando, ex ipsa inscriptione, nominantur, ut in primo exem­ plo, vel saltem modo minus definito indicantur dioeceses quibus data sunt, responsa ista per se solas istas dioeceses obligant. Sed cum nulla indicatur persona vel regio pro quibus datum sit rescriptum, authentica dubii solutio omni Ecclesiae proponi videtur, ac proin omnes in illa re obligare. Non raro fit ut interpretatio, etiam particulari dioecesi data, ita ab auctoribus recipiatur, ut fiat usualis, et mox obliget tam­ quam consuetudo per coniventiam. Si autem extra Acta Apostolicae Sedis vagetur responsum, in (2S8. 289.] 250 TRACTATUS in, TIT. II, CAP. II foro exteriore ignoratur, ita ut ex ipsa mente respondentis, solu­ tio data sit ut minus definitiva, et, iis exceptis quibus rescriptum missum est, alii servent libertatem diversimode opinandi. 290. — II. Peculiaris regula de todice i uris cano­ nici. Authentica legum universalium interpretatio per re­ scripta fieri consuevit, in sua cuiusque provincia, a Sa­ cris Congregationibus. Attamen, quando dubium Codicis canonem formaliter afficit, ex Motu Proprio Cum iuris, 15 sept. 1917, authentica interpretatio propriae Commis­ sioni, ad Codicis canones authentice interpretandos per il­ lud diploma institutae reservata est. In rebus tamen maio­ ris momenti auditur S. Congregatio cuius propria res est. 291. — III. Necessitas promulgationis. Ex c. 17 § 2, interpretatio authentica per modum legis, non solum quando est extensiva vel restrictiva, sed etiam quando est compre­ hensiva sed legem vere dubiam explicat, non retro trahitur et promulgari debet. 292. — IV. Temporis supputatio. Specialis quaestio de supputatione temporis, cuius frequens in legibus fit mentio, proprio novi Codicis titulo (1. I, t. 3) nunc solvitur, ita tamen ut leges liturgicae intactae maneant. Sic, in re liturgica, dies aliud initium ac media nox habet ; et quae dominica mensi ut prima assignatur ipsum mensem in­ terdum praecedit. Porro regulae supputationis, nisi aliud expresso caveatur, summarie sic proponi et explicari posse videntur. 1. Hora, de cuius quantitate nihil dicitur, sed quam 60 momentis constare novimus, pro varia horologii consti­ tutione, ad primum vel ultimum pulsum horologii inchoatur vel finitur. Censentque pleraque horologia ita facta esse ut hora elapsa sit cum primam dant horae pulsationem. Cum autem variae sint horarum aestimationes, per se servandus est communis loci usus ; pro pluribus tamen actibus privatis optio datur cuius vim in tractatu de con­ scientia expendemus. CANONICA TEMPOBIS SUPPUTATIO 251 2. Dies, etiam in materia ecclesiastica, a media nocte initium habet, et constat 24 horis continuo supputandis (c. 32). Unde, quando ex lege computatio fit per dies, ut v. g. de tempore quod novicius abesse potest, partes dierum neglegendae sunt quae non pertinent ad spatium continuum 24 horarum quae a media nocte ad mediam noctem compu­ tandae sunt. Quare ne per diem quidem abfuisse censebitur novicius qui vigesies per quinque vel decem horas separa­ tas abfuerit ; nec dies qua proficiscitur vel qua redit in tempore absentiae quod per dies aestimatur computandus est (1). Continuitas tamen moraliter intellegenda est : per diem abfuit qui abfuit moraliter per 24 horas, a media nocte computatas. 3. Hebdomada (c. 32) 7 diebus, i. e. ergo 7 spatiis 24 horarum continuo supputandarum constare dicitur. Sed non requiritur ut ipsi dies sint inter se continui, vel ut certa dies, puta dominicam, tamquam prima consideretur. Unde, nisi lex statuat hebdomadam sumendam esse ut in calen­ dario, quilibet septem dies pleni, — i. e. septem intervalla horarum 24 continuarum a media nocte ad mediam noctem, — etiam non continui hebdomadam efficient. 4. Mensis et annus vel sumuntur prout in calendario vel non. In posteriore casu, mensis designat spatium 30 dierum ; annus voro spatium 365 dierum. Porro, sumuntur prout in calendario : a) Quando proprio nomine designantur, v. g. mense martio, vel quando aequivalens designatio usurpatur. Sic, dicendo « anno proxime futuro », aequivalenter annum 1923 designas ; b) Quando tempus continuum assignatur, ut v. g. in suspensione per tres inenses. (1) Ad eos voro qui residere. debent quatenus certa officia in definitio oco praestanda habent, regula ista prudenter ot cauto traducenda est. Sup­ ponamus canonicum qui ad Matutinum non autem ad alias horas choro intcrvonorlt. Dio ista, qua ox parte tantum officium «uum explevit, non censetur resedisse. Quaro si lain licitas ferias plene absumpserit, die ista, amittit pro rata parte non solas distributiones cotidianas, eed etiam, pro rata parte, fructus praebendae suae seu beneficii, ac puniri potest ut violator legis residendi. [290-292.] 252 TRACTATUS III, TIT. Il, CAT. 11 Sumuntur 30 vel 3G5 dies, quando tempus designatur intermissum, ut cum permittitur beneficiato canonico ab­ sentia trium mensium. 5. Quod ad initium et -finem temporis : vel terminus a quo nec explicite nec implicite assignatur (suspensio a divi­ nis per mensem; tres vacationum menses in anno); et tunc supputatur de momento ad momentum. Vel tempus ter­ minus a quo assignatur·, tunc (excluso speciali casu actuum qui statis temporibus renovantur, ut vota, electio) : si terminus a quo coincidit cum initio diei, primus dies com­ putatur, et tempus finitur incipiente ultimo die eiusdem numeri : v. g. duo menses a 15° ianuarii, elapsi censentur incipiente (media nocte) 15° die martii. Si non coincidit cum initio diei : quartusdecimus aetatis annus, decendium ad appellandum (horum initium est nativitas, sententia pri­ mae instantiae), primus dies non computatur, et tempus fi­ nitur expleto ultimo die eiusdem numeri. Ergo natus 15 mart. 1900 habebit quattuordecim annos, expleto (media nocte) die 15 mart. 1914. Dies eiusdem numeri aliter sumitur quando agitur do pluri­ bus mensibus vel annis ac quando de pluribus diebus sermo fit. Priore casu, est dies qui in alio menso eundem numerum habet, v. g. 20.25. Quia tamen alii menses 30 alii 31 dies numerant, et februarius solos 28 vel 29 habet, dies eiusdem numeri in fino men­ sis deficere potest. Sed tunc ultimus dies, v. g. 28 februarii habetur pro die eiusdem numeri ac dies finales (v. g. 28. 29. 30. 31 ian.) mensis qui plures habet. Cum vero tempus est mense brevius, dies eiusdem numeri est illo quo iteratur numerus ipso spatio indicatus : v. g. dies octavus, decimus, si agatur do octiduo, de decendio. Denique, si agitur de actibus qui post stata intervalla recurrunt, v. g. de votis quae post unum, duos annos reno­ vanda sunt vel in perpetua convertuntur, de electione quae sexto quoque anno facienda redit, tempus finitur eodem re­ currente die quo incepit, sed, neglecta consideratione horae actus, per integrum eundem diem fieri potest. Hinc, quam­ vis prima vota non fiant eodem recurrente die quo quis noviciatum ingressus sit sed postridie, nihilominus vota PRIVILEGIA IN LEGE ECCLESIASTICA 253 emissa (1), electio facta 15 augusti, recurrente die 15 augu­ sti renovabuntur. 6. Quod ad contractuum obligationes, puta mutuam pecuniam reddendam, nisi paciscentes aliud definierint, ius canonicum se accommodat ad legem civilem in terri­ torio vigentem (c. 33 § 2). 7. Canon 35 tempus continuum ab utili secernit. Con­ tinuum nullam patitur interruptionem ; utile non currit ignoranti vel impedito. V. g. si decem dies utiles concedun­ tur ad appellandum, dies quibus quis impeditus fuerit, in iisdem non computantur. Tempus per se censetur conti­ nuum ; expressa vel tacita concessio temporis utilis demon­ stranda est. § 5. — De Privilegiis et Dispensationibus in Lege Ecclesiastica. I. — De Privilegiis. 293. — Variae regulae. ITaec pauca addenda sunt ad no­ tiones datas supra n. 209 ss. In praesenti iure ecclesiastico: 1. Privilegia sunt perpetua, nisi aliud constet (c. 70). Data cum clausula « ad beneplacitum nostrum », vel cum alia aequipollenti, exstinguuntur resoluto iure concedentis (c. 73). 2. Valent in foro conscientiae privilegia oretenus a S. Sede concessa ; in foro autem externo rite probanda erunt (c. 79). 3. Privilegiis praeter ius accensentur facultates ha­ bituales quae conceduntur vel in perpetuum, vel ad praefi­ nitum tempus, vel ad certum numerum casuum’, et huiusmodi facultates, nisi in concessione electa fuerit industria personae vel aliud expresse cautum sit, si concessae sunt episcopo competunt quoque vicario generali, et transeunt ad Ordi­ narios qui episcopo in regimine succedunt (c. 66). (1) Atque etiam ni qui protoesus eat hora sexta, vota tantum hora un­ decima repetat, non erit tamen, die 15 auR. ab hora (>* ad 11*« votis solutus. [293.] 4 254 TRACTATUS HI, TIT. II, CAI*. II 4. Privilegia personalia cum persona exstinguuntur : realia vel localia per absolutum rei vcl loci interitum ces­ sant ; si tamen locus intra quinquaginta annos restitua­ tur, localia reviviscunt (cc. 74. 75). II. — De Dispensationibus. 294. — I. Quid possit S. Pontifex. 1. S. Pontifex in omni lege ecclesiastica, tam particulari quam universali, semper validam dispensationem fidelibus conced it. Id aperte sequitur ex dictis supra, n. 223. Se ipse ea ratione solvere potest quae ibidem explicata est. In lege divina proprie non dispensat ; potestate tamen ligandi et solvendi uti potest ad relaxandum, propter iustam causam, vinculum voti, iuramenti, matrimonii rati, immo matrimonii quod post baptismum non fuit consum­ matum. Propter iustam causam, inquam. Nequit enim sine tali causa materiam istam legi divinae subtrahere. 295. — II. Quid possint Ordinarii. 1. Can. 81. 82 hoc principium effertur: A generali lege Ecclesiae vel a lege quam Pontifex pro speciali territorio fecerit, Ordinarii infra S. Pontificem, ne in casu quidem peculiari, dispensare va­ lide possunt, nisi potestas ipsis explicite vcl implicite con­ cessa sit ; « aut nisi difficilis sit recursus ad S. Sedem et simul in mora sit periculum gravis damni, et de dispensa­ tione agatur quae a Sede Apostolica concedi consueverit ». Ut ergo valide dispensent sino positiva S. Sedis concessione, tria concurrere debent : res in qua S. Sedes dispensare solet (v. g. impedimentum consanguinitatis in 2 vel 3 gradu lineae colla­ teralis) ; periculum gravis damni, ex mora ; difficilis recursus ad S. Sedem. Causa quam ante Codicem scriptores communiter ad­ debant, i. e. casus frequenter occurrentes, silentio praeter­ mittitur, nec iam valere videtur. 2. Expressa autem dispens ndi facultas conceditur Or­ dinariis locorum in casibus sequentibus : DISPENSATIO A DEGE ECCLESIASTICA 255 a) In dubio jacti, possunt, etiain in legibus irritantibus et inhabili tanti bus, dispensaro, dummodo agatur de legibus in qui­ bus R. Pontifex dispensare solet (c. 16) ; b) A temporibus sacris (diebus ieiunii, abstinentiae vel fes­ tivis) servandis, dispensare possunt, in casibus singularibus, subiectos sibi fideles singulasvo familias, etiam extra territorium; atque, in suo territorio, etiam peregrinos (c. 1245). Immo, ex causa peculiari magni concursus populi aut publicae valetudinis, i idem Ordinarii totam dioecesim vel locum a ieiunio et abstinentia dispensare possunt. Sic, anno 1919, ad consulen­ dum publicae valetudini, episcopi Hiberniae ieiunium per totam quadragesimam relaxarunt; c) Vota non reservata ex iusta causa relaxare possunt om­ nibus subditis atque etiam peregrinis. Ius tamen aliis quaesitum laedere non possunt (o. 1313) ; d) Eadem facultas ipsis conceditur in iuramenta (c. 1320); e) Dispensare possunt in interstitiis quae inter varias ordi­ nationes servanda sunt, non tamen ita ut duo sacri ordines, vel minores ordines cum subdiaconatu eodem dio, vel quattuor mi­ nores ordines simul, aut prima tonsura cum minore ordine confe­ rantur. Cf. o. 978 ; /) Dispensare possunt in bannis, etiam in aliena dioecesi faciendis vel repetendis (cc. 1028. 1030) ; g) In impedimentis matrimonialibus dispensare possunt, cum casus concurrunt qui in tractatu de matrimonio expo­ nuntur ; h) Subditos suos dispensaro per se vel per alium possunt ab omnibus irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus, ex­ cepta ea quae ex homicidio voluntario aut abortu oritur, aliave deducta ad forum iudiciale (c. 990) ; i) In casibus occultis, possunt per se vel per alium poenas latae sententiae iurc communi statutas remittere, exceptis censu­ ris specialissimo vel speciali modo S. Sedi reservatis. Immo in casibus publicis, poenas latae sententiae iuro communi statutas remittere possunt, exceptis casibus ad forum contentio­ sum deductis, censuris S. Sede reservatis et quibusdam aliis, enu­ meratis canone 2237; j) In casibus urgentibus, possunt pro singulis libris veniam facere legendi, etc., libros prohibitos. Et generalem facultatem a S. Sedo impetraro possunt (c. 1402). Verum haec potius est licen­ tia quam dispensatio ; k) Do consensu examinatorum synodalium, candidatum [294. 295.] 25β TRACTATUS nr, TIT. Π, CAP. II parochum, doctrinae laude commendatum, ab examino super doctrina dispensare possunt (c. 459, 3°). N. B. Nulla itaque potestas dispensandi in horis ca­ nonicis ipsis conceditur. Hanc tamen ex consuetudine cen­ tenaria habere possunt. Possunt etiam facultates habituales a S. Paenitentiaria obtinere pro foro interno. Solebant praeterea non pauci epi­ scopi impetrare pro foro externo varias facultates quinquen­ nales, decennales, v. g. in impedimentis. Verum huiusmodi facultates, salvis quibusdam exceptionibus temporariis, re­ vocatae sunt decreto Proxima, S. C. Consistoridlis, 25 aprilis 3 918. Supersunt tamen facultates quas in locis missio­ num S. C. Propagandae Fidei communicare consuevit. Et novae concedi coeptae sunt. Sic, extra missiones, a S. C. de Sacramentis facultates habituales conceduntur dispen­ sandi v. g. in minoribus matrimonii impedimentis. Tacite (per se seu nisi alia intentio appareat ex textu vel consuetudine) conceditur Ordinariis locorum facultas dispensandi in legibus pontificiis quibus clausula additur : « nisi dispensetur ». 3. In casibus particularibus et iusta de causa, Ordi­ narii locorum dispensare possunt a decretis concilii plenarii et provincialis (c. 291). Factae potestates communi iure ad ordinariam ac proin delegabilem potestatem pertinent Ordinarii locorum. 4. In legibus demum dioecesanis, propria auctoritate dispensant. Atque idem dicendum est de consuetudinibus particularibus, cum illas abrogare possint. Nomine autem Ordinarii loci seu locorum veniunt (prae­ ter Romanum Pontificem), pro suo quisque territorio, epi­ scopus residentialis, abbas vel praelatus nullius eorumque vicarius generalis, administrator, vicarius et praefectus apostolicus, itemque ii qui, praedictis deficientibus, interim ex iuris praescripto aut ex probatis consuetudinibus succe­ dunt in regimine (c. 198). 296. — III. Quid Superiores maiores religionum. Supe­ riores maiores in religionibus clericalibus exemptis, i. e. DISPENSATIO Λ LEOE ECCLESIASTICA 257 Generalis, Provincialis, et in monasteriis sui iuris Abbas vel Praelatus etiam localis, veniunt nomine Ordinarii, respectu subditorum suorum (c. 198). Qua tales, ipsi subditos dispensare possunt : A legibus pontificiis in quibus S. Sedes solet dispensationem concedere, si difficilis est recursus ad S. Sedem et simul in mora periculum est gravis damni (cc. 81.82). In dubio facti, dummodo agatur de legibus in quibus R. Pon­ tifex dispensare solet (c. 15). Λ temporibus sacris, in casibus singularibus et iusta de caus^ (c. 1245). A votis non reservatis (c. 1313), illaeso tamen iure tertii quaesito. A iuramentis (c. 1320). Ab irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus, excepto homicidio voluntario et fetus humani abortu, aliave deducta ad forum iudiciale (c. 990). A poenis latae sententiae, sicut dictum est de Ordinariis lo­ corum (c. 2237). Pro singulis libris, in casibus urgentioribus, licentiam quod attinet ad libros S. Sede proscriptos dare possunt (c. 1402). Praeterea facultates dispensandi exercere possunt quae ex non revocatis suae religionis privilegiis in ipsorum potes­ tate versantur. Cum agitur de dispensatione a temporibus sacris, a votis et i u ramentis, subditi esse intelleguntur non soli reli­ giosi, professi vel novicii, verum etiam personae quae « in religiosa domo diu noctuque degunt » causa famulatus aut educationis aut hospitii aut infirmae valetudinis (c. 514). 297. — IV. Quid Parochi. Parochi a nulla lege dispen­ sare possunt nisi potestas iisdem expresse concessa sit (canon 83). Expresse ipsis conceditur c. 1245, § 1, ut in casibus singu­ laribus et iustis de causis subditos sibi singulos fideles singulasve familias, etiam extra territorium ; atque in territorio suo etiam peregrinos a lege communi observantiae temporis sacri dispensare possint. 17 [296. 297.] 258 TRACTATUS ni, TIT. Π, CAP. π In casibus urgentibus habent facultatem dispensandi in im­ pedimentis matrimonii, quae proprio loco exponitur (c. 1044-1046). 298. — V. Quid Superiores religiosi. Superiores religio­ nis clericalis exemptae, — etiam non maiores, — possunt sicut Ordinarii dispensare a temporibus sacris servandis, a votis et a iurameniis, subditos intellectos sicut num. 296. in fine dictum est (cc. 1245. 1313. 1320). 299. — VI. Qnid Confessuri!. Conjessarii rite approbati, quaedam possunt circa indulgentias, irregularitates, poenas, impedi­ menta matrimonii. a) Legitimo impedimento detentis commutare possunt pia opera ad lucrandas indulgentias iniuncta (c. 935). Ut patet, sub­ stantia operis principalis aliquo modo servanda erit : sic indulgen­ tiam communioni annexam non possunt alii operi coniungere. Aliud est si communio requiratur ut condicio indulgentiae diverso operi concessae. Sic etiam sine usu crucifixi benedicti, non pote­ runt impediti indulgentias viae crucis lucrari. Cf. resp. S. Paenit. 14 dec. 1917, ad V; b) In casibus occultis urgentioribus in quibus Ordinarius adiri nequeat, et periculum immineat gravis damni vel infamiae, dispensare possunt ab irregularitatibus omnibus ex delicto occulto provenientibus, excepto homicidio voluntario et fetus humani abortu, sed ad hoc dumtaxat ut paenitens ordines iam susceptos exercere licite valeat (c. 990, § 2); c) 1. « In casibus occultis urgentioribus, si ex observatione poenae vindicativae l. s. reus seipsum proderet cum infamia et scandalo, quilibet confessarius potest in foro sacramentali obliga­ tionem servandae poenae suspendere, iniuncto onere recurrendi saltem intra mensem per epistolam et confcssarium, si id fieri possit sino gravi incommodo, reticito nomine, ad S. Pacnitentiariam vel ad episcopum facultate praeditum et standi eius mandatis. 2. Et si in aliquo casu extraordinario hic recursus sit impossibilis, tunc ipsemet confessarius potest dispensationem concedere ad normam c. 2254, § 3 » : i. e. iniunctis de iure iniungendis et im­ posita congrua paenitentia et satisfactione pro poena, sub onere re incidendi. (Cf. c. 2290.) N.B. Eadem facultate confessorius pollet quod ad censuras, ita tamen ut numquam sine onere recurrendi absolvere possit sacerdotem qui complicem in re turpi absolverit vel absolvere I I j | I I I 1 j i I i DISPENSATIO A LEGE ECCLESIASTICA 259 finxerit. Sed censurae absolvuntur et hic agitur de dispensatio­ nibus; d) In casibus urgentioribus habent in impedimentis matri­ monii facultatem quae proprio loco explicatur. Habent praeterea confessarii regulares facultates ex Ordinis privilegiis, v. g. dispensandi vota non reservata; et, in quibusdam religionibus, vota quaedam etiam reservata, N. B. Quando condicio usus intrasacr amentatis non ap­ ponitur, confessarius facultates istas etiam extra confes­ sionem erga paenitentes exercere potest. Paenitentes autem sunt quotquot hic et nunc audire potest in confessione. 300. — VII. Quid Sacerdotes. Simplex sacerdos qui matrimonio assistit habet in casibus urgentioribus, ex cc. 1044. 1045 facultatem dispensandi in impedimentis de quibus suo loco agetur. 301. — Quaeres quomodo intellegenda sit facultas restricta ad singulos casus ; seu, quid sit dispensare in sin­ gulis casibus ? Haec est rationabilis rei interpretatio, ut dispensans nequeat ultra quam postulat praesens causa dispensationem protrahere : v. g. non ultra tempus morbi, itineris pro qui­ bus dispensatio petitur. Sed, ut nobis videtur, nulla alia limitatio temporis per se apponenda est. Fit tamen ut in­ tervallum temporis expresse definiatur. Sic, in Belgio, solet E.mus Archiepiscopus facultatem dispen­ sandi in ieiunio ita confessariis communicare, ut nequeant ad tempus ultra annum dispensationem concedere. Formula qua utitur R. P. Makoto (Institutiones, n. 304) « singulis et toties quoties», maiorem severitatem sonare videtur. S. Alpuonsus, III, 288, ait : « Ad tempus et pro singulis casibus ». 302. — Dispensationis sublectum. 1. Per se, unusquis­ que subditos suos dispensat. Et cum dispensatio dicat usum iurisdictionis gratiosae, ubique locorum erga sub­ ditos exerceri potest. 2. Vagi quoque, sicut nunc legibus territorii in quo ver[298-302.] 260 TttAOTATUS III, TIT. II, CAP. II santur parere debent, ita dispensari possunt ab omnibus qui in isto territorio facultate dispensandi potiuntur. 3. Peregrini, tum ab Ordinario loci, tum a parocho, quando iste est in re competens, in utriusque territorio dis­ pensari possunt a temporibus sacris (c. 1245) ; a votis et iuramentis (cc. 1313. 1320) ; in casibus urgentioribus, ab impedimentis matrimonii (cc. 1043-45) ; a censuris a iure reservatis (c. 2253). Dispensatio ab interstitiis dari potest ab episcopo iis quos ordinat. Sic, ex superiore iure (1). Dispensatio ab irregularitatibus ex delicto danda est 3 proprio Ordinario (c. 990) ; sicut facultas legendi, tenendi, etc. libros prohibitos (c. 1402 § 1). Dispensatio a poenis, cum Codex subjectum canone 2237 non determinet, videtur, in territorio suo, ab Ordinario loci omnibus dari posse. Facultas facta dispensandi in publicis matrimonii im­ pedimentis, exercetur ab Ordinario qui litteras testimoniales dedit vel preces ad S. Sedem transmisit, etiamsi sponsi alio definitive migraverint (c. 1055). De facultatibus generalibus per indultum concessis cf. Tract, de matrimonio. Facultates exercendae erga paenitentes omnibus pro­ sunt in quibus illa qualitas inest, i. e. omnibus quos, in loco ubi sunt, dispensans sacramentaliter absolvere possit. 4. Ex recepta interpretatione, potest seipse dispensare qui generali communicatione facultatem dispensandi pos­ sidet. Confessarius tamen circumscripta paenitcntibus fa­ cultate erga se uti non poterit, cum nemo sit paenitens suimet ipsius, nec desint alii confessarii. Superior, contra, per se solus est, ita ut in deteriore condicione versari vide­ retur, nisi facultatem pro subditis concessam sibi applicare posset. Quidam tamen, v. g. Suarez (2), facultatem dispensandi (1) Cf. reap. S. Cong. Cone. 30 lut. 1597 ct 30 sept. 1609, ul lega ta in Mldensl. Collect, prop Fid. 1, 231. (2) De Religione, T. VI, 1. 6, c. 11, n. 4. DISPENSATIO A DEGE ECCLESIASTICA 261 in propriis votis non esse concessam putabant, sed alii v. g. Sanchez (1), exceptionem istam negarunt. De ipso legislatore secum dispensante, diximus supra, n. 223. 5. Regulares, cum a proprio Ordinario dispensari pos­ sunt, ad Ordinarium loci recurrere nequeunt. Si tamen copia adeundi proprium Ordinarium desit, videntur, ex praesumpta Superioris facultate, ab Ordinario loci dispensari posse. Consentiente Superiore, possunt eundem Ordinarium adire ut is sua voluntaria iurisdictione utatur in casibus in quos proprias Praelatus caret potestate : quia, ex r. 61 Turis in 6° « Quod ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispendium retorquendum ». Haec autem expressa concessio legitur in c. 620 : « Per indultum ab Ordinario loci legitime concessum, obligatio legis communis cessat quoque pro religiosis omnibus in dioecesi commorantibus, salvis votis et constitutionibus propriis cuiusvis religionis ». 6. Dispensatio valide pro alio impetrari potest, et valet ante eius acceptationem, nisi aliud ex clausulis appareat Hoc eruimus ex c. 37. 303. — Usus dispensationis personalis est per se ubi­ que permissus. Sive detur in foro interno sive in foro ex­ teriore, dispensatio per se permittit actus in utroque foro. Attamen, nisi in foro externo probetur, aut legitime prae­ sumatur, dispensatio fori interni actionem fori exterioris non impediet (Cf. c. 2251). Quare c. 1047 cavet ut dispensatio matrimonialis, data in foro interno super impedimento oc­ culto, annotetur in secreto archivo : data autem in foro sa-cr ament ali, confirmetur nova dispensatione in foro ex­ terno, si impedimentum evaserit publicum. 304. — Canone 84 § 2 expresse statuit ur : « Dispen­ satio in dubio de sufficientia causae licite petitur et potest licite et valide concedi ». (1) Pr Matrimonio, L. 8, . — Conscientia est regula morum. Actus humani non simili modo quo remotam suam regulam in lege, sic regu­ lam suam proximam in conscientia reperiunt. Lex est actus Superioris, conscientia est actus facultatis pertinentis ad subditum: lex ordinem constituit, conscientia ordinem con­ stitutum novit ac proin praesupponit ; lex praecipit, con­ scientia praeceptum legis intimat. Conscientia est ergo praeco, quo mediante, leges actionum nostrarum nobis applicantur. Conscientiam autem esse hoc modo proximam regu­ lam actionum nostrarum humanarum, inde perspicitur, quod voluntas est appetitus rationalis, cuius obiectum non est res ut extra nos exsistit, sed ut in intellectu nostro est intention aliter (seu in specie expressa ) praesens. 340. — II. Quotuplex sit conscientia moralis. 1. Morale indicium de actione humana nostra actum nostrum praecedit et comitatur, vel actum nostrum sequi­ tur. Hinc distinguitur conscientia antecedens, de actione vel omissione instante, et consequens, de actione vel omis­ sione facta. 2. Pro varia conclusione sui iudicii, conscientia ante­ cedens est obligans, consulens, permittens, vetans, prout praesentatum appetibile ab ipsa pronuntiatur necessarium, optandum, liberae optionis, vel repudiandum. Consequens autem conscientia testificatur quid mora­ liter egerimus, et, pro morali actionis natura, eam appro­ bat, laudat, excusat, damnat. Huc autem se naturaliter in­ tromittit facultas appetitiva, per se contenta de bona ac­ tione, afflicta de mala, ita ut habeatur testimonium paci­ ficans, quietans ; et remorsus per se poenalis. 3. Conscientia, sicut omne indicium, per se recta est, seu speculative vera, quatenus dictat quod verum est. Per accidens tamen erronea erit, idquo vincibilitcr vel invinci­ biliter. Quae autem invincibiliter errat dicitur tamen recta secundum quid, i. e. relate ad agentem. QUID ET QUOTUPLEX SIT CONSCIENTIA 291 4. Conscientia potest esse certa vel dubia. Certa indicat sine formidine oppositi. Dubia per se de actione non in­ dicat, vel non aliud refert nisi actionem esse dubiae hones­ tatis. Imperante autem voluntate (quae aliqua perspecta ratione boni, v. g. ipsius quietis a laboriosa indagatione movetur) dubium seu suspensio inter utramque partem, potest converti in indicium opinativum, hac saltem parte qua apparet quodpiam motivum decidendi. ludicium istud fit cum formidine oppositi. Cum autem ista inclinatio intel­ lectus fiat ex imperio appetitivae facultatis, non est plus veritatis in opinione quam in dubio proprie dicto. 5. Cum conscientia proprie dicta respiciat actionem no­ stram qua talem, per se eius certitudo vel dubitatio est practica. Distinguitur tamen conscientia speculative et conscientia practice certa vel dubia. Prior est de qualitate actionis in se spectatae, altera de actione ut a me fiet in concreto. Quaenam certitudo hic attendatur. Observes autem nos in praesenti nostra condicione contentos esse debere in rebus prac­ tices, in quibus principia ad facta contingentia sunt applicanda, certitudine minus stricta quam quae prop ia est scientiae specula­ tivae. Certitudo haec dicitur moralis, quia, secundum communem hominum existimationem, ad agendum sulhciens est. « Cum dico conscientiam, ait S. Tiiomas, non dico vel implico scientiam so­ lummodo stricte acceptam, prout est tantum verorum, sed scien­ tiam largo modo acceptam, pro quacumque notitia, secundum quod omne quod novimus, communi usu loquendi scire dicimur » (1). Sic scire dicimus quod unus probus vir nobis narrat sibi constare ; sic nos existimamus certos de valido recepto baptismo, etc. 6. Cum nobis non referatur status habitualis, sed praesens factum vitae nostrae, conscientia proprie dicta semper signat actum. Conscientia habitualis nulla est. Ad recte tamen indicandum habitibus iuvamur. Inde distinguitur quoque, praeter actualem, conscientia habitu lis, quae est habitus vel inclinatio, partim acquisita, ad indicia moralia ferenda. Im­ proprie autem conscientia interdum vocatur ipsa potentia seu facultas eliciendi indicia moralia. (1) De veritate, q. 17 art. 2 ud 2. [339-340.} 292 TRACTATUS IV, TIT. 1, CAP. I 341. — Quotuplex sit conscientia habitualis. Sumpta pro habitu, conscientia dicitur tenera vel timorata, quae eximia rectitudine leves boni vel mali rationes dignoscit. Scrupulosa est quae illegitima formidine in suis indi­ ciis agitatur. Laxa est quae falsis excusationibus decipi consuevit. Durior quoque appellari potest, quatenus, percepta mali ratione, difficilius movetur. Stricta, contra, seu rigidior, aequa obligationum tem­ peratione seu epikeia uti nequit : est igitur incompleta. Pharisaica est falsa ista conscientia quam Dominus in Pharisaeis notabat : hi, in minimis rebus stricti, in maio­ ribus officiis laxi deprehendebantur, vel etiam graviore quadam hypocrisi ista sibi et aliis dissimulabant (Cf. S. Matth. 24, 24). Cauteriata demum est falsa conscientia quae ipso ho­ nestatis sensu vel appetitu fere deficitur. Nomen desum­ ptum est a I, Tim. 4, 2. Distinctio conscientiae in actualem et habitualem, trac­ tatum dividit in duos titulos, alterum de actuali alterum de habituali conscientia. Prius de conscientia ut est actus, dein de habitu dicemus. SUMMARIUM. 842. — Conscientia dicit proprie scientiam seu relationem immediatam de factis nostris internis. Haec est psychologica. In theologia morum est indicium morale quod, secundum principia agi bilium, elicimus de nostra actione. Distinguitur antecedens et consequens, prout praecedit vel comitatur et sequitur actionem ; recta vel erronea, prout per se indicat secundum veritatem, vel per accidens errat, sive vincibiliter sive invincibiliter. Est quoque certa vel dubia, idque speculative do actione in se considerata, vel practice, do actione ut ab agente hic et nunc ponetur. Inter­ veniente parte appotitiva, habetur testimonium quiotans bonae conscientiae, et remorsus malae conscientiae consequentis. Qua praeco, quo medianto logos actionum nostrarum nobis applicantur, conscientia est proxima regula nostrarum actionum. CONSCIENTIAE CERTA 293 Propter momentum quod in habitibus inost, distinguitur quoque, ab actuali, conscientia habitualis, quae est habitus, par’ im acquisitus, faciendi indicia moralia. Habitualis conscientia di­ citur, pro varia sua qualitate, tenera seu timorata, scrupulosa, laxa, stricta seu rigidior, pharisaica, cauteriata. TITULUS PRIMUS. De Conscientia actuali. Utilitas. — Titulus iste omnis est in theologia morali maxime necessarius, cum proximam regulam expl’cet cui omne indicium morale inniti debet. CAPUT I. De vi conscientiae certae. 343. — Conscientia practice certa semper sequenda est. Quare sive speculative vera sit sive erronea, actio bonitatem vel malitiam quam conscientia proponit re vera habebit. Id constat ex Genesi, 20, 4-7, ubi Deo probatur excu­ satio ignorantiae suae quam Abimelech allegabat, et ex loco Apostoli, Rom., 14, 14. 22. 23, collato cum I Cor., 8, 11, ubi S. Paulus pollui conscientiam docet propter actionem quae falso illicita existimatur. Et ratio est, quia qua voluntate Superior vult quidpiam observari, eadem vult ut obtempe­ retur unico praeconi, a se designato et per se fideli, per quem solum ipsius iussa intimantur. Conscientia autem, huius­ modi praeconis munere fungitur. Ceterum, cum obiectum voluntatis sit actio ut ab intellectu proponitur, actus spe­ ciem recipit ab obiecto, « non secundum materiam- obiecti sed secundum rationem obiecti ». (S. Tn. qdlb. 3, art. 27). Quare specie non differunt peccatum contra rectam et peccatum contra erroneam conscientiam commissum. Actus tamen semper supponendus est humanus. Quare involuntariae distractiones non imputabuntur ei qui eas­ dem peccata osse erronee existimet. 13 H 313.] 294 TRACTATUS IV, TIT. I, CAT. II 344. — Quid, si conscientia ignorantiae vel erroris culpanda fuerit ? Si inter agendum, ad ignorantiam suam imperitus non advertit, conscientiam gerit actu invincibilem, quam se­ quendo actu peccare nequit. Dammosae tamen actionis consectari : feret, si quae in culpa anteriore satis praevisa fuerint. Si inter agendum suae ignorantiae memor fuit, de re inquirere debuit vel abstinere actione. Quid tamen si actio necessaria sit et copia inquirendi deficiat : puta sacerdotem ignorantem, qui solus incidat in aegrotum cui mors imminet. Tunc eius ignorantia ad invincibilem reducitur, nec error ipsi imputabitur, nisi, ex munere quod gerit, praevidere facile potuerit futurum esse ut haec adiuncta occurrerent. Si, omissa inquisitione, actione non abstinet, ignarus peccabit sive iuxta sive contra suae conscientiae dictamen egerit. Atque agendo iuxta dictamen, peccabit neglegentia sua et reus erit malorum quae in confuso praeviderit. Agendo vero contra conscientiam, peccabit praeterea peccato per actualem conscientiam apprehenso. Vincibiliter aut invincibiliter erronea conscientia diiudicabitur, tum ex praesumptionibus quas permittunt materia, persona (attenta eius pietate, doctrina), tum ex aptis agentis interrogationibus : a) an aliquam indecentiam in actu adverterit ; b) an de liceitate actionis dubitaverit ; c) an conscientia eum monuerit de gravi vel levi obligatione inquirendi. SUMMARIUM. 845. — Conscientia practice certa semper sequenda est, salva tamen imputatione erroris culpandi in causa. Etiam reus negligentiae consciae, magis peccabit agendo contra conscientiam praecipientem vel vetantem quam iuxta. Prudenter autoin aesti­ manda est conscientia vincibiliter vel invincibiliter erronea. CONSCIENTIA PRACTICE DUBITANS 295 CAPUT II. De vi conscientiae practice dubiae. 34G. — Qui practice dubitat de honestate suae actio­ nis, agendo peccat peccato gravitatis ac speciei de quibus pru­ dentem suspicionem habebat. Ipse enim in violationem le­ gis hypothetice consentit, ac proin affectum habet inclina­ tum in violationem legis ipsum obligantis: quod vetatur lege divina naturali quae adimpletionem singularum legum ur­ get. Agit itaque contra conscientiam certam, etsi confusam, qua etiam rudis homo deprehendit sibi non licere suspectae honestatis actionem (1). Et quamvis de lege mere humana dubitet, actionem intrinsece inhonestam officit : peccat enim in legem natu­ ralem. 347. — Obligatio practice dubitantis. Qui de honestate suae actionis practice dubitat, debet, si possit, partes tutio­ res amplecti vel dubium sufficienti inquisitione deponere, se­ cundum regulas postea tradendas. Sufficiens porro erit investigatio quae ad momentum rei et agentis capacitatem accommodata sit. Sic doctior, in re gravi, simplici sacerdote fidere non poterit, sed per se rem examinare debebit, dum indoctus sibi fidere non po­ terit, sed v. g. sacerdotem suum vel quempiam quem ap­ tum iudicet interrogare debebit. Ipsa tamen temporis an­ gustia a pleniore investigatione quae aliter facienda foret dispensare poterit, quando proportionatum damnum ex ipsa mora timendum erit. Cum enim tunc moralis copia maio­ ris diligentiae non habeatur, ignorantia quae superest pro invincibili haberi poterit. Quare etiam rudis casum, pru­ denter pro modo suo, per se solvere tunc poterit. (1) Quatenus dubitat, conscientia de ro non indicat. Quare dubitans conscientia non est requin actionis. [344-347.] 296 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill 348. — Peccatum neglegentis. Qui agit neglegendo fun­ datam sed confusam suspicionem malitiae, peccatne graviter an leviter? Res ex concretis adiunctis diiudicanda videtur. Si homo fuerit timoratae conscientiae, vel obiectum per se leve apparuerit, praesumi potest nullum de gravi peccato dubium fuisse nisi fortasse inanem phantasiam. Contra, severius pronuntiabis, si res per primam speciem ultro gravis appareat, et agens a gravi peccato alienus non videatur. Res saepe divino indicio committenda erit Cf. Laymann, 1. I, tr. 2, c. 4, n. 7. 349. — De casu perplexo. Casus perplexus dicitur ubi undique peccatum practice timetur, sive agendo sive non agendo. Per se quidem tunc minus malum eligendum est : quare naturale praeceptum positivo, divinum humano per se praeferri debet. Si vero gravitas moraliter eadem ex utraque parte apparuerit, ipsa liberae optionis copia non habetur. Quocirca, utcumque te geras, actu non peccabis, etiam si perplexitas ex culpanda neglegentia orta sit. At­ que observant non fore nisi leve peccatum illius qui, cum notabilem excessum non cernit, optionem fecerit partis quae peior timetur. SUMMARIUM. 850. — Practice dubia conscientia, qua talis, nihil indicat, nec proin regula esso potest. Practice dubitans de honestato actionis suae rem facit intrinsece malam. Humanum tamen nobis imponitur officium inquirendi ; atque, in casu perplexo, non peccat optans pro alterutra parte quae sibi videatur foro aequalis periculi, vel pro parte quam aestimat esso minoris periculi vel mali moralis. CAPUT III. De Conscientia speculative dubia. Ordo dicendi. Ut nobis comparemus distinctam cognitionem rei quae et propter multas applicationes et propter controversias facta est satis impedita et confusa, maiore cura debito ordini con­ sulendum est in nostra expositione. Quare caput istud primo in 297 CONSCIENTIA PROBA BILIS: NOTIONES duos articulos dividemus, quorum prior conscientiae positive dubiae, altorum conscientiae negative dubiae erit deputatus. In priore autem articulo variis paragraphia successive trademus notiones ; systemata seu opiniones ; verae doctrinae demonstra­ tionem ; rectum usum demonstratae doctrinae ; quaestionem de probabilitate facti. In altero demum articulo de conscientia negative dubia agemus. Articulus I. — De Conscientia positive dubia, seu probabiliter iudicante. § 1. — Notiones. 351. — I. De certitudine moruli. Certitudo in genere definitur mentis assensus siue formidine oppositi. Sicut in immutabilitate principii metaphysici certitudo metaphysica, atque in constantia ordinis physici certitudo phy­ sica fundatur, ita in constantia inclinationum et morum hominum moralis certitudo innititur. Exceptio quidem, in applicatione particulari non demonstratur impossibilis; sed ubi nulla est ratio eam suspicandi, exceptionem formidare aeque a ratione atque a consuetudine prudent um alie­ num est. A ratione alienum est, quia possibilitas erroris non creat periculum erroris, quod periculum legitimam causam det formidinis (1). A moribus hominum alienum est. Cum Aristotele (2) et S. Thoma (3) omnes f cile intellegunt istud: « Certitudo non est similiter quaerenda in omni materia ». Et moraliter certum dicunt quod, quamvis non stricte demonstretur, nulla tamen seria ratione impugna­ tur et rationibus humano modo suasivis fulcitur quibus, in aliquo tamen casu, falsum subesse potest. Ita certi sumus de baptismo quem sacerdos minister nobis testatur con­ tulisse. Hinc sub altero respectu, certitudo moralis ea dici po­ test qua homines in agendo contenti esse solent. S. Thomas, (1) ScniFFiNb Principia philosophica, n. 232. (2) Ethic. Xieom. L. I, c. 1 et c. 3. — (3) 2, 2» q. 70 art. 2. (348 351.] 298 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill 1. c. certitudinem istam vocat probabilem, i. e. talem «quae ut in pluribus veritatem attingat, etsi in paucioribus a veritate deficiat » (1). Si autem constat, in applicatione particulari exceptio­ nem certo argumento excludi (v. g. in demonstratione re­ ligionis catholicae, vel in quibusdam punctis historice per plures testes comprobatis), strictius aderit certitudo moralis quam quando simpliciter ratio exceptionis non apparet. Certitudo moralis non omnem sed prudentem tantum for­ midinem excludit. Extenso autem nomine, moraliter certum dicitur indi­ cium quod, etsi in se non sit nisi probabile, ita ut solam opi­ nionem fundare queat, practice tamen applicationem per­ mittit certi principii moralis, quale istud est : in dubiis pro libertate respondendum est (Cf. Schiffini, Prine. n. 34, obi. 4). Certitudo tunc, in hoc posteriore casu, non est nisi practica, dum speculative certum est quod proprie dicitur moraliter certum. Huc pertinet quoque casus propositionis quae argu­ mento probabili tantum suadetur, cui tamen nullum po­ sitivum argumentum opponitur. Moraliter certa dicetur ista opinio, quatenus secundum eam agere certo licet. Aequivoce igitur dicitur moraliter certum, quod ratio­ nibus convincentibus ex moribus hominum demonstratur', et quod mere innititur ratione probabili cui non contradicitur. Prior certitudo etiam in parte logica philosophiae locum obtinet ; altera propria est disciplinae moralis. Diverso demum usu, moralis dicitur omnis certitudo quae imperio voluntatis tribuenda est. 352. — II. De dubio et probabilitate. 1. Etiam post­ quam, pro causae merito et copia investigationis, diligens, quae praecipitur, inquisitio facta est, non semper ad cer­ titudinem, etiam moralem, pervenimus ; sed, perpensis (1) Huc ratione, Aristoteles definire potuit (I Top, c. 12) opinionem probabilem : · quae vera videtur omnibus, aut plurimis aut sapientibus, atque vel omnibus vel plurimis vel spectatissimis. » CONSCIENTIA I’BOBABILIS : NOTIONES I 299 rationibus pro et contra, intellectas secundum se dubius haeret vel, imperante voluntate, uni parti assentitur, cum rationabili formidine oppositi : « accipit quidem unam partem, tamen semper dubitat de opposito » (1). Tunc versatur in statu opinantis (2). Quando assensus suspenditur, status mentis dicitur dubii stricti. Dubium strictum quoque habetur quando pro neutra parte rationes apparent (v. g. suntne stellae numero pares). Sed id tamen inter utrumque casum interest, quod, deficiente ratione, status dubii stricti est insanabilis ; dum, quando sunt rationes positivae, ipsa animi suspensio supprimi potest, adducendo statum opinionis seu iudicii opinativi. Qui status dicitur dubii lati. In quo tamen, ut supra, n. 340 monuimus, nulla maior veritas per­ cipitur quam in dubio stricto. 2. Porro « Opinio probabilis generatim illa censetur quae gravi nititur fundamento, licet non penitus certo, simulque nullam contra se habet rationem convincentem » (3). Grave autem motivum est istud quod, non solum simpliciter seu separatim, sed etiam comparate, seu perspectis ratio­ nibus oppositis, virum prudentem ad assensum inclinat, quamvis assensum non determinet (4): a) Ex obieclo distinguitur probabilitas iuris et pro­ babilitas facti, eodem modo quo, n. 55, ignorantiam iuris ab ignorantia facti separavimus ; b) Ex fonte unde hauritur, distinguitur probabilitas intrinseca vel extrinseca, prout motivum assensus rationibus intrinsecis vel ex doctorum auctoritate desumitur. Melius diceretur probabilitas ab intrinseco vel ab extrinseco nota; c) Ex vario probabilitatis gradu, duae opiniones quae (1) S. Th. Dc veritate, q. 11 art. 1. (2) Opportune monet Schiffini, Prine. n. 221, formidinem tamen oppo­ siti excludi posse, eo quod mons ad periculum falsltatis non advertat : quod saepe casus ost rudium. Ilunc statum vocat « imperturbatae opinionis ». (8) Reiffknstuel, Theolog. mor. tr. I, q. 4, n. 41. (4) Sio explicandum vel corridendum putamus quod saepe scribitur, opinionem probabilem eam esse quae innitatur motivo quod virum pruden­ tem ad assensum moveat. Cum enim motivum non moveat Intellectum nisi evidentia sua, sequeretur nullam opinionem esso posse probabilem nisi quae doctis viris aestimetur esso certa. [3S2.] l· * 300 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill inter se comparantur esse possunt aeque probabilem proquibus motiva aequalis vel fere aequalis ponderis certant; altera probabilior, altera minas probabilis, eum altera inotivis nititur quae non modice moti vis alterius fortiora sunt, quamvis mentis haesitationem non tollant. 353. — Quaenam opiniones indicandae sint probabiles ? Praemonitio. 1. Sicut nos docent quae n. 350 perpendi­ mus de certitudine morali qua practice contenti esse pos­ sumus et debemus, dubia dici nequit lex vel obligatio ob quamlibet excogitatam vel allegatam rationem, sed oportet ut, omnibus satis perspectis, ratio haec gravis et solida sit et permaneat. Permaneat, inquam. Etenim, cum probabilitas dicat ob­ scuritatem (qua parte negat perspectam certitudinem) haec, non tantum decretis auctoritati ve datis, sed etiam probatis doctorum studiis expelli potest. Scientia moralis profectum non ignorat. Et plura quae aliquo tempore probabiliter olim proferebantur, temere tantum hodie affirmarentur. Sic S. Alpiionsus (1) potuit probabiliter asserere excommu­ nicationem non committi a sacerdote qui complicem absolvere fingat : quod hodie, etiam ante Codicem, responsis S. Officii prorsus explosum est. Sic etiam opinio illa quae, propter errorem, a restitutione eximit illum qui voluntarie ignes admovet domui alienae sed quam putabat esso Caii, dum erat Titii, ipsis protesta­ tionibus sensus communis explosa nobis videtur: eam tamen propugnabat C. DELuGO(2);et S. Alpiionsus (3) probabilem existimavit. Nec iam intrinsece probabilem habemus sententiam quae ab iniustitia eximit sacerdotem qui clam sibi partem re­ tinet stipendiorum missarum manualium quarum onus a se in alios transfert. Ratio enim dubitandi, iam bene soluta a S. Alphonso (4), luculente vana ostenditur egregia et ampla disserta­ tione P. Arendt, S. I. « De laesione iustitiae commutativac in missae manualis stipendio alteri celebranti· deminuto ». Quare status praesens controversiae attendendus est. 2. Vitanda confusio. Facta hac praemonitione, ne re­ ti) Theol. mor. 1. 6, n. 556. — (2) Dc iustilia et iure, <1. 17 n. 75. 76. — (3) Op. c. 1. 3. n. G28. — (4) L. 6. n. 322. CONSCIENTIA PROBABILIS: NOTIONES 301 sponsum quaestioni faciendum perperam intellegatur, in­ dicium de probabilitate opinionum a probabili indicio de re vel actione accurate secernendum est. De pluribus re­ bus indocti quoque probabiliter indicant ; de honestate actionis probabile saltem indicium habere omnes possumus et debemus, quamvis alio modo in alia persona et casu comparetur. Cf. infra dicenda. Veram de ipsa opinione hic agitur qua quaedam actio v. g. probabiliter honesta praedi­ catur. 3. Aestimatio de intrinseca sententiae probabilitate examen rationum et difficultatum postulat : quod examen est tantum peritorum theologiae vel scientiae a qua so­ lutio pendet. Quare nec omni sacerdoti vel confessorio indi­ cium illud pervium est. Cf. Baller in i-Palmleri (1). Et si dubium vertitur in legis interpretatione, theologus lumen a iurisprudente mutuari non raro cogetur. Extrinsece probabilis dicitur sententia cui adhaerent quinque vel sex auctores boni nominis, qui rem examinarint nec mere alius alium sine examine exscripserint. De ista probabilitate indicare possunt etiam mediocriter docti, qui, statu quaestionis intellecto, probabilitatem admissam reperiant apud plures peritos et prudentes auctores qui rem ab intrinseco consideraverint. Immo, ex auctoritate unius viri opinio probabilis aesti­ mari potest, licet communem sentent iam deserat, « quo­ tiens nempe auctor est omni exceptione maior, idest valde peritus i uris tum naturalis tum positivi, qui praeterea firmis ac validis rationibus consueverit conclusiones suas robo­ rare, qui veritatis potius quam novitatis censeatur amator, et demum qui aliorum argumenta plane discusserit et infirmaverit » (2). Hic igitur, ut saepe, probabilitas ex ra­ tionibus partim intrinsecis partim extrinsecis coalescit. Cf. B. P. I, n. 185. Quo magis res dubia vel difficilis aesti­ metur, ac proin quo minus sit in ista re certa opinio commu­ nis, ut v. g. quaestio de gravi violatione voti paupertatis, (1) Op. thenl. I, tr. 2, n. 191. (2) Ball-Palm. I, tr. 2, n. 186. [353.] 302 TRACTATUS IV, TET. I, CAP, III eo facilius auctoritas prudentis et docti viri sufficiet ut sententia probabilis indicetur. Illud autem observes : cum auctores non sint legisla­ tores, omnis vis probabilitatis extrinsecae ex praesumpta ratione intrinseca repetenda est. Discrimen tamen hic observandum est inter legem immu­ tabilem, qualis est divina lex, et leges quae humana auctoritate mutari possunt. Cum ipsa Ecclesia commendet ut probatos aucto­ res sequamur, etiam is cui perspecta est falsitas cuiuspiam inter­ pretationis quam graves auctores defendunt, secundum eorum sententiam agere non prohibetur. Et post aliquod tempus receptae opiniones fundant interpretationem usualem de qua valet : « Con­ suetudo est optima legum interpres » (c. 29). Et frustra time, ex monumentis demonstraveris aliam legis significationem, cum se­ cundum receptas istas opiniones lex temperata censenda sit. Sic ipse Codex, c. 6, 2° vult ut canones qui ius vetus ex integro referunt, ex receptis apud probatos auctores interpretationibus aestimentur. Ita, etiamsi efficias, attentis primis decretis, omnem iurisdictionem in complicem, in ordine quoque ad alia peccata esse confessario sublatam, nihilominus, cum diversa sententia sit multorum probatorum auctorum, iurisdictio in alia peccata manet probabilis ac proin practice certa. 354. — Indicium probabile de honestate actionis fa­ ciendae. 1. Ut indicium probabile de honestate suae actio­ nis sibi comparet, indoctus qui dubitat vel haesitat ple­ rumque auctoritate aliena duci debet; et communiter etiam indicio unius viri quem merito pro instructo habet, ipse stare potest. Sic rudes theologiae parocho vel confessario acquiescere possunt, nisi positivam causam habeant suspi­ candi eorundem, in certis rebus, ignorantiam aut temeri­ tatem ; vel nisi ipsi, in quibusdam argumentis, utputa in iuris cognitione, magis versati sint. 2. Nec prohibentur plures adire probos confessarios vel doctores, si forte primus interrogatus nimis severe responderit. Quod si vere contraria a peritis viris responsa obtinuerint, rem pro positive incerta per se aestimare po­ terunt, ita ut liberam optionem servent. 3. Ipsi non adeo docti theologi fidere possunt auctori­ CONSCIENTIA PROBABILIS : SYSTEMATA 303 tati prudentis scriptoris, qui opinionem tamquam extrinsece probabilem referat. Positivam tamen erroris suspi­ cionem pro merito causae et pro copia quam habent di­ luere debebunt. Immo de auctore gravissimae et probatis­ simae auctoritatis, qualis S. Alphonsus, responsum est licere sacerdoti confessario ut eius opiniones simpliciter, nullo alio delectu facto, sequatur. Id, ut liquet, accipiendum est, quatenus vel decretum S. Sedis vel mutata lex proba­ bilitatem opinionis clare non sustulerit. Cf. resp. S. Paenitentiariae, 5 iul. 1831. A. S. S. I, 497. vel Bucceroni. Enchiridion, 4, p. 9. 3. Nec doctus theologus ad omnia per se examinanda obligatur ; sed ipse operari potest secundum sententiam quam viri docti ut probabilem et tutam defendunt. Et pru­ dentis viri est non ita, saltem, in rebus gravioribus, suo iudicio fidere, ut propriam persuasionem vel opinionem alio­ rum consultatione vel interrogatione confirmare neglegat. 355. — De opinione tuta et tutiore. Sedulo istud obser­ vandum est, opinionem sub diverso respectu dici tutam et tutiorem. Tuta dicitur opinio respectu peccati formalis, quam sine culpa sequi potes ; dum tutior dicitur respectu peccati materialis. Tutior est opinio quae, sive magis sive minus probabilis sit, omne tamen peccati materialis peri­ culum magis removet. Est ergo opinio pro lege, pro obli­ gatione. Hinc Titius partes tutas amplecti potest etiam cum opinionem minus tutam sequitur. Articulus II. — Variae opiniones seu systemata moralia. 356. — Systematis moralis ineluctabilis necessitas. Quan­ do, post congruentem investigationem, incerta manet con­ clusio de honestate actionis vel omissionis futurae (de solo isto respectu in theologia morum solliciti sumus) inelucta­ bili necessitate solvenda nobis imponitur quaestio: quonam certo iudicio practico actio nostra regetur? Indicio, inquam, practice certo, cum conscientia practice dubia actionem hu­ manam regero nequeat, sicut vidimus, n. 346. [354-356.) 304 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. ΙΠ Frustra necessitatem istam declinare conaremur. Tam frustra, quam si vellemus de omni re directam certitudinem nobis comparare. Practica porro certitudo, quae directe deficit, obtineri non poterit nisi indirecte appellando principium quoddam universale tamquam maiorem syllogismi : illudque compo­ nendo cum iudicio speculative dubio conscientiae, et colli­ gendo demum conclusionem syllogisticam : Ergo actione ista abstinere debebo vel eam tuto facere possum. Supponamus principium, hodie ab omnibus deserendum, tu­ tior i smi: Semper eligenda est opinio tutior. Cum ista maiore coniungatui haec minor propositio: Atqui honestas talis actionis est solummodo probabilis, ac proin opinio vetans est tutior·, haec sequetur conclusio: Ergo hac actione mihi certo abstinendum est. Hac ratione, ubi directa certitudo deerat, reflexam nobis comparamus certitudinem, propter quam ipsa prin­ cipia per (piae obtinetur vocantur reflexa. Quaenam autem appellanda sint principia, id in controversiam venit. Ac systemata moralia vocantur diversae rationes propositae ut a iudicio speculative dubie ad certum de actionis honestate dictamen perveniamus. Nomen inde fortasse datum est, quia sententiae istae omni morum disciplinae dominantor. 357. — Varia systemata moralia. I. liigoristae seu antiprobabilistae vel tutioristae, omnem actionem damnabant, nisi eius honestas saltem probabilissima esse demonstrare­ tur. Sic opinabantur mitiores, ut Fagnani, Habert, qui scripserunt postquam Alexander VIII, 7 dec. 1690, inter propositiones damnatas et prohibitas tamquam temerarias, scandalosas, male sonantes, iniuriosas, haeresi proximas, haeresim sapientes, erroneas, schismaticus et haereticas respective, hanc tertiam Balanorum et lansenistarum re­ probavit: «Non licet sequi opinionem (probabilem) vel inter probabiles probabilissimam» (Denz. n. 1293). Antea, strictiores actionem secundum se certo licitam exigebant. Ratio systematis desumebatur ex morali obligatione, quam fingebant, vitandi omne etiam materialis transgressionis 9 CONSCIENTIA PROBABILIS: SYSTEMATA 305 legis periculum. Systema istud nullos iam habet defensores catholicos (1). II. Probabilioristae opinionem tutiorem sequendam esse contendunt, nisi speculativa actionis liceitas sit mani­ festo et solide probabilior. Arguunt et ipsi ex necessitate vitandi periculi violationis legis etiam non consciae. Quod rigorismi principium temperant tamen hac altera ratione, quod opinio certo probabilior sit moraliter certa, eo quod probabilitates contrariae se mutuo destruant, ita ut solus excessus supersit tamquam motivum positivum decidendi. Hanc quoque rationem appellant, legi nostri intellectus consentaneum esse ut, deficiente evidentia, amplectamur quod magis verisimile sit. Probabiliorismum tuentur Billuart (2) et recentior schola FF. Praedicatorum, a qua ta­ men plures aequales nostri eiusdem Ordinis recedunt. III. Aequiprobabilistae, qui interdum se vocant probabilistas moderatos, praeter usum opinionis certo proba­ bilioris, quem semper concedunt, sinunt quoque, ubi quae­ stio sit non de legis seu obligationis cessatione sed de prima eius exsistentia vel de initio obligationis, usum opinionis aeque probabilis (3). Nituntur ipsi mutua probabilitatum contrariarum destructione ; sed, quando moraliter aequales sunt probabilitates ita ut nulla ratio positiva, secundum ipsos, supersit, tunc utendum dicunt principio possessionis, ita ut pro lege vel pro libertate respondeas, secundum quod lex vel libertas possideat. Legem autem esse in pos­ sessione quando agitur de cessatione legis, minime autem (1) Acatholicum repcrit in Habsack cf. hic infra. Non nulli in Gallia et Germania (v. g. qui in Universitate Tubingiana docuerunt), repudiato quo­ libet systemate morali, omnes casus directa ratione solvere proponebant. Hi tuno vel rigoristae osse debent, vel pro uno systemate morali, tot systemata excogitare quot sunt modi diversi quibus ad certas conclusiones morales se per­ venire posse existimant. (2) Dissertatio VI, De actibus humanis. (3) Probabiliter recitavi breviarium, probabiliter non : cum certo essem obligatus, recitatione adhuc teneor. Probabiliter transacta est media nox ; probabiliter non. Si inter feriam V et VI, possum carnes manducare, quia du­ bium est do initio obligationis ; non possum, si inter feriam VI et sabbatum du­ bium oriatur, quin do cessatione obligationis agitur. Dubitans de sua aetate 21 annorum, non tenetur ieiunare ; tenetur dubitans do aetate 60 annorum. 20 (357.) 306 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill quando agitur de eius initio. Addunt quoquo naturali aequi­ tati esso consentaneum, ut aequa lance interdum pro lege, interdum pro libertate respondeatur (1). Aequiprobabilismum tuentur PP. C. SS. Redemptoris, Simart, C. d’Annibale et non nulli PP. Ordinis Praedicatorum. IV. Systema compensationis seu rationis sufficientis, cu­ ius origo ascribitur a C. d’Annibale (2) Patri Potton (3), O. Pr., usum principii : Lex dubia non obligat, non permittit simpliciter, sed tunc tantum quando causa excusans a legis obligatione proportionata est legis gravitati et proba­ bilitati : quo probabilior et gravior sit lex, eo maiorem cau­ sam requiri ut permittas periculum transgressionis mate­ rialis ; periculum istud esse malum quod propter pr portionatum effectum bonum, non autem aliter, permitti pos­ sit. Seu aliter : legi certae perfectam, incertae autem im­ perfectam respondere obligationem, quae gravitate motivi agendi finitur vel terminatur. Huic systemati recentiori, •· plures in Gallia adhaerent ; favet quoque R. P. Pkummer, O. Pr. Manuale Theologiae moralis, I. n. 351. 352. V. Probabilistac puri seu absoluti, practice tutant esse ac­ tionem affirmant cuius liccitas, omnibus perpensis, solide pro­ babilis speculative demonstratur. Ab adversariis interdum vocantur lati, laxiores, ot magis recens « minusprobabilist-ae ». Sic Ordo Fratrum Minorum, sic plures olim FF. Praedicatores, sic nunc scriptores S. I. Fuere qui nimia benignitate vel temeritate moti, opi­ niones dubie, tenuiter probabiles pro practice tutis propo­ suerunt. Hi nomen habent laxistarum. Laxismum tamen nullus profitetur ; sed S. Sedes, proscribendo has duas propositiones, alienam se probavit a dictis quae ansam praebent laxitatis. Sunt autem : Prop. 27 damnata (ut minimum tamquam scandalosa) ab Alexandro VII, 24 sept. 1G65 : «Si liber sit alicuius iunioris et moderni, debet opinio censeri proba­ ble, dum non constet reicctam esse a Sede Apostolica tamquam improbabilem » (Dene. n. 1127) ; prop. 3, ab Innocentia XI, 2 (l) Sic d’Annib. I, 201. — (2) CL d’Annib. I, 263, notu 1. (3) De Theoria Probabilitatis, Puris, 1874 CONSCIENTIA PROBABILIS: SYSTEMATA 307 martii 1679 : « Generatim, dum probabilitate sive intrinseca sive extrinscca quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non excatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus » (Z)ene. n. 1153). Hodie plerique scriptores vel professores in Belgio, Gallia, Hispania, Italia simplicem probabilismum docent, quem Harnack in sua Dogmengesdiichte (1) acriter sed inepte impugnat : inepte, dico, quia eruditus vir ne signifitionem quidem verborum in hac re assecutus est. Fratres Praedicatores probabiliorismum formaliter non de­ seruerunt. Sed cum, post sollemnes S. Sedis approbationes S. Al­ phonse datas, causa ista desperata dici possit, satis aequiprobabilistis favere coeperunt, ut constat ex lucubrationibus quae in Revue Thomiste prodierunt. Immo, in opere suo La phil. mo­ rale de S. Thomas, R. P. Sertillanges, probabiliorismum sim­ pliciter improbat, et c. XVI his verbis concludit : « L'iquiprobabilisme bien compris peut donc passer à bon droit pour une solution thomiste ». De ipsa S. Alphonsi mente non disseremus. Plures scriptores Cong. SS. Redemptoris, v. g. Aertnys, non omnes tamen, fatentur ipsum, postquam magistris probabilioristis usus est, per partem vitae suae probabilismo puro cal­ culum adiecisse ; et sane, aetate valde matura 53 et 59 an­ norum (1749 et 1755), binas scripsit dissertationes in quibus probabilismum simplicem apertissime et multis argumentis tuetur. Eae fuere dein temporum difficultates quae verba­ les systematis mutationes, formulas minus claras suadere videbantur; ipse autem S. Doctor tantae humilitatis erat ut ex ipsis impugnationibus ad sententiam suam tempe­ randam vel emolliendam adduci potuerit. Quare melius nobis videntur mentem S. Doctoris essecuti esse C. d’Annibale, I, n. 263, nota 10, ubi scribit, numquam a S. Alphonso impugnatum fuisse probabilsmum moderatum qualem tuebantur Suarez, Lcssius, Laymann, Bonacina... de Lu go, quorum doctrina S. Doctori (§ 4, η. II) « quanta sit, un­ ii) Tom. Ill', 1910. p. 748-756. [357.) .308 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill dique perfecta est ». « Et quae postea acquiprobabilismo tuendo scripsit, disseruit, ab an. 1748 et 1755 (V. § 11) usque ad vitae suae exitum, illa ad tuendum moderatum, contra latum proba* bilismuin, scripta cum primis fuisse»; —atque R. P. Aertnys C. SS. Redemptoris, De Conscientia, n. 94: «In primis disserta­ tionibus suis S. Alphonsus enixe defendit contra Probabilioristas thesi m Probabilismi “Licet sequi opinionem probabilem pro libertate, relicta probabiliore pro lege „. Ab hac sententia S. Doctor numquam recessit ; sed, ad avertendum a probabilismo periculum laxitatis, postmodum, tamquam partem systematis sui adiciendam esse censuit hanc moderationem : « Non licet sequi opinionem benignam, quando opinio pro lege est certo et notabiliter proba­ bilior », quia huiusmodi opinio iam est, sicut declaravimus, moraliter certa, et altera non est vere ac solide probabilis sed dubia tantum aut tenuiter... Distinctionem inter opinionem paulo et multo probabiliorem ascribendam esse illi inotivo quod supra attulimus, S. Alphonsus luculenter exponit in sua Apologia anni 1765 hisce verbis: «Numquam contendi neque nunc con­ tendo nova condere systemata ; bene novi nullum Probabilistani solidae doctrinae pro licito habere usum opinionis tenuiter aut dubie probabilis. Verum, quia multi Probabilistac indiscriminatim dicunt licere sequi opinionem minus probabilem quando illa aliquod fundamentum habet ex ratione sive ex auctoritate, idcirco volui distinguere, dicendo illicitum esse sequi opinionem minus tutam, quando multa et certa est praeponderantia a parte opinionis tutioris ;... quia tunc opinio minus tuta non potest dici certe probabilis » (1). Itaque eo consilio distinxit, ut certae pro­ babilitatis ac moralis certitudinis limites definiret, eoque pacto praecluderet usum opinionum quae non verae ac solide proba­ biles sunt... Ex his omnibus infero, Probabilismum sic moderatum, potius quam laxiori sensu acceptum, communem dicendum esse ». Cf. plura in d’Alès, Dictionnaire d'Apologétique, verbo Proba­ bilisme, ubi disquisitio historica reperietur, scripta a P. de Blic, S. I. Illud demum observandum est, probatos scriptores va­ riarum scholarum hodie minus materialiter quam formaliter dissentire. Sic C. d’Annibale tutum in conscientia praedicat usum probabilismi puri. Sic, e C. SS. Redemptoris, (1) Vindiciae Alponsianae, I, 60. CONSCIENTIA PROBABILIS: SYSTEMATA 309 Aertnys (1. c. n. 94. 95) se practice cum pluribus scripto­ ribus Societatis sentire profitetur ; Marc vero, eiusdem Congr. declarat sc moderatis Societatis probabilistis (ta­ les vocat Suarez, Vasquez, Lessius, Laymann, Lugo) minime infensum esse (1). Et R. P. Sertillanges, e Fr. Pr. dum haec nuper scribebat : « Appuyé sur ceci que l’action ne saurait atteindre l’évidence ; que la prudence est sauve à un moindre prix ; que le critérium de l’obscur c’est le vrai­ semblable ; et que la Providence nous ayant jeté dans le probable, elle doit s’en contenter de notre part, arguant ainsi, explicitement ou implicitement, l’esprit trouve bon d’adhérer à l’opinion dite prudente ; le vouloir suit, et détermine finalement l’adhésion » (2) ; dum haec, inquam scribebat, quid faciebat nisi repetebat celebratum istud a a probabilistis « Qui probabiliter agit prudenter agit > i Addebant autem sufficere ad honestatem ut prudenter age­ remus. Ex sua parte vero, Wirceburgenses iam scribebant De actibus humanis, n. 240 : « Vix ullus prudens theologus opinionem suam affirmabit manifesto et notabiliter proba­ biliorem, quam diu oppositam agnoscit vere ac theologice probabilem; quae si cessat talis esse, cessat et quaestio ». Inde, quamvis theoretics, seu in abstracto verum sit solidam probabilitatem unius partis non excludi maiore, etiam in notabili gradu, probabilitate partis oppositae, nihilominus, psychologice, fortasse haec duo simul non affirmabuntur. Quocirca existimamus hodie inter probatos theologos, vix ullum reperiri qui huic conclusionis formulae refragetur : Quotiescumque de sola liceitate actionis nostrae immediate quaeritur, tuto agit qui solide probabilem sententiam amplec­ titur. Si hoc modo practice convenimus, facilius etiam, se­ cundum sana philosophiae principia, concordia theologo­ rum, quam iansenismus destruxit, iam, profligata hac lue, restituetur. (1) Institutiones morales I, 8G4. (2) La philosophie morale de S. Thomas, c. 16, III, p. <549. [357.] 310 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill § 3. — Systema morale verum statuitur. 358. — Hoc modo procedemus, ut, breviter exclu­ sis aliis systematibus, systema probabilismi puri sed mode­ rati efficiamus esse verum. I. Nec Tutiorismus, quem nemo catholicus iam admit­ tit, nec ProbabUiorismus neque Aequiprobabilismus nec syste­ ma dictum a compensatione speculative seu theoretics admitti possunt. Speculative seu theoretice dicimus ; quia, si variis istis nominibus mero obtinere contendunt ut, in disciplina mo­ rali catholicorum, solus floreat probabilismus iste mode­ ratus quem coluere Suarez, Lugo et ali i praestantes doctores xvi et xvn seculi, tunc redeunt dicta de practica concor­ dia plororumque scriptorum catholicorum nostrae aetatis. Itaque : 1. Tutiorismus hoc fundamentali vitio laborat : cum non distinguat inter facta ordinis physici et facta ordinis moralis et iuridici, istud prorsus praetermittit, fieri posse ut propter ipsum dubium cesset condicio necessaria ut lex exsistat vel subiecto applicetur. Tunc autem nullum remanet periculum violationis legis unde Tutioristae argumentum sumebant, dum periculum facti physici meo dubio de eventu minime removetur. Cf. positivam demonstrationem proba­ bilismi. 2. Probabilioris mus opus habet hoc principio: rationes probabiles quae in partes contradictorias inclinant se mu­ tuo elidunt, ita ut, si sint aequales, nulla supersit probabili­ tas; si inaequales, excessus maioris probabilitatis maneat solum motivum assentiendi, ita ut una sola supersit con­ clusio prudens ; haec quae excessu isto fundatur (1 ). Iam vero tantum abest ut mutua ista elisio necessaria sit, ut aegre casum reperias ubi id accidere demonstretur (2). (1) Cf. Bhxuabt, dies. 6 ot ipsum Sertillangeh, La philosophic morale de S. Thomas d'Aquin, p. 552. 553. (2) Cf. Ballerini-Palmieri, Op. Theol., T. I. Tr. 2, n. 188. CONSCIENTIA PROBABILIS : SYSTEMA VERUM 311 Ratio est, quia plerumque motiva e fontibus diversis hau­ riuntur. Quae cum sint disparata, bene simul stare possunt. Sic, v. g. estne, e iure naturae, obligatio restituendi paupe­ ribus quod, iniuste acquisitura, domino reddere nequeas 1 Qui negant, ex eo arguunt quod ius naturae id unum prae­ cipit, ut dominus iniuste laesus, ex damnis reficiatur : qui affirmant, contendunt iniustam illam possessionem iure na­ turae sanciri non posse. Pcccatne qui perfectiorem actio­ nem ad quam clare invitatur omittit ? Qui negant, dis­ tinctione nituntur inter opera consilii et praecepta ; qui affirmant, appellant caritatem hominis ad seipsum et ne­ cessitatem agendi rationabiliter. Quomodo, sic aiunt, elec­ tio partis minus bonae rationabilis esse possit ? Iam vero, quis non videt utrisque rationibus suam vim propriam ser­ vari, et motiva huiusmodi nequaquam comparari posse cum ponderibus quae in binis lancibus unius librae ponantur ! Immo si quinque testes, aliunde probati, non consentiant de aliqua re, sed duo uno modo et tres alio modo factum nar­ rent, dubitabitur quidem quo pacto re vera res successerit, sed positiva ratio pro utraque narratione manebit. Quando vero Cl. Marc, Institutiones, I, n. 74, concedendo raro fieri ut motiva ipsa so destruant, contendit tamen eorum vim relative ot practice elidi, quatenus, propter aequalitatem inotivorum, iam neutro possit intellectus ad assensum moveri, ita ut sola voluntate motus uni parti adhaereat, offendit in sanam philosophiam. Haoc enim nos docet, naturae intellectus repugnaro ut sola voluntate, sino aliqua ratione, cuidam parti adhaereat ; intellectum, dein, per se solum non determinari ad assensum nisi per rei evidentiam, ita ut etiam si unicum sit mo­ ti vum probabile, imperio voluntatis indigeat ut perveniat ad opinandum. Demum, ut mox melius apparebit, ne quidem necesso est pro recto probabilismi usu, ut intellectus alterutri parti adhaereat tamquam verae. Si autem praeterea contendant probabilioristae, hanc esse legem rationis nostrae, ut, deficiente evidentia, adhae­ reamus part i magis veri simili, id nec speculativo nec prac­ tice, saltem universaliter, admitti potest. Non speculative : intellectui enim sufficit ut testetur id quod re vera videt, [358.] 312 TRACTATUS IV, 'JIT. I, CAP. Ill i. e. rem osse dubiam sed magis veri similem ; immo de se non recipit nisi quod videt. Non practice. Etiam in foro ex­ terno absolvitur reus qui magis veri similiter culpandus sit. In civili indicio, si facultas indici linquitur, in sententia habebit rationem probabilitatis oppositae, saltem in compu­ tandis expensis. Tunc tantum quando necessitas est addi­ cendi ex toto rem alterutri litiganti, iudex secundum magis veri similia ius dicet. In privata autem nostra actione, in­ terdum prudenter abstinere debebimus actione cuius felix exitus sit multo magis veri similis ; fit etiam, si, ex parte minus probabili, longe maius lucrum speretur, ut negotiator hac via minus tuta fortunam prudenter tentet. Numquam ergo re veri simili sicut certa movemur, nedum dici possit, deficiente certitudine, nobis ducem perpetuo adesse verisimi­ litudinem. Cur ergo, in foro interno, ubi, deficiente certitudine, ipsa condicio obligationis deficere potest, regulam sequendi partes certo magis veri similes imponas ; quae regula ne quidem in foro externo et rebus exterioribus constans dici potest i Addas, in ista graduum distinctione, multum subiectivae inclinationi tribuendum esse, ita ut quod unus dicet probabilius alter pro aeque vel minus probabili habebit. Atque, ut ait R. P. Prummer, O. Pr. Manuale Theol. mor. I, n. 346, probabiliorismus est in praxi fere impossibilis. Nam sententia communis habet absolvi debere paenitentem qui, relicta opinione probabiliore, probabilem sequi vult, ita ut confessarius probabiliorista contra suum sys­ tema interdum agere cogatur. « Unde hodie forsan nullum confessarium esse puto, qui omnes logicas consequentias Probabiliorismi in praxi tribunalis paenitentialis adhibet » (Prummer, 1. c.). 3. Aequiprobabilismus, in parte qua cum isto systemate convenit, communi Probabiliorismi errore peccat. Prae­ terea, adhibet ficticiam istam legis vel libertatis posses­ sionem quam ad rem minime spectare, in ipsa introduc­ tione demonstravimus. « Ad hominem n possit siccum R. P. PrÜmmer, op. c. I, n. 348, dici: «Si lex est stricte dubia, < ONS('IENTIA PROBABILIS: SYSTEMA VERUM 313 id est si aeque graves rationes suadent eius obligationem vel deobligationem, semper possidet libertas, quae natura et ratione videtur praecedere legem. Unde, in isto casu distin­ guere inter cessationem legis et exsistentiam legis est su­ pervacaneum. In stricto enim dubio standum est pro illo pro quo stat praesumptio. Porro praesumptio stat pro li­ bertate usque dum obligatio legis sit saltem facta proba­ bilis ». 4. Quod ad systema compensationum, 1. Cum conscia legis obligantis violatio sit peccatum non tantum materiale sed vere formale, dum « compensatores » probabilistis mere obiciunt permissionem peccati materialis, ultro fatentur nullam ex ipsa mero probabili lege oriri obligationem, sed tacite provocant ad superiorem legem quae vetaret permis­ sionem peccati materialis factam sine causa proportionata : quae lex ipsis demonstranda remanet. 2. Nec semper pec­ catum materiale apprehendendum est. Cum enim lex obiective obscura non sit promulgata, saepe deerit ipsum fundamentum peccati materialis : lex quae inconscie vio­ letur. 3. Etiam quando peccatum materiale adesse potest: vel agitur de lege positiva ; et tunc, secluso scandalo, eius non culpanda violatio nemini est nociva ; vel agitur de lege naturali, et tunc gravis ratio respondendi pro minima obligatione semper aderit ut excusans. Quaestiones enim huiusmodi non moventur, nisi quando quaedam seria uti­ litas ordinis praesentis saltem temporalis observantiam legis dubiae reddit difficilem. 4. Nec umquam, si stricte loqua­ mur, proprie permittitur peccatum materiale. Is enim effec­ tus proprio permittitur qui praevidetur secuturus. Hic non praevidetur nisi fortasse secuturus. Potius igitur permitti­ tur periculum peccati materialis. Quomodo umquam de­ monstrabunt huiusmodi permissionem, sub gravi, sine pro­ portionata causa vetari, si levis tantum est de se obligatio eum monendi qui materialiter sed certo legem naturalem violat ? 5. Denique systema non habet usum universalem. Quid enim, si ipsa proportionata causa probabiliter tantum adsit ? [35S.1 314 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill De systemate isto haec habet d’Annibale, I, n. 2G3, nota 1 : « Fundamentum (novum prorsus) quo totum hoc aedificium superstructum est, nutat profecto ». Verum, ut observat Bouquillon (1), id facto voruin esse potest, ut cuidam compensationi locum demus. Cum certitudo moralis lata, quae requiritur et sufficit ad prudenter operandum, satis indefinita sit, et aliquando vix in infimo gradu exsistat, consideratio momenti legis valere poterit ad practice affirmandam obligationem quae vix sit moraliter certa ; et, o contra, conside­ ratio difficultatis sive extrinsecae sive etiam intrinsecae valere poterit ad practice negandam obligationem quae sit fere mora­ liter certa ». Atque otiain, ut videbimus, solutio logis particularis minime hominem absolvit a communi debito observandi generales regulas actionis honestae, sive obiectum, sive motivum, sive mo­ dum honestatis respiciant. 359. — II. Verum systema morale statuitur. 1. Ad praeca­ vendus autem argumentorum fallacias, ista probe animadver­ tenda sunt: a) Discrimen inter rem manifestam et veri similem. Cum res quaedam manifesta est, aeque dici potest : res videtur, eius evidentia cernitur ; sed cum res verisimilis tantum est, veri similitudo quidem sed nullo modo ipsa res cognoscitur. Quare nequaquam dici potest : ad rem propius accedit qui eam quaerit ubi magis veri similo est fore ut reperiatur, cum, contra, fieri possit ut magis ab illo loco distet quam a loco ubi quaerens nunc se sistit ; b) Hominem nullo famulatu divino liberamus. Quem ab aliqua definita obligatione liberamus minimo immunem facimus a generali famulatu divino quo homo, omni sua ac­ tione, Dei gloriam procurare iubetur. Capax enim est homo ad ordinem quendam in rebus tam suis quam alienis ra­ tionali suo appetitu constituendum (2). Et dum sic, tamquam subordinatus ordinator, quaedam apte disponit, divinam laudat Maiestatem, cuius perfectiones manifestat et in quam (1) ThcoL mor. fundament. η. 297. (2) « Homo, ut sapientissime scribit Leo XIII, Enc. Berum novarum, 15 mail» 1891,... sub lego aeterna, sub potestate omnia providentissime guber· nantis Dei, seipso gubernat providentia consilii sui ·. CONSCIENTIA PROBABILIS: SYSTEMA VERUM 315 etiam libéras suae actiones referre potest. Servit itaque Deo etiam qui agit quod nullo praecepto divino agere iubetur. Ceterum, in fine vel modo cuiuslibet actionis, observandum quodpiam praeceptum necessario occurrit ; c) Impossibilis esi perfecta concordia inter intellec­ tum et voluntatem. Inter intellectum et voluntatem concordia quidem procuranda est. Sed dum conscientia directa obli­ gationem affirmare, negare potest vel de ea dubitare, volun­ tas non potest nisi facere vel omittere, nec actum perfecte cum dubitatione congruentem habere potest. Inde, si, quo­ tiens conscientia incertam refert obligationem, totiens li­ gatam pronuntiaveris voluntatem, nimium exigere vide­ beris ; nimis parum, autem, si eam totiens ab omni vinculo .absolveris. Haec discrepantia intellectus et appetitus quae­ stioni de systemate morali tandem aliquando locum dat (1): iste eius nodus expediendus est ; d) Quomodo devenitur ad opinionem. Sola rei evi­ dentia cogitur intellectus. Quare assensus opinativus sem­ per voluntate determinatur (2). Haec autem ratione boni movetur (3). Si itaque non aliud bonum quam veritas quae­ rendum se offert, homo in partes magis veri similes incli­ nabit. Verum alia bona sunt, aliae utilitates ordinis quoque humani, propter quae aliud prudenter statuimus agendum esse ac partes quae magis veri similes sunt suaderent. Con­ sideres istud practicum discrimen. Si certa ruina, certum naufragium, certa latronum invasio prospiciatur, nemo prudens pecunias negotio vel navi commiserit, vel inormis iter fecerit per vias quas la­ trones obsessas teneant. Si vero haec moraliter non constent, propter magnam ut ilitatem, magnum bonum consequendum, (1) Hanc, quam ad cardinem rei pertinere putamus observationem, mutuamur a quodam professore theologiae dogmaticae. (2) Cf. 2, 2, q. 1 art. 4, c ; q. 2 art. 9, o. et ad 2. (3) Itaque elemento quod addit voluntas tribuendum est, opiniones exsistere contradictorias. Et sic lit ut probabilitates non se mutuo excludant, sicut ipsae opiniones contradictoriae. Et quia nulla opinio falsitatem oppo­ sitae opinionis necessario infert, fit etiam ut nullae dentur opiniones proprie contradictoriae, quamvis dentur opiniones contradictoriorum Cf. R. P. Munzi, Looica, n. 294. [359.] 316 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill prudenter fortuna tentabitur, quamvis minor sit spes suc­ cessus quam cladis vel infortunii. Mens agentis ad contra­ riam probabilitatem considerandam se convertet. Sane sibi non dicet : censeo futurum esse ut navis pereat, ut latrones me opprimant ; sed potius hoc altero modo ratiocinabitur : seria est probabilitas evadendi naufragium vel manus la­ tronum, et periculum utilitate redimitur ; e) Nulla vis intellectui infertur. Qui partes minus probabiles amplectitur nullam vim sibi inferre debet ut illas falso aestimet magis veri similes ; sed satis est ut eas practice tutas indicet quia probabiles. 360.— 2. His praemissis, sit haec simplex probabilismi demonstratio. Omne praeceptum divinum vel certo constat vel incertum est. Praecepto certo, etiam si moraliter tantum tale sit, tenemur: hoc indubium est. An etiam incerto? Si tenemur, frustra varii gradus dubitandi distinguun­ tur ; sed donec moraliter constet abesse praeceptum, par­ tes praecepti, seu tutiores, amplectendae nobis sunt. Si vero incerto praecepto non tenemur, iterum, omissa omni alia distinctione, liberam optionem servabimus, donec mo­ raliter constet praeceptum re vera haberi. Ratio autem dubitandi de honestate liberae optionis ex solo periculo hauritur violandi, si secus agas atque pro­ babile praeceptum indicaverit, sive praeceptum divinum quod fortasse exsistat, sive ordinem moralem qui divinis praeceptis sancitur. Sed si res propius consideres, nulla praecepti violatio timenda est. Divinum enim praeceptum voluntatem di­ cit divinitus homini subdito intimatam et proin per se no­ tam. Incertum autem praeceptum per se ignoratur. Etenim sola eificaci probatione res ipsa, quae dicitur vera, cogno­ scitur; qui vero rem ut veri similem didicit, non ipsam rem, sed mere eius apparentiam, quandoque fallacem, cognoscit. Quare praeceptum incertum pro nullo habendum est. Secluso autem praecepto divino, de periculo agendi contra ordinem moralem solliciti esse non debemus. Qui­ bus enim limitibus praeceptum divinum, iisdem cura vi­ CONSCIENTIA PROBABILIS: SYSTEMA VERUM 317 tandi materialem eius transgressionem continetur (1). Undenam legem generalem quae plus exigat demonstres pro­ mulgatam ? Hoc praeterea positive addere possumus. JRectus ordo postulat ut, cessante praecepto, homo optiones liberas servet, quibus actiones saltem formaliter bonas ef­ ficiat. Materialis igitur transgressio a Deo permittitur prop­ ter bonitatem istius libertatis humanae (2). Denique, si maior cura necessaria nobis foret, ne quidem cum actio no­ bis certo honesta videtur anxiam sollicitudinem deponere permitteremur : errare enim humanum est. Multo minus illud liceret cum opinio honestatis est tantum probabilior vel probabilissima : manent enim tunc positivae apprehen­ siones violationis materialis. Hinc quoque perspicitur quid respondendum sit obicienti, in casu proposito non minus quam obligationem, ipsam licentiam agendi directe saltem ignorari. Id ultro fatemur. Sed licentia agendi demonstrari non debet, propter principium communiter admissum: licet quidquid non pro­ hibetur. Physica enim optandi facultas, variae sollicitatio­ nes quibus ad agendum impellimur, bonitas quae per se in actione qua tali inest (3), ipsum obiectum formale (bo­ num) sub quo omnia appetimus, moralem agendi libertatem probant, nisi obstet vetitum divinum quod ratione humana cognoscatur. Quocirca falluntur quoque qui, ut C. d’Annibale, legi et libertati aequaliter favendum esse putant, ac proin aequiprobabilismum tuentur. Lex enim si est, semper praevalet libertati quam tollit ; si autem dubia est, sensus communis cum omni iure dicit, non quod interdum pro lege interdum pro libertate respondendum sit, sed simpliciter : in dubio pro libertate respondendum est, vel : lex dubia non obli­ gat (4). (1) Qui hoc nogarlt, Deo imputare debet ordinem moralem uou satis sancitum. (2) Haec est directa refutatio tutiorismi et systematis compensationum. (3) Cf. SERTILLANGE8 op. c., p. 43, n. 1 ; p. 45, n. 4. (4) < In obscuris, minimum est sequendum ». R. I. 30 in 6®. Cf. D’Anni· half:, Summula, I. 162. [360.] 318 TRACTATUS IV, TIT. I, CAT. Ill Fac advertas demum, ordinem quem homo libera sua electione constituat meliorem seu sublimiorem in se esse posse quam illum cuius observantia ex systemate severiore ipsi immerito imponeretur. Contraria enim probabili vel probabiliori obligationi electio voluntate nostra in optimos fines caritatis, salutis proximi, dirigi potest. Hactenus simplex rei expositio et tamen adaequata consideratio. Re vera enim ad duo genera, non ad plura, pertinent indicia speculativa de honestate actionis : vel certa sunt vel incerta. 3. Quid autem ei varios gradus discernere velis ? — His tamen qui observare volunt varios gradus quibus res non demonstrata, si oppositae comparetur, esso potest magis vel minus aut etiam aequo veri similis, sic responderi potest. Sane, prima quidem specie, se offert istud genus ratiocinii. Homo veri studiosus, cui plena desint argumenta, secundum magis veri similia opinabitur. Si autem argumenta contraria ponderis fere aequalis esse videantur, tunc dubius, anceps et quasi suspensus animo inter utramque partem manebit. Sed, ut iam monuimus, studium veri non est solum bonum quo ad agendum movemur. Atque in omni vitae usu, practica quidem indicia secundum proprie dictas persuasiones specula­ tivas diriguntur; sed quando agitur de incertis conclusionibus, saepe, ob iustam causam, a partibus quae magis veri similes sunt, prudenter receditur. Exempla supra vidimus, n. 358, 3; 359 d. In re autem morali statim hae quaestiones menti oboriuntur : Prudens erroris formido opinione non excluditur ; incerta ergo est obligatio, incerta quoque honestas, quae magis veri similes praedicantur. Cur itaque eodem modo agere debeo sive certa sive incerta obligatio fuerit ; cur eodem modo agere licebit sive ho­ nestas certa sit sive incerta ? Tunc enim tantum quando certa est obligationis affirmatio vel negatio, actio vere cum mente congruit ; sed quando obligationis affirmatio vel negatio incertae sunt, obligatio nimis severe imponi, nimis benigne relaxari videtur. Considerato solo statu mentis opinantis, his quaestionibus satisfieri nequit ; certum argumentum desideratur, quo efficiatur opinionem speculativam sufficere ut secundum eam agere debeamus vel possimus. Et sic revocantur principia reflexa supra appel­ lata : neminem lege non promulgata tenori ; neminem praecepto adigi cuius scientiam non habeat. Diversa autem principia do CONSCIENTIA. PROBABILIS: SYSTEMA VERUM 319 elisione probabilitatum vel do possessione iam explosa sunt. Porro principia priora nullam distinctionem inter varios gradus probabilitatis permittunt (1). Ergo redeundum est ad simplicem et logicam divisionem qua certum iudicium speculativum ab in­ certo separatur. 4. Hoc brevi quoque ratiocinio uti possumus. Certo honesta ac proin practice tuta est actio quae practice nulla lege prohibetur. Atqui actio cuius liceitas est speculative probabilis nulla lego prohibetur. Ergo est certo honesta, ac practice tuta. Probatur maior. Sicut supra diximus : cum libertas nostra ordinem non tollat, cum agere sit per se bonum, cum sub specie boni omnia appetamus, cum ad quaerendum bonum proprium ultro feramur, tenendum est cum sensu communi : licere ea quae non prohibentur. Probatur minor. Actio non vetatur lege particulari cui actio est tantum probabiliter conformis : huius enim legis non habetur scientia aut imputabitis ignorantia ; lex autem ipsa non potest nisi medianto certa cius cognitione ad nos pervenire. Nec vetatur logo generali qua prohiberetur quidquid probabiliter tantum non est contra legem particularem. Namque generalis illa lex non demonstratur, nec proin promulgata est. Similiter ratiocinatur R. D. De Bock, Tract, fundam, theol. mor.2, n. 223. Confirmatur thesis, a) considerata humana natura eiusque fragilitate. Parum humanum videtur, ut fragilis homo incertas quoque seu probabiliter nullas obligationes implere moraliter debeat. Quare do lege humana, iam antiqua sapientia pronun­ tiabat, iura promptiora esso ad solvendum quam ad ligandum ; atque in dubiis esse pro libertate respondendum. Cf. S. Alpii., diss. 1765, c. 4, n. 35. Confirmatur quoque b) logica necessitate optandi pro pro­ babilisme vel pro tutiorismo, qui ab omnibus repudiatur. Etenim, vel stat principium : Lex quae post diligentem investigationem (1) Ut possemus varios gradus distinguere, oporteret principia reflexa habere quibus distinguuntur : sed duo tantum habemus, quae distinctionem Istam ulteriorem non ferunt. [360.] 320 TRACTATI S IV’, TIT. I, CAP. Ill vere dubia apparet non obligat vel; principium: Lex dubia non obligat reicitur. Si verum est, demonstrat probabilismum. Si reicitur, logice nec probabiliorismus nec aequiprobabilismus admitti possunt. Ambo enim systemata permittunt ut respon­ deatur pro libertate cui opponitur lex minus probabilis, ergo simpliciter dubia. Nec dicant, moraliter certa est libertas, quando ei opponitur lex minus probabilis. Namque hoc gratis affirmatur, nisi recurras ad principium : Lex dubia non obligat. Logicam istam conclusionem esse, vix non concedit R. P. Prummer, Manuale, I. n. 346, 1. N. B. C. d’Annibale multis exemplis demonstrat principium: Lex dubia non obligat, I. § 162, nota 21. Quod autem libertas legem praecedat, bene officit, § 261. « Sententia contraria, ait, a natura legis alienissima est... id licitum intellegimus quod lex non vetat, illicitum, quod lex prohibet u. 861. — Scholia. I. Quid senserit S. Thomas. Aetate S. Thomae, quaestiones istae de probabilismo non ponebantur. Quare no­ limus illum tamquam formalem nostrae sententio patronum advocare. Satis nobis profuit, cum ipse formaliter docuerit nostra principia reflexa. Haec enim habet: «Promulgatio ipsa necessaria est ad hoc quod lex habeat suam virtutem » (1). « Nullus ligatur per prae­ ceptum aliquod nisi mediante scientia illius praecepti. Et ideo ille qui non est capax notitiae praecepto non ligatur, nec aliquis ignorans praeceptum Dei non ligatur ad praeceptum faciendum, nisi quatenus tenetur scire praeceptum. Si autem non teneatur scire nec sciat, nullo modo ex praecepto ligatur (2) ». «Cum dico conscientiam, non dico vel implico scientiam solummodo stricte acceptam, prout est tantum verorum, sed scientiam largo modo acceptam, pro quacumque notitia, secundum quod omne quod novimus, communi usu loquendi scire dicimur » (3). α Illud dicitur licitum, quod nulla lege prohibetur » (4). 3G2. — IL De unice probabili sententia. Opinio etiam esse potest unice probabilis, quae nulla gravi ratione impugnatur, nec tamen vere demonstratur. Partes minus tutas contra istam opinionem sequi non licet ; carum enim electio non foret prudens (1) Summa 1, 2, q. 90 art. 4. — (2) De veritate, q. 17 art. 3. — (3) Ibidem art. 2 ad 2. — (4) In 1. 4. d. 15, q. 2 art. 4 solutio 2. CONSCIENTIA PROBABILIS: SCHOLIA 321 vel rationalis. Quare huiusmodi opinio practice moraliter certae assimilatur. Cf. Noldin, Principia n. 224, 5. Sed, ut in tradendis notionibus diximus, certitudo moralis hic late sumitur. 363. — III. Opinio probabiliter probabilis. Quaeri hic con­ suevit utrum ex opinione probabiliter probabili indicium practice certum do honestate actionis colligi queat. Cum Ballerini-Palmieri (1) et Noldin (2), responsum ex verborum significatione pendere arbitramur. Si, qui sensus potior videtur, cum certitudine illa morali, late dicta, de qua n. 351, vel propter gravem rationem, nulla contraria gravi ratione im­ pugnatam, affirmes opinionem esse probabilem, sane eadem tamquam vere tibi probabilis aestimanda erit. Si vero ipsa probabilitas in seriam controversiam veniat, et motiva seria ex utraque parte cernas, ipsa probabilitas nobis incerta videtur, sicut incerta est lex quae seriis motivis affirmatur et negatur. Incerta autem probabilitas est probabilitas non visa, quae proin dubia tantum est nec sufficit. 364. — IV. Vis Praesumptionum. Praesumptio, ex con­ sueta agendi ratione deprompta, in non paucis casibus probabilitatem efficit sufficientem cur, nisi gravis ratio po­ sitive obstet, secundum istam praesumptionem casum sol­ vas. Regula ista, necessitate humana, ne vitam plenam anxietatibus agere cogamur, fundatur, et variis effatis con­ tinetur : « Ex communiter contingentibus, prudens fit prae­ sumptio ». « In dubio standum est pro valore actus ». Quare, qui diligens esse solet in accusandis peccatis, — in adimpienda paenitentia, — in recitando officio, — in repellendis tentationibus, dubium do accusato peccato, etc. spernere potest. Perinde neglegas dubia negativa an contritionem ha­ bueris in confessione, an absolutionem dederis, immo an bene baptizaveris. Audiatur ipsum Rituale, de consecra­ tione : « Si celebrans non recordetur se dixisse quae in con­ secratione communiter dicuntur, non debet propterea tur­ bari... Si vero valde probabiliter dubitet se aliquid essentiale omisisse, iteret formam, saltem sub condicione. Si autem (1) Opiis IheoL, I, tr. 2, n. 190. — (2) Princip. n. 235, 2. 21 [361-364.] 322 TRACTATUS IV, TIT. I. CAP. in non sunt de necessitate Sacramenti, non resumat, sed pro­ cedat ulterius ». Simili ratione legitimum praesumitur mandatum a Superiore tibi datum ; purum, vinum quod in ecclesia tibi offertur ad sacrificandum ; bene positus, lapis altaris portatilis, ita ut, nisi specialis causa aliud suadeat, positiva investigatione abstinere queas. § 4. — DE USU PROBABILISMI. 365. — Proprius probabilismi locus. I. Probabilismus ibi propriam sedem habet, ubi de sola actionis liceitate agitur, considerata lege qua actio possit iuberi vetari, per­ mitti. Tune, secundum ipsum ordinem a Deo sapientissime praestitutum, applicanda sunt principia : lex dubia non ob­ ligat·, nemo ligatur nisi per scientiam legis (1); ac propterea, qui probabiliter agit prudenter agit, quia nulli periculo se exponit offendendi in legem obligantem. Quare etiam tunc usus probabilismi est semper licitus seu legitimus : nulla exceptione coartatur. Cum vero agitur de probabilitate facti, nullum hominum dubium removere potest periculum facti, sicut periculum legis violandae dubio iuris eliminatur. Quibusnam normis dubia facti regantur, mox infra dicetur. Quae ergo afferuntur interdum exceptiones probabilismo non sunt nisi apparentes, inde subortae quia extra propriam sedem probabilismus appellatur. 366. — Quid agere melius sit. Usus opinionis tutioris non est semper moraliter perfectior. Perfectior per se est, ubi ad faciendum quod tutius est sola propria utilitas vel commoditas deserenda foret, non autem ubi propter alias rationes pars minus tuta eligitur. Si incerta sit obligatio restituendi summam viro qui ea abutetur, et velis eandem operi apostolico largiri, quisnam prudens arbiter restitu­ tionem aestimabit moraliter perfectiorem ? (1) Cf. d’Annibale, 1. 1C2. 1 « j| 323 CONSCIENTIA PROBABILIS : USUS PROBABILISMI Immo usus opinionis minus probabilis esse potest praeceptus. Superiori enim iubenti secundum opinionem pro­ babilem obtemperandum est, etiam si alia opinio subdito sit probabilior. Sic Superior prohibet ieiunium quo proba­ bilius te astrictum existimas : ieiunare prohiberis. 36Î. — 1. Usus opinionis extrinscce probabilis. Opinio extrinsecc probabilis illi utilis esse nequit cui eius falsitas perspecta est. Praesumptio enim cedit veritati. Nec aucto­ ritas extrinseca vim habet, nisi quatenus praesumptionem validarum rationum fundat. Ipse itaque tali opinione uti vetatur. Viro autem prudenti nec pertinaci vix accidet ut certo falsam indicet opinionem quae passim pro proba­ bili habetur. 2. Ita dicimus s Item de obligationibus iuris naturalis aut divini. Cum autem de legibus humanis agitur, rationa­ biliter existimatur legislator non ultra urgere suam legem quam probati auctores illam intellegunt. Quare, si prorsus falsam existimem benignam cuiuspiam canonis interpretationem, quae satis recepta est, secundum eam ipse agere non prohibeor. Sic, si principia consideremus, excusatio reservationis ex ignorantia petita, videtur omnino vana. In locis tamen ubi episcopus formali decreto controversiam non abstu­ lerit, excusationem illam allegare eamque admittere quilibet paenitens vel confessarius poterit. Notissima enim controversia nos sinit ut silentium Codicis hactenus tamquam tolerantiam opi­ nionis benignioris interpretemur. 3. Confessarius aut alius vir doctus potest consulenti respondere secundum probabilem aliorum sententiam, omissa, propria sententia, etiam si haec probabilior fuerit. Immo potest ei significare opinionem quam alii viri docti tamquam probabilem defendunt, quamvis ipse illam fal­ sam iudicêt. Ac ius habet ad absolutionem paenitens qui talem opinionem sequi velit (1). Atque etiam si opinio cui (1) lata confessarll obligatio confirmat proba biltemum. Cf. 7 hcol. fund. n. 231. de Bock. [365-367 1 324 TRACTATUS IV, TIT. I, CAL’. ILI paenitens adhaeret non sit probabilis nisi apparenter, dum­ modo paenitens in bona fide versetur, absolvi poterit : est enim dispositus. § 5. — De probabilitate facti. 368. — Principium tutioris partis. Cum facti pericu­ lum nulla probabilitate opinionis minuatur, dicitur perinde esse in moralibus, agere et exponere se periculo faciendi. Itaque nulla immediata applicatio probabilismi fieri potest ad indicia probabilia de variis factis. Igitur : 1. Actione quae probabiliter damnosa erit proximo, fere sicut certo damnosa abstinendum est, nisi excusationes vi­ tandi damni proportionate gravis (proprii vel alieni) afferre possis. In qua tamen aestimatione distinctio periculi certi et periculi probabilis observari potest. Nec probabilis honestas actionis confundi potest cum exsistentia mere probabili condicionis requisitae ad istam honestatem. Haec probabilis exsistentia actionem linquit practice dubiam, ac proin certo inhonestam. Sic venator in necem ferae cum vitae humanae periculo intendere vetatur; nec rem per fenestram cum periculo, etiam mere probabili, nocendi viatori proicere possumus. 2. Necessitas salutis aeternae consequendae postulat ut, sicopia habeatur, media non eligantur nisi quae certo (certi­ tudine morali stricte accepta) sufficient. Qui probabilibus me­ diis contentus sit caritati erga se graviter derogarit. Hinc probabili tantum baptismo nemo contentus esso potest. Solent hoc loco quoque allegare prop. 4 ab Innoc. XI reprobatam·, α Ab infidelitate excusatur infidelis non credens, ductus opinione minus probabili ». Verum damnatio non ita intellegenda est, quasi actum fidei elicere debeat qui non percipit religionem catholicam nisi ut magis probabilem. Hoc enim impossibile est, cum assensus fidei super omnia certus esse debeat. Sed iste est sensus. Dum per gratias successivas infidelis ad fidem attrahitur, non potest invitanti Dei gratiae resistere et ab inquisitione ces­ sare, allegando probabilitatem quam tunc tribuit suae infidelitati; CONSCIENTIA PROBABILIS: PROBABILITAS FACTI 32.5 multo minus id poterit si superstitio in qua natus est iam minus veri similis ipsi appareat. Vel, ut alio dicendi modo utamur, numquam, in nullo rerum ordine, probabilis fuisset haec sententia : «Licet adhaerere religioni quae minus probabilis esse cognosci­ tur». Nunc autem fieri nequit ut credenti credibilitas religionis sit tantum probabilis. 3. Reverentia sacramento debita, saepe etiam iustitiae et caritatis obligatio, exigunt ut certam sacramenti validi­ tatem morali diligentia procuremus. Moralis ista diligentia ex sacramenti necessitate, dignitate, raritate, et ex facili­ tate vel difficultate obtinendi certitudinem pensanda est. Sic paenitentis dispositio, sinceritas vini pro Missa, veritas aquae pro baptismo inaequali ratione constare debent. Praeterea principium istud hoc altero temperatur : sacra­ menta propter homines instituta sunt. Quare, quotiescumque fidelium bonum curae valons sacramenti anteponendum videtur, hanc curam deserere ut bonum illud procures omnino licet. Itaque, propter omnino vitandum periculum idololatriae, dubiam materiam eucharistiae conficiendae con­ scio modo apponere, praesertim cum eucharistia necessi­ tatem medii non habeat, numquam fas erit ; verum meribundo dubium baptismum, dubiam absolutionem conferre saepe oportebit. 4. Iustitiae debito desunt quotquot medici vel chirurgi medicamenta probabilia tantum adhibent, ubi certa prae­ sto sunt. Ac gravius peccabunt, si incerta medicamenta simul noxia esse possunt. Nec, cum stricto proprii corporis damno, aegrotus iuri suo renuntiare potest. Quare ne quidem aegroto assentiente, medicamina explorandi causa tentare licebit, si vel vita vel sanitas multum inde periclitentur. 369. — Exceptiones quae usum probabilitatis facti per­ mittunt. Nihilominus probabilitas facti honestati actionis sufficere potest : 1. Ubi Ecclesia condicionem valori per se requisitam sua auctoritate supplere possit et velit. Sic, « in dubio posi­ tivo et. probabili sive iuris sive facti, iurisdictionem sup­ plet Ecclesia pro foro tum externo tum interno » (c. 209) [368-369.) 326 TRACTATUS IV, ΤΓΤ. I, CAE. Ill 2. Accedente legitima dispensatione, quae certain red­ dat honestatem. Sic, etiam cum agitur de legibus irritanti­ bus et inhabilitantibus, « in dubio facti, potest Ordinarius in eis dispensare, dummodo agatur de legibus in quibus Romanus Pontifex dispensare solet » (c. 15). 3. Quando nulla certa ratio obligat ad praecavendum pe­ riculum erroris etiam materialis : ut periculum involunta­ riae effusionis seminis. 4. Quando, propter varias opiniones dc liceitate in tali vel tali casu, probabilitas facti in probabilitatem iuris con­ verti possit. Ita, non solum cum opus feceris quo votum probabiliter im­ pletur ; cum horas canonicas eo modo vel tempore recitaveris ut legi probabiliter satisfeceris; sed etiam si probabile, non tamen certum sit, votum de facto fuisse impletum, breviarium fuisse recita­ tum, probabilis sententia te onere levatum existimat, quia obiigatio non supersit nisi incerta, et parum humanum foret te obligaro ad iterandum quod probabiliter iam praestiteris. Igitur, propter hanc probabilem sententiam, non autem quasi immediatus probabilismi usus se tunc offerat, practice nihil ultra facere debebis. Quid, si obligatio iustitiae fuerit ? Dobotne iam nihil qui pro­ babiliter solvit quod ex iustitia debebat, an saltem, pro rata du­ bii, supplere debebit quod fortasse non solvit T Quamvis istud sensu quopiam honestatis probetur ac proin suadendum sit, et nobis speculative verius appareat, res tamen controvertitur ; et, propter discidium doctorum, debitor qui nihil supplero voluerit, se tutum existimare poterit. Atque observes practice non referre sitne culpanda vel non actio unde dubium originem trahat. Sane via minus secura uti non licet ad debitam pecuniam creditori mittendam. Si tamen sic malo feceris, quam diu probabile sit pecuniam sic missam pervenisse, debitor nulla obligatione practice tenebitur. 370. — De simultanée usu probabilitatum oppositarum. Quaeri consuevit utrum probabilitatibus contrariis uti liceat necne. Et casus sequentes proponuntur : a) Duo testamenta eodem formae vitio affecta ut ambo probabiliter valeant, probabiliter nulla sint. Licetne Titio, propter suam utilitatem, alterum pro valido, alterum pro nullo habere ? r CONSC. PROB. : PROBABILITATUM USUS SIMULTANEUS 327 b) Testamentum informe est. Potestne legatarius legatum accipere quia testamentum probabiliter valeat ; onera vero quae legatario imponuntur non implere, quia testamentum probabiliter nullum sit ? c) Duo cibi apponuntur in die qua alteruter certo prohi­ betur : sed uter sit distingui iam non potest. Licetne Titio utrum­ que (1), vel alterutrum sumere ? d) Die ieiunii, Titius sententia utens quae horam prandii ad substantiam ieiunii pertinere negat, plenam refectionem mane sumit. Potestne vespere alteram plenam sumere, quia secundum severiorem sententiam, prandio matutino ieiunium istius diei substantialiter corruptum sit, ita ut observatio ieiunii illa die facta sit impossibilis 1 e) In nocte qua festus dies diem abstinentiae excipit (v. g. in nocte inter pervigilium Pentecostes et Pentecosten), Titius ex diversitate horologiorum probabile aestimat diem fes­ tum iam et nondum advenisse. Potestne carnibus vesci tamquam in die festo, et completorium recitare atque ad s. eucharistiam accedere quia, quo tempore carnes comedit, dies festus probabiliter nondum advenerat · Responsum. — Tn primis istud observandum est, quaestiones istas ad probabilismum nec proxime nec pro­ prie pertinere. Si quartum casum de plena refectione in die ieiunii excipias, ceteri omnes directo allegant probabili­ tatem facti, et supponunt licere usum testamenti informis, cibi probabiliter (probabilitate facti) vetiti, et aestima­ tionem dierum ex horologio privato. Hac suppositione facta, iam oritur quaestio : estne fas uti probabilitatibus contrariis. Moralitas enim actionis quae istis probabilitatibus utitur directe examinanda est. Eiusque bonitas vel malitia certae esse possunt, vel esse incertae sed probabiiles. Singuli itaque casus perpendendi sunt. a) Duo testamenta sunt duae causae numero plene dis­ tinctae. Aliunde autem constat licere Titio ut, pro arbitrio vel utilitate sua, ambo testamenta pro validis vel invalidis habeat. Dum ergo alterum tamquam validum alterum tamquam invali­ dum tractat, binas optiones facit quae, separatim sumptae, hones(1) Quast de utroque cibo successivo pronuntiet, cibus iste probabi­ liter licitus est. [370.] 328 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill tae sunt. Et quia nullo vinculo inter se coniunguntur, utriusque honestati nihil officit. Scandalosa tamen optionis varietate, quae parum honestis moti vis imperetur, abstinendum est. Recta praeterea iustitiae administratio postulat ut index jurisprudentiam suam sine ra­ tione ne mutet ; b) Nulla opinio probabilis permittit ut legatarius testa­ mentum simul tamquam validum et tamquam invalidum consi­ deret. Ex duabus enim sententiis in hac re prolatis, altera testa­ mentum valere totum, cum legatis et oneribus, altera testamentum totum corruere dicit. Itaque legatarius optionem facit cuius hones­ tas nequaquam probabilis est; c) Sic dicendum arbitramur. Probabilitas facti : veri si­ milo est ut cibus talis sit esca quam certo vetitam novi, serium periculum violandi legem creat. Quare valet illud : « Perinde est in moralibus facere et exponere se periculo faciendi ». Quare, nisi proportionato incommodo excuser, neutro cibo vesci mihi licebit. Incommodum tamen benignius accipi potest quam si cibus certo illicitus apponeretur. Erunt tamen qui diversimode sentiant. Plerique mixtas utro­ que cibo epulas prohibitas dicent, quia pulmentum came et pisce compositum certa lege vetatur. Omnes quoque eum damna­ bunt qui corpora quidem separata esse sinat, sed confusionem inter illa artificiose induxerit : legi enim fraudem facere vetamur. Si autem confusio casu acciderit, alii usum partialem alii usum totalem successivum permittent; d) Titius prandium matutinum sub sola ratione unicae refectionis honeste eligere potuit. Qua electione alterum prandium excludebatur. Ambae praeterea opiniones de ieiunio id commune habent ut unicam tantum refectionem plenam permittant. Dum severior opinio prandium matutinum sub gravi prohibet, nequa­ quam alteram plenam refectionem agenti secundum benignio­ rem permittit. Quare haec Titii calliditas nulla probabili ratione defenditur ; e) Difficultas accurate cognoscendi tempus causa est cur, deficiente certiore indicatione, ex horologiis etiam privatis tempus aestimare liceat. Inde fit ut horologia, improprie tamen, dicantur esse doctores probabiles (1). Communissima porro sententia, (1) Cui unum tantum praesto est horologium, is hoc sequi debet ; neo, nisi forte agatur de uno momento, praesumere potest horam tardiorem altero bono indicari. Absente enim alio doctorc probabili, solum qui adest sequi de­ bemus. CONSC. PROB.: PROBABILITATUM T 'SUS 8IMVLTANEU8 329 quam C. de · Lugo (1) valde subtili ratione edicere conatur, sic casum Titii solvit. Titius carnibus vesci non potuit nisi quasi in die festo. Cibus autem die festo sumptus sequentem commu­ nionem illo dic prohibet. Ergo esum carnium et communionem simul eligere ipsi non licet. Re vera tamen respectus utriusque ieiunii, ecclesiastici et eucharistici, diversi sunt et per se separari possunt. Cur conjun­ gendi sint in diei aestimatione 1 Desideratur argumentum in­ trinsecum. Summum illud dici potest: propter materialem utrius­ que causae affinitatem et quasi convenientiam, rationabilis mens legislatoris est ut coniungantur. Quae ratio satis debilis nobis videtur. Sane istud permittit ipse Leumk. I, 205 : Qui cibo indigens atque existimans feriam λΓΙ elapsam esse ideo carnes comedat et iuri communicandi renuntiet, si postea altero horologio, quo aeque fidere potest, moneatur se probabiliter foria VI comedisse, potest, errorem suum corrigendo, propositum suum mutare et mane SS. eucharistia refici. Nec eum damnabimus qui discrepantia, horologiorum utens, carnes comedit quasi in die festo et completorium recitat quasi in pervigilio. Cur distinctis actionibus distinctae probabilitates applicari non possint ? 3TI. — De tempore neutrali. lies etiam benignius indi­ candae sunt, ubi ipsa lex variam temporis optionem per­ mittit. Canon 33, § 1 hoc permittit : « in privata missae celebratione, in privata horarum canonicarum recitatione, in sacra communione recipienda et in ieiunii vel abstintiae lege servanda, licet alia sit usualis loci supputatio, potest quis sequi loci tempus aut locale, sive verum sive medium, aut legale sive regionale sive aliud extraordina­ rium ». Ac menti legislatoris consentaneum putavimus ut amplam istam facultatem ad indulgentias quoque et requiem festivam traduceremus (Summa novi iura, n. 19. Cf. quo­ que Claeys Bouuaert, Selecta capita Codicis, n. 15). Ista dipositione videtur nobis legislator pro variis istis actionibus seu officiis tempus induxisse commune in­ ter duos dies vel duas diei partes, quod, quasi neutrale. (1) Dc Eucharistia, 3, 15, n. 47, 52, 53. [371.] 330 TRACTATUS IV, TIT. I, CAP. Ill utrique diei vel parti diei tribui possit. Quare nihil prohi­ bet quin secundum tempus verum, breviarium recites, le­ gem abstinentiae secundum tempus medium observes, et secundum tempus legale ad ieiunium eucharisticum at­ tendas. Articulus II. — De Conscientia negative dubia. 372. — Casuum propositio. Illud probe tenendum est. Ex qua parte dubium est negativum, nulla habetur ratio, saltem seria, quae indicium probabile fundet ac proin ap­ petitum rationalem prudenter dirigere queat. Quare, ut supra, n. 362, vidimus, opinio unice probabilis, practice ad moraliter certam accedit ; et dubia negativa iuris, sive agatur de primo initio vel de cessatione legis vel de eius si­ gnificatione, sine usu morali sunt, seu contemnuntur. Inde securum esse diximus qui ex habituali diligentia sua, pro confessione integre facta, officio toto recitato, etc. argumen­ tum habet positivum quod solo dubio negativo impetitur. 373. — Verum non raro fit, cum dubium est facti, non iuris, ut utraque pars sit negative dubia. Sic dubium iuris est: fuitne an non talis lex revocata, et canon 23 sa­ pienter statuit : « in dubio, revocatio legis exsistentis non praesumitur » ; sed, quod accurate observandum est, in dubio facti versarpur quando quaeritur : estne hodie an non feria VI qua obligat lex abstinentiae. Iam vero, quando nulla ratio affirmandi vel negandi praesto est, sunt qui ex principio possessionis casus huiusmodi solvere velint. Sic Sanchez (1), plures alii atque etiain Noldin (2), qui tamen fatetur in dubio negativo facti saepe difficulter intellegi quaenam pars possideat, ita ut alia potius principia adhibeantur. Quare, ut illi existimant, si negative dubites utrum dies absti­ nentiae inceperit annon, abstinentiae lege non teneberis ; te­ neberis vero si dubites utrum desierit annon : quia in priore casu libertas, in altero lex possideat. Supra, frustraneam esse osten(1) De Matr. 1. 2. d. 11. n. 32. — (2) Principia, n. 218. CONSCIENTIA NEGATIVE DUBIA 331 di mus illam appellationem principii possessionis extra materiam iustitiae. Non nulli casum propositum eodem modo solvunt, quia, ut aiunt, factum non praesumitur sed probari debet. In dubio itaque de incepta die obligatio abstinentiae probanda est ; ces­ satio, contra, obligationis probanda est in dubio de linita die obli­ gationis. Ita LaymanN, Theol. mor. 1. 1, tr. 1, c. 5, n. 36; Noldin, Principia n. 249. Verum ratio effati quo innituntur hic deficit. Cur factum non praesumitur sed probandum est ? Quia factum de se indicia po­ sitiva linquere solet, ita ut si haec deficiant, iam veri simile fiat factum non advenisse. In casu autem proposito, dum tempus aequabili modo decurrit, nec initium nec finis obligationis pecu­ liaria vestigia relinquunt. Sed, hoc etiam praetermisso, si rem accuratius consideraveris, initium, finis obligationis abstinentiae non tam sunt facta quam consectaria moralia quae conectuntur certae horae. Verum dubium istud est : estnc hora 1 la, ante me­ diam noctem, an la post mediam noctem. Sic autem apparet ex utraque parte factum esso incertum, ita ut principium : factum non praesumitur, vere applicari nequeat. Porro, sive nox sit qua dies abstinentiae incipiat sive nox sit qua cesset, dubium omnino idem est ; res objective eodem prorsus modo se habent, ita ut sensus communis duas diversas solutiones repudiare videatur. 3T4. — Solutio ex mente legislatoris. Magis in univer­ sum, itaque, dicemus quod Laymann de solo ieiunio eu­ charistico, 1. cit. n. 36, insinuat, casus seu dubia iuris quibus dubia facti, ex utra que parte, negativa occasionem dant, solvendos esse secundum mentem, prudenter colligen­ dam, legislatoris. Ex mente autem legislatoris, hanc distinc­ tionem adhibendam arbitramur. 1. Ubi agitur de lege humana mere prohibente, et nulla ratio iustitiae vel caritatis obligat ad praecavendum periculum erroris materialis (v. g. de lege vetante communionem non ieiuno, esum carnium tali vel tali die) legislator in beni­ gniores partes sino incommodo propendere potest. Et quia iura promptiora esse dicuntur ad solvendum quam ad li­ gandum, partes istas vere secutus esse prudenter existimari potest. Quare : a) In dubio invincibili utrum necne post mediam noctem comederis vel biberis quidpiam, te communione non prohibitum 1372-374.] 332 TRACTATUS IV, TÏT. I, CAI·. Ill indicabis. Accedit haec altera ratio in casu communionis, quod, hodie praesertim, causa haec maxime favorabilis est. Cf. de ista re S. Alphonsüm, 1. 1, η. 38.39 ; et 1. 6, η. 282. Neo damnandus est qui, in illo dubio, siti vel fame invitatus, comedit vel bibit. Si morale medium habuerit cognoscendi horam, investigationem neglegere honeste non posset nisi renuntianda communioni. Postquam autem hoc sincere fecerit, i. e. renuntia­ verit communioni, si dein ratio vel devotio specialis illi commu­ nionem suadeat, accessu ad s. mensam prohibendus non videtur; b) Minime laudamus, ut patet, qui tempus quo negative dubitet de obligatione ecclesiastica v. g. abstinentiae consulto seu sine ratione eligat, v. g. ad carnes manducandas. Sed qui, postquam, pro copia examinis quae moraliter praesto est, rem exploraverit, dubitat utrum necne 12" noctis hora audita sit, benigniores sibi partes rationabiliter eligere potest, sive de abstinentia, sive de ieiunio, sive do labore servili in festis prohi­ bito agatur. 2. Ubi vero praeceptum aliquod positive implendum est, vel ad certum officium vel usum condicio positiva praescri­ bitur, oportet ut probabili saltem ratione occasio praecepti implendi habeatur, vel condicioni requisitae satisfieri possit. Hoc, bono communi, cui legislator mentem suam aptat exigitur. Quare : a) Tempus quod lege praecipiente definitur aptum officio positivo implendo, v. g. horis canonicis recitandis, probabiliter saltem adesse debet. Ideo S. Alph. ut benignam suam solutionem dubiorum de servato ieiunio eucharistico defendat, ex eo arguit quod agatur non tam de loge positiva ieiunium exigente quam de lege prohibente, quae vetat ne non ieiunus accedas. Cf. 1. 1, n. 38; b) Qui dubitat negative do aetate sua, utrum necne annos compleverit quibus ordinem sacrum recipere, beneficium adi­ pisci, matrimonium celebrare possit ; vel ordinem sacrum vel beneficium adipisci vel matrimonium celebrare vetatur. Condicio enim positive requisita ad ordines vel ad beneficium vel ad ma­ trimonium, probabili saltem ratione demonstranda est. Namque bonum commune postulat ut idonei tantum ordines recipiant, beneficium assequantur, matrimonium contrahant. 3. Denique si legislator subditos, condicione posita, lege astrinxerit, quamdiu condicio ista positive non constite- SUMMARIUM DE CONSCIENTIA SPECULATIVE DUBIA 333 rit, subditi loge non tenentur. Bonum enim commune quo­ que postulat ut onus non imponatur nisi certum. Quare qui dubitat utrum necne viginti unum annos natus sit, ieiunare non debebit. SUMMARIUM. 375. — I. De notionibus. Moralité,r certum dicitur proprie quod ex indole et moribus hominum constat ; et magis stricte, si exceptio in casu particulari excluditur ; minus proprie, de re quao ita veri similis est ut sola absit positiva ratio dubitandi. Quare moraliter cortae assimilatur opinio unice probabilis posi­ tivo, quae nulla gravi ratione impugnatur. Diverso usu, moralis certitudo dicitur adhaesio, etiam firmissima, quao voluntate im­ peratur, ut est ipsa adhaesio fidoi supernaturalis. Probabile vero est quod tali motivo innititur quo, etsi sit falli bile, vir gravis in assensum inclinet. Motivum potest esse rei intrinsecum, vel extrinsecum : auctoritas doctorum. Haec fundat praesumptionem inotivi intrinseci, atque causa esse potest cur humanus legislator propriam legem secundum receptas opiniones temperet. Dubium positivum converti potest in opinionem seu assensum cum formidine oppositi. Assensus iste fit imperante voluntate, nec plus perceptae veritatis continet quam dubium ipsum. Pro gradu probabilitatis, duae sententiae possunt esso moralitor aequalis probabilitatis; vel una potest esse magis quam al­ tera probabilis. Sed probabilior potest essofalsa, vera autem, minus probabilis, ita ut sequenti probabiliorem non possit dici: magis accedis ad veritatem. Soli periti theologiae vel scientiae a qua solutio pendet, de intrinseca probabilitate sententiae iudicare possunt ; de extrinseca, legendo auctores probatos, etiam modice doctus pronuntiaro potest. Extrinscce probabile est quod plures viri periti, qui rem exami­ narunt probabile dicunt ; immo quod unus prudens, si rem pe­ nitius investigaverit ot addat non spernendam rationem. Dubia autem probabilitas sententiam prudentem fundaro nequit. Probabile indicium do honestate actionis suae indocti ple­ rumque ex auctoritate aliena sibi comparabunt ; et nemo dobot perso omnia intrinseco examinaro, sod omnes probatis auctoribus fidero possunt. Tuta dicitur pars quam quis sine peccato formali amplecti [375.] 334 TRACTATUS IV, TIT. I, ΟΑΓ. Ill potest ; tutior vol mintu tuta, opinio, prout stat pro obligatione vel pro libertate. II. Varia systemata. Systema morale dicitur proposita via perveniendi a dubio speculativo ad practice tutam rationem agendi. Quia necessario fit ut impervia nobis sit certitudo directa de actionis honestate vel malitia, et quia non est triplex conclusio practica voluntatis sicut est triplex status mentis, quae potest affirmare, negare et dubitare, ideo necessario recurrendum est ad certa quaedam principia (reflexa) quae voluntati certam nonnam practicam offerant. Rigoristae omnem actionem damnabant cuius honestas non demonstraretur saltem probabilissima. Probabilioristae (plures Fratres Praedicatores) actionem ne­ gant esse honestam, nisi eius honestas sit saltem certo proba­ bilior. Aequiprobabilistae (Patres C. SS. Redemptoris et plures alii), permittunt praeterea ut, quando probabilitates sunt moraliter aequales, respondeatur pro libertate cum agitur de nova lege vel initio obligationis. Probabilistae (Fratres Minores, PP. S. lesu et plurimi alii), quando quaestio immediate versatur circa actionis liceitatem, nsum opinionis solide probabilis semper permittunt. Nemo theoretice est larista: practice fuit et esse potest qui vel tenui probabilitate contentus sit, vel nimis facile pronuntiet opinionem esse solide probabilem. S. Alphonsus per maiorem vitae suae partem simplicem probabilismum tuitus est, quem dein dictis suis temperavit ut omnem laxismum magis excluderet. Adiunctis etiam coactus fuit minus perspicue sententiam suam aperire ; atque humilitate sua movebatur ut profitenda absolute opinione tunc valde im­ pugnata abstineret. Compensationis systema, usum opinionis probabilis non ad­ mittit nisi cum proportionate causa permissionem peccati mate­ rialis excusat. Hodie magis theoretice quam practice supereat controversia. III. Refutatio et probatio. Rigorismus, auctoritate exclusus, peccat negato principio do condicionibus necessariis ut lex vere obliget. Probabiliorismus etiam errore decipitur elisionis probabili­ tatum contrariarum. Aequiprobabilismus praeterea male applicat principium pos­ sessionis. | j I; 3 1 i Λ ,■ SUMMARIUM DE CONSCIENTIA SPECULATIVE DUBIA 335 Systema compensationis peccat, quia non est semper locus timendo peccato materiali ; et semper ratio sufficiens adest per­ mittendi periculum peccati materialis. Et quando compensatio videtur mere probabilis, alio systemate necessarie uti debet. Probabilisinus simplex nititur his principiis certis : nullam esse legem non promulgatam ; et applicationem legis non haberi sine scientia legis, seu cognitione humano rnodo certa. Logice debet esse quis vel probabilista vel tutiorista. IV. Probabilitatis usus. Qui vere persuasus sit erroris opi­ nionis communis, eam sequi non potest, salva benigna legislatoris humani mente, quae permittat usum interpretationis probatorum auctorum. Confessario tamen semper licet secundum opinionem quae probabilis habetur responsa sua accommodare. In actibus formaliter saltem diversis, nihil per se impedit usum simultaneum probabilitatum oppositarum, nisi priore electione altera virtualiter demonstretur excludi. Ipsa autem lex, pro variis obligationibus positivis implendis introduxit tempus quasi commune duorum dierum, quod utri que diei vel parti diei tribui possit. Dubia probabilitas securitatem practicam non praebet. V. De probabilitate facti. Probabilismns nequit immediate ad probabilitatem facti applicari. Contra, hic valet principium : perinde esse in moralibus facere et exponere se periculo faciendi. Inde obligamur partibus tutioribus amplectendis. Excipe si le­ gislator, ob dubium facti obligationem suam relaxet, vel si pro­ babilitas facti in probabilitatem iuris converti possit, sive quia nulla sit obligatio praecavendi periculum erroris etiam materialis, sive probati auctores probabilitatem liceitatis actionis in his adiunctis affirment. VI. — Dubia negativa iuris vel facti, per se contemnenda sunt. Cum utraque pars est negative dubia, solutio petenda est ex prudenter aestimata legislatoris monte. Quare lex mere prohi­ bens non videtur urgenda esso ; condicioni vero positive requi­ sitae saltem probabiliter satisfaciendum est. Si subdit i condicio nate ligentur alicui legi, lege non tenentur donec moraliter con­ stet condicionem impletam esso. 1375.) 336 TITULUS IL De conscientia habituali. i Utilitas istius tituli maxima est pro ani marum directione seu ministerio pastorali. Articulus I. — De conscientia recta et tenera. 376. — I. Quid recta conscientia. Rectam vocamus con­ scientiam quae de honestate vel inhonestate actionis habitualiter vero pronuntiat, secundum illa dictamina actio­ nem suadet vel dissuadet, atque actiones factas pro merito laudat vel carpit. Haec est conscientia plene reda, ad quam efficiendam intellectus cum voluntate concurrit. Indicia enim practicepractica imperantur voluntate. Deminute reda dicenda est conscientia, cuius sola indi­ cia speculativo-practica cum veritate congruere solent, ita ut practicae suasiones et consequentes affectus a specula­ tivis visionibus discrepent. II. Quid tenera. Perfectio conscientiae rectae est eius teneritudo. Tenera enim seu timorata dicitur, quae leves etiam honestatis vel inhonestatis rationes percipit, suadet vel dissuadet antecedenter, et consequenter probat vel re­ prehendit. 377. — Aestimatio. Maximi facienda est conscientia recta. Formaliter enim, quanto aestimanda est veritas, tan­ tum laudis eidem tribuendum est; ac praetera suis iam iudiciis ac dein stimulis fons est bonitatis moralis. Ut tenora autem, pretium habet auctum ingenii sub­ tilis qualitate, et multis actibus bonis qui minus sensibi­ lem stateram moralem non afficerent. Ac gratia quadam et florida venustate hominem decorat. Denique bona illa con­ scientia, cuius pedissequa est caritas (I Tim. 1, 5), animum CONSCIENTIA RECTA ET TENERA 337 simul ineffabili vi roborat, ineffabili quiete pacificat, inef­ fabili suavitate laetificat. Etenim, quasi praecursor aeterni ludicis, praenuntiat sententias istas inconcussas, iniuriarum ultrices, quae insto ut in viis suis firmiter ambulare pergat, iniquitates praesentes compensant; atque aeternam largi­ tionem imperturbatae pacis et felicitatis inchoare videtur. 3Î8. — Condiciones et acquisitio consc. rectae ct tenerae. Recta et tenera conscientia bonam supponit qualitatem tum intellectus tum voluntatis : intellectus, qui veris ra­ tionibus percipiendis et librandis sit idoneus; voluntatis, quae secundum res perceptas imperare audeat et velit. Dotes utriusque facultatis partim ingenitae sunt, partim tamen libera exercitatione acquiri possunt. Ad hunc finem valde conferunt studium veritatis et sinceritatis, cum ex­ terioris, tum etiam interioris ; usus verborum alienus ab ab omni nimietate ; munditia cordis immunis ab affectibus minus ordinatis ; praeparatio voluntatis firmae ; fuga omnis peccati ex spiritu filiali. Delicata enim obsequia a servis et mercennariis, qua talibus, ignorantur, sed propria sunt fi­ liorum. Haec studia, non in nobis tantum sed maxime etiam in iis quorum curam habemus fovenda sunt : prudentis enim disciplinae et institutionis laetissimus fructus est bona conscientia. Atque in hoc ordine supernatural!, plu­ rimum iuvabimur oratione : « Cor mundum crea in me Deus et spiritum rectum innova in visceribus meis ■< Ps. 50, 12. 37i>. — Precaria conscientia deminute recta. Vix umquam imperfecta seu deminuta rectitudo conscientiae servabitur. Ete­ nim, omnis actio minus bona, sicut in aliquo errore intellectus radicem habet, sic etiam tendit in vitiandum seu obscurandum ipsum intellectum. Nec appetitus diu tolerat oppositionem inter actiones et moralia nostra indicia. Quare conabitur applicare intellectum ad rationes istas considerandas ct aestimandas quae peccanti peccata extenuant vel excusant : i. c. paulatim intellectum per­ vertet. 22 [376-379.] 338 TRACTATUS IV, TIT. Π Articulus II. — De conscientia scrupulosa (1). 380. — I. Variae notiones. 1. Dictus a lapillo aspero qui, calceum subintrando, molestum incessum efficit, scru­ pulus iam a Cicerone (Rose. Amer. 2, 6) in inquietam animi sollicitudinem transfertur. Est autem objective, ra­ tiuncula quaedam levis et inanis, cuius solutio non inveni­ tur, et ob quam actio vel praecepta vel mala foret ; aut, subiective, ipse consequens et anxiosus timor de obligatione vel actionis malitia. Hoc itaque loco, scrupulus pro morbida animae anxie­ tate de obligatione exsequenda vel dc peccatis commissis po­ tissimum sumitur. 2. Scrupulositas antecedens dicitur quae, de obliga­ tionibus sollicita, actus futuros respicit ; consequens, quae, in peccatis haerens, actus praeteritos afficit. Pro varia origine, est ingenita, haereditate transmissa, vel acquisita, quae institutioni, sociis, accidentali commo­ tioni tribuenda est. Pro varia extensione, est generalis vel particularis, cum anxietas in omni fere re deprehenditur, vel, contra, paucis argumentis, immo uno est circumscripta. Pro varia intensitate, vel veros scrupulos continet, vel tantum scrupulorum inchoationem aut etiam reliquias apud eum qui a scrupulis convalescit. Haec deminuta scru­ pulositas quadam haesitatione vel formidine manifestatur. Pro varia permanentia, diuturna aut brevis esse potest. 3. Scrupulositas ad genus quoddam « phobiae » ascribi potest. Is autem est formo eius processus. A fatiganto deliberatione do honestate actionis vel examino actionis factao initium habet. (1) Plurce scriptores in Gallia et Italia do scrupulis corumquo romedis scripserunt. V. g. D.r Raymond, R. D. Toulemonde, R. P. Gemelli. Op­ timum opus, complectens, praeter partem communem, partem specialem ad usum confessariorum est : L'Ange conducteur des dînes scrupuleuses ou crainli· ves. Bruges, 1905. Laudatur quoquo Natale T unco, A uso dcgli ammalali, incdici c confessori. Il trattamento morale dello scrupolo o doU’osaossiono mor­ bosa. 2 vol. Torino, 1919 e 1920. CONSCIENTIA SCRUPUBOSA 339 Postquam ad aliquam conclusionem tandem perventum est, sen­ tentiae sic laborioso obtentae mox interno contradicitur, variis, saepe miris obiectis rationibus, quae scrupulosum impellunt ad iterum iterumquo deliberandum do conflrmanda vel reformanda sententia. Denique, quasi necessitate coactus in actionem ruit : ea dicit vel patrat de quo anxio inquirebat ; confessionem insti­ tuit anxius do incompleto examine, de non elicito actu contri­ tionis ; eucharistiam recipit, de statu gratiae minime securus. Hinc novus scrupulus quod egerit contra conscientiam, vel cum practice dubia conscientia. 4. Notae scrupulosi. Homini qui eos diligenter observat scrupulosi videntur in inveniendis et distinguendis rationibus arguti et quasi callidi ; in quadam suorum argumentorum aesti­ matione pertinaces; simul tamen in conclusionibus timidi, et qua­ dam diffidentia sui suspicantes defectum verborum in proponendis difficultatibus, intellectus in capiendis vel interpretandis responsis, memoriae in retinendis vel consiliis datis vel praeceptis potis­ simum positivis, vel ipsis factis suis, ita ut de clausa a se ianua, de exstincto lumine, de horis recitatis, de missa audita dubitent ; ac maxime in proposito servandi pacem, silendi de scrupulis, omittendi novam rei inquisitionem, simpliciter oboediendi, incon­ stantes et parum -firmi. In nullo principio generali vel in dialectica syllogismi seu ra­ tiocinii textura, sed in applicatione principii ad statum suum vel ad facta sua, idest in «minore», laborant vel haerent ancipites, ita ut do qualitate motivi (vani, serii), diligentiae adhibitae (sufficientis, tenuis), causae ob quam omittere ieiunium. aliena gesta improbare, narraro liceat, et de qualitate status sui (tentationis superatae, admissae) pronuntiare ipsis molestum et quan­ doque impervium omnino sit. Morbus itaque non est solius intellegentiae, sed etiam, immo potius voluntatis ; et, qua parte intellectivus est. minus discursivam rationem quam intuitiones afficit, non quidem altissimas, sed quibus vel facta aut singula aut simul collect;1 directe, uno veluti obtutu, aestimanda et indicanda sunt. Animus liberalis et fortis, sicut pusillanimis et ad se diligendum applicatus, cum scrupulis componi potest. Qua talis tamen, scrupulosus numquam generosus et magnani­ mis demonstratur, cum do reatu suo, de sua sorte futura, non autem do Deo amando, de iuvando proximo, de perfec­ tiore bono inquietus sit. 340 TRACTATUS IV, TIT. II Distinctio a nimio rigore. Cum anxietas, perturbatio quaedam animi ad scrupuli essentiam pertineat, scrupulus a propensione etiam nimia ad severitatem vel a tranquillis doctrinae aut indicii erroribus probe secernendus est, sicut a S. Ignatio in regulis de scrupulis ab his distinguitur. 381. — II. Scrupulositatis indicia. Haec a confessario, ex descriptione modo facta, facile erui possunt. Ipsi vero scrupuloso nulla molior demonstratio quam ex indicio pru­ dentis sui confessarii peti potest. 382. — III. Theologia scrupulorum. 1. Homo qui ex ap­ prehensione speculativa etiam in se spernenda, definite iudicarit actionem suam vetitam sibi esse aut dubiae tan­ tum esse honestatis, laboraverit conscientia erronea vel dubia, quacum agere minime licet. Scrupuli tunc ipsum dictamen conscientiae ingrediuntur ; ex ipsis conscientia formata est. Verum iste non est casus scrupulosi qui ex monitione confessarii scrupulos suos contemnere iubetur. Ipse, etiam quando formidolose operatur, ultro formale hoc vel victuale indicium habet, scrupulum a se tuto neglegi posse. Quare ad ordinem phantasticum ascribendi sunt consensus quos dedisse dicat vel in pravam suggestionem interiorem, vel in propositum agendi utcumque se habeat actionis moralitas, vel in hanc conclusionem : « Peccabo et dein confessione peccatum expiabo ». Idest, phantasia ipsi assensum huiusmodi repraesentavit, ita ut se sic agen­ tem quasi aspicere ipse sibi visus sit. Non secus tamen atque in somnio, istis suggestionibus vel propositis nullum liberum consensum dedit; de sola fortasse praevisa confes­ sione hunc usum fecit, ut inde ad agendum contra scrupu­ los animosior evaderet. Quare scrupuloso qui, v. g. ex con­ silio confessarii, novit habitualiter dubia sua ab ipso contemmenda esse, fas est agere cum conscientia scrupulosa, seu manente scrupulo. Notitia enim ista ipsi certam conscien­ tiam praebet. Immo sic agere debet, quia, cum in proxi­ ma eius potestate non sit ut scrupulum sibi auferat, ma­ nente scrupulo, non potest nisi : vel scrupulo concedere, CONSCIENTIA SCRUPULOSA 341 infirmitatem suam augendo, vires morales ipsamque li­ bertatem minuendo; vel, bonam suam voluntatem ex im­ patientia mutare et formale peccatum amplecti, scrupu­ lum hoc modo pedibus conculcando ; vel, voluntatem bo­ nam servando, scrupulum ex probata regula spernendi du­ bia sua neglegere et superare : quae agendi ratio sola ra­ tionabilis, salutaris et honesta est. 2. Fieri quidem potest ut in processu rationum scrupu­ losarum scrupxdosi diu laborent, atque ita ex pugna lassi et perturbati sint, ut caeco modo in actionem ruant: tunc vero libertate necessaria, saltem ad graviter peccandum, de­ stituuntur. 3. Simili ratione pro ficticiis haberi poterunt promis­ siones, vota, blasphemies quae non nulli saepe, immo paene cotidie fecisse vel dixisse somniantur. Haec audire vel aes­ timare, confessarius simpliciter renuat. 4. Obligatio scrupulos impugnandi adest et quidem gra­ vis, ubi scrupuli cum officio status, v. g. parochi, componi non possunt ; vel ubi periculum satis proximum ruinae sive mentalis sive spiritualis inducunt. Iu subiectivum tamen reatum homo qui graviter est scrupulosus vix in­ curret ; dummodo cum infirma sua voluntate contra scru­ pulos in genere conari velit. 383. — IV. Scrupulorum medicina. Medicus huc potis­ simum spectare debet, non ut difficultates speculative sol­ vat et intellectui satisfaciat, sed ut aegroti voluntati suf­ ficientem audaciam vel fiduciam communicet vel restituat, et scrupulosus secundum sensum communem, cuius expers minime est, agere audeat. Curatio porro duo haec stadia plerumque complecti­ tur : inopi immediatum subsidium praestandum est, et iam ab initio praeparanda est completa sanatio. 1. Immediatum subsidium in hoc consistit, ut medicus sua voluntate suppleat quod efficacis imperii in aegroti voluntate desideratur. Ideo curare debet ut apud aegrotum auctoritate valeat. Quare : a) iuvabitur aestimatione qua scrupulosus ipsum habet tanquam probum et sanctum virum ; b) iuvabitur nomine 1381-383.] 342 ‘ ■ I {i* TRACTATUS IV, TIT. II doctrinae ct scientiae. Existimationem istam medicus non minuet, ideoque sit brevis in explicatione consiliorum suorum, ne, inter allegata motiva, scrupulosus unum minus solidum reperiat propter quod de reliquis dubitare incipiat. Praecipue abstineat repetenda expositione quam scrupulosus fecit difficultatis suao vel casus sui: si enim scrupulosus aliquantisper fuse dixerit, vix fieri potest ut inter suam et medici narrationem aliquam non deprehendat diversitatem, undo casum non intellectum ac proin non solutum existimet ; c) medicus iuvabitur firmitate vultus, verborum et orationis : nihil haesitanter pronuntiet ; d) iuvabitur monopolio : caveat ne scrupulosus, alios interrogando vel libros consulendo, quandam observet discrepantiam sententiarum, propter quam medico suo diffidere incipiat. Auctoritate sua utetur ad imponendas normas paucas, claras, breves, tales quae distinctionibus et exceptionibus vix locum dent. Has ad scrupulosi necessitates accommodatas proponet; et genere binae sunt : aliae materialiter et formaliter verae sunt ; aliae non sunt nisi practicae formulae ad emergendum e scru­ pulis, quas confessarius, ex nota sibi eius conscientia, scrupuloso praescribere potest. 1. Theologia porro scrupulosi haec suppeditat : a) Scrupuli incommodum sunt quod a pluribus obligationibus positivis vere dispensat : v. g. a materiali confessionis integritate, a praecepto correctionis fraternae ; b) Etiam cum probabilitate erroris particularis, potest scrupulosus, sanitatem intendens, tamquam universalem consi­ derare et sequi regulam qua per se ab honestate non recedit, et ad sanitatem plus vel minus plenam, ut spes est, perducetur. Ius enim ipsi est media efficacia et per se honesta adhibendi ad sanandum. Effectus autem erroris est accidentalis et, ob proportionatam causam, legitimo permissus. His nixus principiis, confessarius, pro scrupulosi opportuni­ tate, ipsum liberet ad omni sollicitudine monendi superiores, corrigendi aequales ; tempus maximum ipsi statuat scrutandi conscientiam pro confessione, vel omne examinis proprie dicti onus ipsi auferat ; accusationem sacramentaloin ad pauca puncta vel ad sola peccata exteriora reducat ; do praeteritis confessio­ nibus ipsum silere iubeat. 2. A nulla sane lege naturali vel divina ipsum dispensare potest. Quare petenti : aPossumno pravis delectationibus adhae­ rere », formaliter non assentietur ; sed monebit ipsum ut a regulis doctrinalibus, sibi funestis, animum divertat, et practices sui CONSUENTIA SCRUPULOSA 343 confessarii indicationes sequatur. Is regulis quibus scrupulosus impeditur alias, simpliciores et crassiores, substituet. Exemplo sint: « Nihil cura nisi quod tibi liquido constet sicut 2x2 = 4 ». « Omne quod dubium tibi videatur neglege, et iudica te dubitare, si quaeras utrum dubites an non ». « Solos actus exteriores cura, neglegendo quaestiones omnes de interno assensu, desiderio, etc. ». « Eligo statim sine deliberatione ». Immo, in casu magis extremo,• paonitenti ceterum morato, possit hoc suadere : » Age quasi omni officio solutus sis, ita ut te invitatum tantum ad bene agendum reputes ». II. Medicatio. Simul autem confessarius morbum ra­ dicitus extirparo conabitur, ne scrupulosus in perpetuum alienis consiliis mancipatum sit. Ideo : 1. Ad illuminandum cius intellectum, ipsum docebit, in rebus moralibus mathematicas probationes quaerendas non esso ; parum attendendum esso ad ea quae esse vel accidere mere possunt, sed probabilibus rebus providentiam nostram finiri; nec, cum iudicio intellectus, anxietatem, quae est in appetitu, confundi posse. 2. Ad roborandam eius voluntatem, ipsum universaliore ra­ tione ad firmum agendi modum in omni re excitabit ; anxietatem quam in agendo experiatur neglegere iubebit ; propositum acris pugnae adversus scrupulos habere et fovero suadebit, ob has vel similes causas: quod scrupuli profectui animae et merito obshnt, nedum faveant; quod a multis bonis operibus, apostolicis prae­ sertim, homines propter scrupulos praepediantur ; quod scrupu­ lis nihil generosum, nihil nobile insit ; quod gratum Deo et Christo sit ut scrupulosum animum deponat ; immo quod istud facere debeat ; quod proinde magis tutus erit si scrupulos con­ temnat et expellat, quam si anxium esso et minutioribus rebus decipi se sinat, 3. Proderit saepe ut scrupulosus in multis robus occupetur : cum tunc multa mente volvero non vacet, et ipsa actionis prom­ ptioris necessitate compulsus, damnosam scrupulorum stultitiam agnoscat. 4. Fervore vitae non minus impelletur ad concipiendam maiorem fiduciam quae scrupidos contemnere audeat. 5. Confessarius scrupulosum ad casus suos per se solvendos paulatim perducet, vetando, v. g. no saepius quam semel vel bis in hebdomada aut in menso dubia proponat ; no ultra duo vol tria recitet ; suggerendo ut agat eo modo quem, in existima- [383.] 344 TRACTATUS IV, TIT. II tionc sua, alii homines communiter tonerent, vel quern animae rector ipsi indicaret ; et omnem formidinem abiciat quam alii non viderentur ipsi experturi esse, aut quam pro vana et ridicula haberent. Conversatio denique cum amicis qui boni et fortis animi sint, libri de viris heroicis et sanctis utilitate non carent. Immo physica corporis cura neglegenda non est. 38-i. — Peior scrupulosorum causa. Dum cum scru­ pulosis piis et bonis ample agi potest, cautius ille moderan­ dus est qui scrupulos cum vera tepiditate spirituali et veris peccatis coniungit. Huius causa longe impeditior est. Praeter regulas quae formaliter verae sunt, quibus v. g. a nimis molesta conscientiae discussione, a correctione fraterna eximitur, aliae dispensationes sine abusionis periculo saepe dari non poterunt. Quare utile erit quandoque consilium, ut moneatur multis molestiis ipse expediri posse si modo ferventius vivere incipiat; et a Deo peculiariter se invitari ut ex scrupulis occasionem fervoris hauriat. 385. — De specialibus anxietatibus haec pauca addi possunt : a) Qui de horis canonicis vel de precibus quibusdam nimis sollicitus est, bis, ob quamlibet causam, quidquam recitare prohibeatur ; existimetque iam a se recitatum esse quod timet ne omiserit. Et cum lex Ecclesiae cum ma­ gno incommodo non obliget, potest confessarius ipsi tem­ pus praescribere in quo horarum recitationem concludat, ita ut quae forte supersint omittat; immo, si res id postu­ let, breviarii onere scrupulosum levare possit; b) Anxius de fide et spe, ne laboret in actibus elicien­ dis, sed se divinae Providentiae simpliciter commendet et committat ; c) Anxius de praeteritis confessionibus, de his non audiatur; d) Anxius de phantastica repraesentatione vel orga­ nica commotione quam, aspiciendo honesta vel innoxia, pati­ tur, ad mores hominum qui honesti sunt se accommodet^ et motus vel phantasias contemnat. i J 1 1 j· 9 I j CONSCIENTIA LAXA 345 N.B. Scrupulosorum satis similes sunt plures qui, dum credere volunt, quadam difficultatum specie vel apprehensione turbantur. In utrisque anxietas dubiam conscientiam de hones­ tate vel de fide minime efficit. In utrisque, causa formidinis saepe est quod ex solo intellectu seu ratiocinio quaerendam ducant certitudinem quae, in ordino morali et religioso, utraque facultate : intellectu et voluntate, obtinenda est: addas huc necessitatem gratiae. In utrisquo, praetor orationem, remedium saepe est in corrigenda et perficienda voluntate, ut firmior fiat, purior, no­ bilior in intentione ; in utrisque demum ipso imperio quo actio vel assensus fidei imperatur, certa conscientia de honestate vel fide per se demonstratur. 386. — V. Scrupulorum utilitas. Scrupuli tempora­ riam utilitatem habent expiandi peccata et actiones te­ merarias, humiliandi et mortificandi hominem, purificandi intentionem, dum in ista desolatione viam virtutis et fer­ voris tenere pergit ; denique augendi experientiam suam psychologicam, qua scrupulosus, semel sanatus, aliis pro­ desse poterit. Diuturni tamen scrupuli vires debilitant, multa bona impediunt, hominem ad nimis timidam et restrictam actio­ nem deiciunt ; et desperatione quadam adducunt ut vitae perfectiori, immo virtuti renuntiet. Articulus III. — De conscientia laxa. 387. — Notio. Conscientia laxa dicitur, tum ea quae sola gravia peccata curat, tum, magis proprie, quae, ex habituali dispositione, erronee vel ob leviorem rationem indicat, sive ante actionem, hanc licere vel saltem non sub gravi prohiberi ; sive post actionem, hanc malitia certe gravi Garnisse ex obiecto, imperfecta advertentia, nullo aut non pleno consensu, quando haec revera aderant. Inde est an­ tecedens vel consequens. 388. — Regulae. Qui, ex prudentis confessarii mora­ tione, se hoc conscientiae vitio laborare noverit : «) Debet contra laxitatem niti, nisi gravem ignoran­ [384-388.] 346 TRACTATUS IV, TIT. π tiae reatum committere velit et de erroribus moraliter ra­ tionem reddere debere, quatenus in confuso praevisi sint. In quem finem prosunt studium reflexionis, seu maioris considerationis, piae exercitationes, oratio et frequens ac­ cessus ad sacramenta; b) Exorta dubia diligentius quam ceteri explorare debet ante quam ea pro inanibus spernat ; et actu graviter peccat quotiescumque agat cum cognitione saltem confusa gravitatis peccati aut gravis obligationis magis inquirendi. Potest tamen ex ipsa sua praecipitatione, ob deficientem deliberationem, a gravi peccato excusari ; quod facilius in eo admittetur qui conatum ad emendationem vitii adhibere coeperit ; c) Confessarius huiusmodi paenitentis consensum de quo is dubitat potius plenum fuisse praesumet. Nisi con­ sensisset, « ne dubitaret quidem » (Lehmkuhl, I, 139). Simul ipsum de damnis sui status monebit, nec per se permittet ut in dubiis suis sacram communionem non confessus re­ cipiat. SUMMARIUM. 389. — 1. Plene recta conscientia, quae secundum veritatem responded, suadet et comprobat vel vituperat, in magno pretio habenda est. Eius perfectio est teneritudo. Deminuto recta, cuius suasiones a indiciis discrepant, est precaria. II. Scrupulus dicit morbidam anxietatem, quae ad genus phobiae ascribenda est, et magis quam defectu intellectus, vitio seu infirmitate voluntatis explicatur. Valde differt a quieta pro­ pensione in severiora. Scrupulosus se talem, ex iudicio confessarii aestimare po­ test. Ipsi licet, manento anxietate, agoro. Quamvis scrupuli, per aliquod tempus, utilitate non careant, obioctivam obligationem habet scrupulos eliminandi. Curatio scrupulosi duo stadia complectitur : in priore, aucto­ ritate aliena ducitur ; in altero, docetur propriam gubernationem sui recuperaro. Etiam cum praovisionc accidentalis erroris, abso­ lutas Togulas agendi accipere ot sequi potest. Laboriosior est cura scrupulosi tepidi quam ferventis. CONCLUSIO TRACTATUS DE CONSCIENTIA 347 III. Contra nimie laxam conscientiam agi debet. Corrigenda est maiore reflexione et diffidentia a proprio indicio. Ex consuetu­ dine aliqua praecipitatio propter inadvertentiam excusari poterit. Contra nimis laxum erunt potius solvenda dubia. CONCLUSIO. 390. — Haec quasi summa capita tractatus de Con­ scientia retinenda videntur : I. Nulla humana actio omni divinae legi subtrahi potest, ita ut omnis quaestio de probabilismo versetur circa obligationem legis particularis, cuius suppressio intactas esse sinit normas generales quibus actiones humanae con­ formandae sunt. II. Quaestio de probabilismo spectat ad tractatum De Legibus, quatenus, in versandai sta quaestione, utimur principio de necessitate promulgationis ut lex exsistat ; spectat ad tractatum De conscientia, quatenus scientia legis seu certa intimatio conscientiae legem sola imponit. Formaliter tamen locum suum reperit in tractatu De Con­ scientia, cum id quaeratur immediate, quo pacto conscientia speculative dubia regula fiat proxima actionis humanae. III. Prudens probabilismi usus hodie suffragio moraliter unanimi permittitur, ita ut magis sereno animo principia perpendi possint. IV. Dubia facti non principiis probabilismi, saltem di­ recte, sed propriis regulis solvenda sunt. V. In summo pretio, tam pro perfectione quam pro actione nostra, habenda est conscientiae rectitudo. Haec nobis omni studio comparanda est, tamquam subsidium praeclarum virtutis, internae pacis et libertatis, et omnis beatitudinis. [389-390.] TRACTATUS V. DE PECCATIS. TITULUS I. Peccati notio, divisio. — Peccatu II veniale, imperfectio. ortale CAPUT i. De peccato in confuso. Utilitas. Quia studium theologiae moralis potissimum ordi­ natur ad rectam administrationem sacramenti paenitentiae, in quo minister est in primis iudex de absolvendis peccatis, mo­ mentum totius tractatus de peccatis neminem fugere, potest. In primo autem capite i am plura tradimus quae re vera sunt fun­ damentalia, de ipsa essentia omnis peccati ; de eius specificatione et sede. Neque hodie neglegi potest quaestio, olim tantopere disputata, de peccato philosophico (1). N.B. Do peccato agemus in confuso, non quod res hic sine ordine et claritate dicere proponamus, sed quia, ab initio, istud fortiter inculcare velimus, non esse genus quoddam peccati sub quo mortale ct veniale tamquam species poni deberent. Ideo confusam damus notionem peccati, quando non separation di­ cimus de utroque peccato. Si esset genus commune, caput I inscri­ beretur : De peccato in communi. 391. — I. Peccati nomen et confusa descriptio. Voca­ bulum peccati iam saepe ab ipso Cicerone usurpatum est ad designandum actum humanum diflbrmem a sua regula (1) Do poccato personali exsistit egregius libellus Em. Card. Billot. e oh ol astico adornatus. [391.] 350 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. I sen lego (1), ut in pulcherrimo dicto : « Praeter culpam ac peccatum,... homini accidere nihil potest quod sit hor­ ribile ac pertimescendum » (V. Eam. 21). Nominali descriptione, peccatum dicitur actus moralis malus (2). In quibus verbis, vox moralis non designat genus, cuius duplex species foret moralitas bona, moralitas mala. Nulla enim est communis ratio moralitatis, quae in­ differenter flat bona vel mala, sicut eadem ratio anim alitatis in homine et in bruto salvatur ; sed qui dicit actum moralem iam dicit confuse actum bonum vel actum malum, sicut qui nominat ens, iam tale ens insinuat. Praeterea, quamvis relata descriptio cadat in peccata mortalia et in venialia, et loqui soleamus de specificatione theologica, qua mortalia peccata a venialibus distinguun tur, ne quidem est genus peccati cuius species forent peccatum mortale et veniale : sed, ut ex notione hic tradenda fa­ cile apparebit, est peccatum proprie dictum, mortale, et est peccatum deminutae rationis, veniale. 392. — II. Essentia. Quatenus est actus malus, peccatum dicit aliquam privationem boni, quae hic erit aliquis reces­ sus ab ordino rationis vel a lege Dei ; sed quatenus est actus moralis, dicit necessario aliquod bonum quod inordinate ap­ petitur. Malum enim qua tale non est appetibile, sed illud non eligimus nisi sub specie boni vel ut coniunctum cum bono quod amamus. Unde, qua tale, malum non est volontarium nisi per accidens. Sed quamvis totus malus sit actus et tota mala sit omissio quibus, propter aliquod bonum, eligimus seu amplectimur malum, minus tamen malum est velle malum sub specie boni quam sub specio mali. Itaque, in ista tendentia versus bonum, in ista electione mali sub specio boni, remanet vestigium positivi ordinis. Inde illud dictum a S. Thoma, quod malum in moralibus non est pura privatio ; sed « est quoddam bonum adiunctum privationi (1) Quia leges sunt artis, ideo usu metaphorico, artifex insimulari potest, quod contra artem peccaverit. (2) Summa, 1, 2, q. 71 art. G. 3 ( ' | ! ! | | DE PECCATIS NOTIONES, DIVISIONES 351 alterius boni » (1). Dum in ordine physico habetur pri­ vatio totalis, v. g. visionis per caecitatem, et partialis, per caecutionem. Observes tantum, in ordine physico, simpli­ citer bonum esse quod in caecutiente remanet visionis, dum in ordine morali ipsa positiva appetitio est mala, quia fun­ dat electionem mali. 393. — II. Specificatio. Si in omni peccato habetur aliqua appetitio obiecti boni, quae per se est voluntaria, et appe­ titio mali, quae est tantum voluntaria per accidens, cum actus voluntarii specificentur qua parte sunt per se volun­ tarii potius quam alia qua sunt tantummodo voluntarii per accidens, inde iterum illud consectarium seu co­ rollarium a S. Thoma indicatum, quod specificatio moralis peccatorum fiat per obiccta ad quae peccans se convertit, potius quam per privationem quae prosecutionem obiecti comitatur. Unde fit ut in eadem specie morali convenire possint peccatum mortale seu proprie dictum et peccatum veniale, seu peccatum deminutae rationis. (Cf. 1, 2, q. 72, art. 5 ; q. 73, art. 3 et infra, n. 426-427.) 394. — IV. Distinctiones. Peccata, distinguuntur : 1° Deliberata, quae ex pleno consensu committuntur, et subrepticia seu semi-deliberata, in quibus defuit plena advertentia, vel ubi sola remissio quaedam in repellenda mali suggestione voluntati obici potest. 2° Commissa in officiis ad Deum, ad scipsum, ad proximum, ex ordine seu obiecto proximo ad quod perti­ nent. Officia autem ad Deum tum virtutibus theologicis tum morali virtute religionis reguntur. Priorum obiectum materiale est ipso Deus ; religionis obiectum materiale est cultus Dei amplissime acceptus. 3° Malitiae, infirmitatis, ignorantiae, prout libera mali electio fit sine ulla ignorantiae illusione et sensuum affectione ; aut reatus levatur propter impulsum passio­ num, tentationum, vel propter qnandam ignorantiam, quamvis in se culpandam. (1) Summa, 1 p. q. 48 art. 1 ad 2; 1,2, q. 73 art. 2. (392-394.] 352 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. I 4° Cordis, oris, operis, prout mente sola, aut etiam verbis, immo externa actione, concluduntur. Observes esso peccata, puta odium, blasplieiniam, quae mente vel verbis perficiuntur, dum alia mente vel verbis mero inchoantur : puta internam intentionem et externum propositum furandi. 5° Peccata commissionis vel omissionis, prout ve­ tita actio fit vel praecepta actio neglegitur. 6° Peccata propria vel aliena : haec in illicita ad alterius peccatum cooperatione consistunt. .395. — Peccatum formale, materiale. Peccatum proprie est formale, quod formaliter dictamini conscientiae et per se simul legis dictamini opponitur, dum materiale peccatum a sola remota regula legis, non autem a proxima conscien­ tiae discrepat. Materiale peccatum excludit liberum con­ sensum in malum. Quare, peccatum materiale supponit : a) personam quae legi subiacet ; 6) actum qui per se libere fit, ac proinde deliberari potest, non autem motum primo-primum ; c) ac­ tum lege prohibitum, qualis non est passiva pollutio; d} erro­ rem seu qnandam bonam fidem agentis cum ignorantia vetiti. 396. — V. Subicctum peccati. In omni porro potentia quae principium est actuum inesse potest, utique dependenter a voluntate, peccatum. Quare peccatum habetur in appetitu sensibili, in ratione et in voluntate. (Cf. 1, 2, q. 74 art.. 1-4). Non habetur in potentiis quas despotice regimus, v. g. in potentia locomotiva. 39T. — VL De peccato philosophico. Peccatum psy­ chologice adesse novimus, ubi contra absolutum dictamen conscientiae actum sit. Ac peccatum ordini rationis et legi Dei simul adversari non ambigitur (1). Theologicum porro (1) Non raro hic malo allegatur locus S. Thomae, 1, 2, q. 71 art. 6 ad 4, quasi b. Doctor ibi tradiderit oinnem moralem malitiam radicari in prohibi­ tione divina, ita ut, hac ratione, cum agitur de lege divina, neganda sit dis­ tinctio celebrata, qua quaedam dicuntur mala quia prohibita, alia voro pro­ hibita quia mala. Quod prima specie S. Thomas in loco indicato docere videtur. Sic enim habet : « Cum dicitur quod non omne peccatum est malum quia prohi­ bitum, iutclligitur de prohibitione factu per ius positivum. Si autem referatur DE PECCATO PHILOSOPHICO 353 dicitur, quatenus Deum offendit ; philosophicum, quatenus ordini rationis repugnat. Mere philosophicum itaque fue­ rit quod rectae rationi non vero legi Dei opponitur. Objective nullum tale exstare certissimum est, nam « quaecumque continentur sub ordine rationis continentur sub ordine ipsius Dei » (1), ac proin sapientissima Dei vo­ luntate sanciuntur. Ceterum, sine Deo, nec ordo rationis nec bonum honestum foret, cum essentiae rerum suum ultimum in essentia divina fundamentum habeant, et intellectu di­ vino formaliter constituantur. Verum quaeritur utrum homo qui Deum perfecte vel invincibiliter tamquam ordinis et rationis auctorem et praeceptorem ignoret, mere philosophice peccare possit: an repugnet, contra, ut idem homo aliquid absolute facien­ dum vel omittendum dicat, nec divinum imperium saltem in confuso advertat. Id regulariter evenire, ita ut proponenda sit tamquam ordi­ naria aliqua divisio peccatorum in philosophica et theologica, omnino negandum est. Alexander VIII, decr. S- Officii, 24 aug. 1690, ut scandalosam, temerariam, piarum aurium offensivam et erroneam damnavit hanc propositionem : « Peccatum philo­ sophicum seu morale est actus humanus disconveniens naturae rationali et rectae rationi ; theologicum vero et mortale, est transgressio libera divinae legis. Philosophicum, quantumvis grave ad ius naturale, quod continetur primo quidem in loge aeterna, secundario vero in naturali iudicatorio rationis humanae, tunc omne peccatum est ma­ lum quia prohibitum ». Verum interpretatio ista excluditur ultimis verbis quae non debebant neglegi : « ex hoo enim ipso quod est inordinatum, iuri na­ turali repugnat». Ilis verbis enim inordinatum proponitur potius ut logice prius quam ius naturae. Verum dicendum est quaestionem de ista prioritate, seu do relatione prohibitionis divinae ad malitiam actus, hoc loco a S. Thoma non attingi. Praesens eius intentio haec est, ut demonstret veram esse defini­ tionem S. Augustini, quo peccatum dicitur « dictum vel factum vel concupitum contra legem aeternam ». Ad hoo autem satis est ut nihil malum exsistat quod 1 Ua lego non prohibeatur, ita ut malitiam suam (sive primam, sive secundam, sive initialem, sive completam) ex oppositione ad legem divinam hauriat. Hic igitur S. Doctor iam affirmat quod non semel repetet, divina lege, non autem humana lego omnia peccata prohiberi et puniri. Cf. 1, 2, q. 91 art. 4c (quo loco Augustinus allegatur ex eodem libro I do libero arbitrio ex quo in obiectlono praesenti afferebatur) ; 1, 2, q. 93 art. 3 ad 3, etc. (1) Summa, 1, 2, q. 72 art. 4. c. 23 [395-397.] .354 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. II in illo qui Deum ignorat, vel do Deo actu non cogitat, est gravo peccatum, sed non est offensa Dei neque peccatum mortale dis­ solvens amicitiam Dei neque aeterna poena dignum » (Dena. 1290). Id autem, — rem potius pro hypothetica habentes, — in rigore accidere posse non pauci scholastici existimant : sic Lessius, Suarez, VaSquez, Lugo ; dum alii idem stricte repugnare con­ tendunt. Sic hodie C. Frins et plures alii. De qua re ita dicendum arbitramur. Is qui absolutam obligationem faciendi bonum et de­ clinandi a malo percipit, simul ultro, in percepto ordine, percipit saltem confuse vim ordinatricem sibi dominantem, cui obtemperat dum bonum facit et declinat a malo ; cui resistit, a qua se alienum efficit, si malum faciat. Sic autem Deum qua legislatorem tacite agnoscit, atque actione sua vel honorat aut plus minusve spernit. Ergo, si male egerit contra conscientiam, simul egerit contra Deum. Cf. Lehmk. I, n. 281. Ii vero qui explicite Deum negant et animum dein ad imperiosas iussiones conscientiae reflectunt, logice addu­ cuntur ad conclusiones modernae impietatis, quae absoluta officia moralia simpliciter negant. Ordinem rationis servare decorum quidem esse ; nobilem esse appetitum satisfac­ tionis quae ex servato ordine gignitur. Eam tamen perti­ nere ad genus relativae bonitatis quod solum homini per­ vium sit, quod proinde maiori bonitate elidi possit. Et re quidem vera, secluso Deo, dictamen necessarium quo indico honeste agendum esse et aeque necessarius appetitus pro­ priae beatitudinis saepe inter se conciliari nequeunt. Absurditas ista seu contradictio efficit ut actu saltem elicito utraque necessitas ut absoluta negetur. 398. — Corollarium. Barbari talia scrutari non solent. Quare, in regionibus missionum, miseri indigenae, quamvis Deum ordinatorem et legislatorem formaliter et explicite ignorent, nihilominus dum faciunt quod bonum esse ae­ stimant, meriti apud Deum (supposita gratia) non sunt incapaces; et agendo contra conscientiam theologice pec­ care existimandi sunt. DE PECCATO MORTALI ACTUALI 355 SUMMARIUM. 899. — 1. Usu iam antiquo, peccatum dicit actum humanum a sua regula difformem ; et est actus moralis malus, observando tamen nullam esso gonericam inoralitatis rationem quae indif­ ferenter fiat bona vel mala, sed tantum confusam ot analogicam proponi notionem sicut entis. Analogico quoque ratio peccati con­ venit mortali et veniali. 2. Cum malum semper sub specio boni vel ut cum aliquo bono coniunctum appetatur, malum in moralibus non dicit puram privationem, sed est aliquod bonum coniunctum privationi al­ terius boni. Ac moralis specificatio peccati, potius quam per coni unctam privationem, fit per obiecta ad quae peccans se convertit, cum ista parte actus sit per se voluntarius. 3. Distinguuntur peccata deliberata et subrepticia ; commissa in officiis ad Deum, ad seipsum, ad proximum; malitiae, infirmi­ tatis, ignorantiae ; cordis, oris et oporis ; commissionis vol omis­ sionis ; propria vel aliena. 4. Peccatum, proprie est formale. Materiale peccatum sup­ ponit personam logi subioctam, quao libere agit, et quadam bona fido actum vol omissionem lego prohibitam facit. 5. Peccatum fit sempor dopondenter a voluntate ; sed inesso potest in qualibet potentia quao principium est actuum. 6. Peccatum philosophicum, nullum ost obiectivc, cum lege divina omne malum morale votetur ; nec etiam subiedive, cum conscientia absolutae obligationis inferat confusam Dei legisla­ toris notionem. Unde ipsi barbari meriti (cum gratia divina) ex demeriti theologici sunt capaces. CAPUT II. De peccato mortali seu de peccato proprie dicto. Ordo dicendi. Primo do peccato actuali, dein de peccato ha­ bituali, tum de roatu culpae et poenae breviter agemus. I. — De peccato mortali actuali. Ordine trademus cius notionem ot demonstrationem;— psy­ chologicam explicationem ; — definitionem ot condiciones. Doc­ trinam dein complebimus variis considerationibus de peccato (398-399.] 35G TRACTATUS V, TIT. I, CAP. II omissionis, do inaequali gravitate peccatorum etiam mortalium, de physico ordine ad quem pertinet peccatum. 400. — I. Notio et demonstratio peccati mortalis. Pec­ catum dicitur mortale, quatenus peccanti viam ad vitam aeternam praecludit. Esse huiusmodi peccata luculente ex ipsa Scriptura sacra efficitur. Hoedi, qui, in sollemni iudicio, a sinistris Indicis ponentur, qui maledicti discedent in ignem aeter­ num, profecto rei sunt peccati mortalis (1). Mortale commisit ludas, de quo Dominus : « Vae homini illi per quem Filius Hominis tradetur » (2). Enumeratis iniquitatibus paganis, S. Paulus directe dignos morte pronuntiat qui talia agunt : «et non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus» (3). «Neque fornicarii, nequo idolis servientes, neque adulteri, etc. regnum Dei possidebunt » (4). « Pec­ catum, ait S. Iacobus (5), cum consummatum fuerit ge­ nerat mortem ». Apertissima sunt etiam testimonia traditionis, ita ut in allegandis Patribus non sit immorandum. Innocentius III (6) incunctanter ait : « Actualis poena peccati est ge­ hennae perpetuae cruciatus ». Duo concilia oecumenica : Lugdunense II et Florentinum haec habent : « Illorum ani­ mas qui in actuali mortali peccato vel cum solo originali decedunt, mox in infernum descendere, poenis tamen disparibus puniendos (7) ». Inter utrumque concilium, Benedic­ tus XII, C. 29 ian. 1336 : « Definimus quod secundum Dei ordinationem communem, animae decedentium in actuali peccato mortali, mox post mortem suam ad inferna descen­ dunt, ubi poenis infernalibus cruciantur » (Denz. 531). Rationem autem hanc eleganter proponit S. Thomas : « Ubi­ cumque est aliquis debitus ordo ad finem, oportet quod ordo ille ad finem ducat ; recessus autem ab ordine finem excludat ; ea enim quae sunt ex fine necessitatem sortiuntur ex fine, ut sci­ licet ea necesse sit esse, si finis debeat sequi, ot iis absque impedi(1) S. Matth. 25,31-46. — (2) S. Matth. 26, 2 1; et S. Marc. 14,21. — (3) Roni. 1,32.— (4) I, Cor. 6, 9-10. Atque idem repotit, ad Gal. 5,19-21.— (5) lac. 3, 2. (6) Dcnz. u. 410. — (7) Denz. 464, et 603. DE PECCATO MORTALI ACTE ALI 357 mento exsistentibus, finis consequatur. Deus autem imposuit actibus hominum ordinem aliquem in respectu ad finem boni, ut ex praedictis patet. Oportet igitur quod, si ordo ille recte po­ situs est, incedentes per illum ordinem finem boni consequantur, quod est praemiari ; recedentes autem ab illo ordine per peccatum, a fine boni excludi, quod est puniri » (C. Gent. Ill, c. 140). Qui locus, cum S. Doctor in eo agat de poena in genere, complendus est sequenti, ubi, agens de poena debita peccato mortali et ve­ niali, haec habet : « Homo per opera virtutum, in quibus prae­ cipue est intentio finis debiti, consequitur suum ultimum finem, qui est felicitas. Si ergo aliquid contra virtutem agat, ab inten­ tione ultimi finis aversus, conveniens est quod ultimo fine pri­ vetur » (C. G. III, c. 143). 401. — II. Psychologica explicatio. Si Deum in se et reliqua in Deo contemplaremur, videremus, claro intuitu, felicitatem nostram ab observato ordine morali seu lege Dei separari non posse ; atque una eademque via ad Deum, ad Bonum, ad Beatitudinem perveniri. Nunc autem illa evidentia immediata nos deficit ; mediata autem non adeo fortis aut stabilis est, ut omnem deceptionem praevertat. Fit itaque ut fruitio quaedam contraria isti ordini vel isti legi videatur esse appetibilis, elementum beatitudinis, et nobis proponi possit ut hic et nunc eligenda, tamquam me­ lior nobis quam ipse servatus ordo. Simul tamen conscii sumus permanentis necessitatis seu obligationis, quodeumque ferendum sit detrimentum, manendi in ordine morali, nihil eligendi quod bono honesto sit contrarium. Itaque opposita electio continere demonstratur repudiationem boni honesti, et, quantum est ex parte eligentis, renuntiationem fini ultimo seu Deo, ad quem servatus ordo se habet ut medium necessarium. In eo igitur qui sequitur indicium practicum optandi pro contraria ordini honestatis fruitione, apparet error ct imprudentia indicii, malitia voluntatis quae illud amplec­ titur, practice desertio viae quae ducit ad vitam aeternam, offensa Dei, qui ordinem moralem tuetur, ita ut homo pec­ cans simul erret, peccet, spiritualiter moriatur, et se a Deo avertat. 358 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. II In ordine tamen praesenti, cum bona habitudo ad Deum salvetur in gratia habituali, quae est formaliter vita nostra supornaturalis, spiritualis mors animae dicit ablationem gratiae quam Deus solus infundere et subtrahere potest. Homini autem abutenti sua libertate et male se convertenti ad creaturas, Deus re vera gratiam aufert, et homo spiritualiter moritur. 402. — III. Definitio. Ipsa ista explicatione, vora com­ probatur haec duplex definitio peccati, cuius altera desu­ mitur ex parte voluntarietatis seu conversionis ad bonum commutabile, i. e. mutabile quia finitum, altera ex parte boni incommutabilis (Dei) : « Factum vel dictum vel concupitum aliquid contra legem aeternam » (1). Aversio a Deo fine ultimo per voluntariam conversionem ad bonum commutabile. Priore ratione, directe id consideratur quod per se est voluntarium ; altera, id quod per se est malum. Et quia agitur de actu voluntatis, potissimus est usus prioris defini­ tionis (2). In hac priore definitione, verba : Contra legem Dei illam aversionem a Deo inferunt a qua altera definitio ini­ tium habet. Nec definitionibus obici potest eas actum supponere, dum tamen etiam omissione peccatur. Namque omissionem per mo­ dum entis concipimus, et sic concepta omissio proponitur volun­ tati sicut obiectum quod cum lege concordare vel legi plane re­ pugnare potest. « Sicut agere imputatur homini ad peccatum, quia opponitur praecepto legis negativo, ita et ipsum non agere, quia opponitur praecepto affirmativo » (S. Thomas, De malo, q. 2 art. 1, c. Cf. iam dicta do actibus humanis). 403. — IV. Condiciones peccati mortalis. Ut peccatum mortale committatur, requiritur et sufficit, ut cum adver­ tentia ad malitiam; ad malitiam quae saltem, confuse, ut gravis, apprehenditur, coniungatur consensus perfecte liber, (1) S. August. Contra Faustum, 1. 22, c. 27 (P. L. 42, 413). (2) Cf. δ'υτηιη. 1, 2, q. 72 art. 6. DK MATERIA GRAVI 359 perfectione ista intrinseca quae expeditum usum linquit facultatum superiorum. Cf. dicta supra, n. 41. Malitia autem quae ut gravis apprehenditur potest esse vel ipsius transgressionis, quae in se cognoscitur esse gravis, vel imprudentiae, omittentis in re gravi debitam inquisitionem. Dubium de commisso peccato gravi erit plerumque ex praesumptionibus solvendum. Praesumptio ista hauritur ex habituali agentis dispositione et ex obiecto quod prima specie leve vel notabile appareat. De utroque elemento, i. e. de obiecto actus, quod est quasi materia, et de consensu, quo peccatum informatur, et qui pendet, in homine sane et vigili, ab advertentia, separatim dicendum videtur. 404. — De materia gravi. 1. Respectu gravitatis, ma­ teriam distinguunt gravem ex toto genere suo, ubi nulla parva aestimari potest, quia ratio inordinationis gravis in toto genere reperitur : blasphemia, delectatio venerea; et materiam gravem ex genere suo, in cuius genere per se gravi, ob materiae tenuitatem, gravis malitia abesse potest. Denique est materia levis ex genere suo : haec non fit gra­ vis, nisi addita circumstantia quae speciem mutet. 2. Undenam materia gravis dignoscetur ? Criteria interna ab externis distinguamus: a) De criteriis internis. Id quo ultimo seu formaliter materia constituitur gravis, est voluntas Dei sub gravi praecipiens vel prohibens. Sed quia Sapientissimus Deus voluntatem gerit essentiis rerum attemperatam, inde licet nobis magis intimam explorationem tentare. Ac praecepta legis naturalis a praeceptis positivis discernenda sunt. Quod ad legem naturalem (quam sumimus sicut nunc eius praecepta sunt obiectum supernaturalis observationis), critérium no­ bis offertur ipso rerum ordine. Si enim essentialis ordinis observatio est conaturalis condicio vitae aeternae, omnis substantialis violatio istius ordinis erit materia gravis. Tri­ plex autem essentialis ordo observandus nobis est : ordo ad Deum, ordo ad proximum, ordo in nobismet ipsis. [402-404.] 360 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. Il Ordo noster ad Deum est subiectionis ; ad proximwn, est aequalitatis, qua personam eius vel in se vel in rebus suis violare vetamur, et proximitatis, qua ipse ut « alter ego » a nobis diligendus est. In nobis ordo postulat ut, con­ tenti dominio utili nostrae personae et facultatum nostra­ rum, nullum actum faciamus perfecti dominii in eas, sed veneremur in nobis Deum, parentes et patriam tamquam auctores nostros. Inde subordinationem facultatum nostra­ rum pervertere non possumus. Quidquid ergo componi ne­ quit cum ordine isto sic explicato, sed eum vel simpliciter negat, vel adeo relatione contrarietatis eidem opponitur erit gravis peccati obiectum. Hinc, in ordine ad Deum, substantialis erit violatio quae non est de modo tantum honorandi, colendi Deum (ut distractio voluntaria in oratione) sed Deum vel negat seu eius attributum vel cultum ipsum, saltem actu transeunte. Quare non est levitas materiae in peccatis directe contra Deum aut divinum attributum, v. g. in iis quae directe opponuntur virtutibus theologicis : haeresis, desperatio, odium Dei ; nec in blasphemia, in iuramento assertorio, superstitione, simonia iuris naturae. In ordine ad proximum, substantialis erit omnis violatio quae est proximo notabiliter damnosa in re cuius ipse non est dominus, vel quae iustam et gravem eius offensionem inducit. In ordine ad ipsum agentem, substantialis erit omnis directa dispositio sui vel facultatis suae, cum haec opponantur divino dominio nostrae personae. Quae usurpatio committi potest phy­ sica destructione sui (suicidio) vel facultatis (mutilatione), vel mo­ rali abusu per actus qui sint contra ordinem totius facultatis, Qui abusus cum insit in omni venerea delectatione directe quaesita extra matrimonium, ideo non datur in ista luxuria materia levis. N. B. Consueta verba : « materia gravis » suggerunt quantitativam aestimationem, quae, cum agitur de lege naturali, numquam est formalis, nec semper applicari potest. In ipsa enim iustitia commutativa, ubi, cum agitur de rebus exterioribus, quantitas re vera consideratur, furtum tamen non est grave praecise quia est talis quantitatis, sed quia propter talem quanti­ tatem proximus censetur rationabiliter et graviter invitus, ita ut ordo ad ipsum sit substantialiter violatus. In materia autem castitatis, quantitativa ista consideratio effecit ut in admittenda gravitate omnis libidinis luxuriosae extra matrimonium, immo ■ DE MATERIA GRAVI 361 omnis fornicationis, inulti tantam experirentur difficultatem ; causa quoquo fuit cur confugerint ad extrinsecas rationes periculi alucinationis ot abusus. Ast tunc malitia non videtur iam intrin­ seca : quod tamen ratione violationis naturalis postulatur. Ac ratio ista extrinseca laboriose demonstratur universalis. Quia finis omnis legis est caritas, haec altera forma quo­ que probatur: « Mortale ex genere suo est quod per se laedit caritatem Dei, vel proximi quod ad personas, res aut iura, vel nos ipsos corrumpit gravitur » (1). Quando agitur de lege positiva, haec imponit ordinem non essentialem de se, cuius proin observatio minus imme­ diate cum fine hominis coniungitur. Quare hic consideratio momenti finis et relationis rei ad istum finem fit magis formalis. Quod maxime verum est de lege humana. Ut haec graviter obligare possit, requiritur ut lex ad bonum commune notabiliter conferat, eiusque violatio isti fini notabiliter noceat, saltem si multiplicaretur. Nam lex po­ test gravi prohibitione multiplicationem istam impedire. Quae hactenus exposita sunt, notionibus de peccato veniali illustrabuntur et complebuntur. b) De criteriis externis. Quamvis principium distin­ guendi mortale peccatum a veniali, ex contrarietate ad ordines caritatis desumptum (2), hominem non lateat, su­ perat tamen humanam artem, de singulis peccatis vehit ab intrinseco definire, utrum mortalia sint an venialia, ita ut S. Augustinus confiteatur se frustra allaborasse, ut omnia gravia a levibus discerneret (3) Et S. Thomas : « Omnis quaestio in qua de peccato mortali quaeritur, nisi expressa veritas habeatur, periculose determinatur (4) ». Quare id sua­ debat S. Augustinus. « Non afferamus stateras dolosas, ubi (1) Busembaum ox Azok, p. 1, 1. 1, c. 9: et Sanchez, Decal. L. 1, c 1. n. 4. Et cf. S. Thom. 1, 2, q. 88 art. 2. (2) Cf. Summam, 1, 2, q. 88 art. 2 c. (3) · Quae eint ipsa peccata quae ita impediunt perventionem ad re­ gnum Dei ut tamen sanctorum meritis impetrent indulgentiam, diftlcilimuin est invenire, periculosissimum definire. Ego certe, usque ad hoc tempus, cum inde satagerem, ad eorum indaginem pervenire non potui ». (Civ, Dei, L. 21, c. 27, n. 5. P. L. 41, 750. Cf. etiam Enchiridùim, c. 73.) (4) Quodlibct 9, art. 16. [404.] 362 TRACTATUS V’, TIT. I. CAJ’. II appendamus quod volumus et quomodo volumus, pro ar­ bitrio nostro dicentes: hoc grave, hoc leve est; sed affera­ mus divinam stateram de scripturis sanctis, tamquam de thesauris dominicis, et in illa quid sit gravius appendamus, immo non appendamus, sed a Domino appensa recogno­ scamus » (De baptismo, 1. 2, c. 6, n. 9. P. L. 43, 132). Spectanda praeterea est positiva Dei voluntas, quae certe in multis rebus, per praeceptum latum ob finem gra­ vem, gravitatem materiae veluti complere potest. Inde quoque Augustinus: «Sunt quaedam quae levissima pu­ tarentur, nisi in Scripturis demonstrarentur opinione gra­ via » (Enchir. c. 79. P. L. 40, 270). Quocirca triplex critérium distinctionis tradi consue­ vit: Scriptura sacra, quae de mortali damnare censetur ac­ tionem quam declarat « esse dignam morte », aut « exclu­ dere a regno », aut « esse exsecrandam et abominabilem », vel similibus verbis notat. (Cf. Suarez, ad 1, 2,Tr. 5, Disp. 2 s. 5, n. 19.) — Decepta sententia Patrum et Doctorum, namque, in re morali, auctoritas plurimum valet. — Indicium ra­ tionis, secundum ea quae modo diximus. Deficiente autem certa probatione, materia non est pronuntianda gravis. Iam S. Raymundus monuerat : « Unum consulo, quod non sis nimis pronus indicare mortalia peccata, ubi tibi non constat per certam scripturam... alias possent induci homines in desperationem (1) ». S. Alphonsus vero periculum temerariae condemna­ tionis auctoritatibus et rationibus confirmat : quos enim homines facile damnas de mortali in actionibus in quibus gravis malitia evidenti rationi non apparet, eosdem peri­ culo aeternae damnationis facis obnoxios. 405. — De advertentia. Advertentia ad malitiam postu­ latur actualis. Non sufficit ut homo potuerit et debuerit advertere. Sed qui, conscius, obligationem advertendi omi­ serit·, tunc, in causa, reus fit effectuum malorum quos in confuso saltem praeviderit. (1) Summa, L. 3, Dc Poenitentia et roinlasiono, $ 21. DE ADVERTENTIA. — DE PECCATO OMISSIONIS 363 Non requiritur tamen ut quam diu duret actio peccaminosa duret advertentia, sed satis est ut adfuerit initio actionis, immo ante eam inchoatam, quando voluit pecca­ tor eam inchoare et perficere : ut qui proponit bibere usque ad ebrietatem, vel eam quantitatem sumere unde novit ebrietatem secuturam. Nec postulatur distincta advertentia ad malitiam, sed sufficit conscientia rei graviter malae in confuso. Nec debet esse explicita attentio ad Dei offensam, cum peccatum philosophicum non detur. Ac non requi­ ritur reflexa', sufficit directa cognitio quae ex habituali notitia hauritur. Perfecta tamen apprehensio malitiae sub­ stantialis necessaria est; sed de circumstantia speciali habitualiter nota dicitur satis esse ut subconscio vel confuso modo praesens sit intellectui. Hic discretione quaduni opus est. Per se (seclusa speciali ra­ tione) non admittetur ut luxuriose peccans non adverterit ad votum castitatis, cuius tot occasiones memoriam renovant ; sed admittetur oblivio voti abstinentiae ab eo violati qui, inter so­ cios, oblatum liquorem sumat. Femina garrula potest, sino adver­ tentia, graviter de proximo detrahere ; si tamen ipsa experientia vel iussione confessarii edocta est de necessitate maioris atten­ tionis, difficilius excusabitur. 406. — Varia Complementa. 1. Dc Peccato omissionis. Voluntas bifariam in omissionem ferri potest. Etenim ipsa omissio potest ut fuga rei fastidiosae peccanti placere : ut si assistentia missae taedium ei generet ; et fieri potest ut nihil in omissione ut sic eidem placeat: ut si satis libenter missam audiat ; et tunc voluntas directe fertur iu illud quo debitus actus impeditur : v. g. in ludum propter quem mis­ sam omittit (1). Actus iste positivus, qui est causa impulsiva peccati omissionis, extra eius essentiam tamen versatur. Quare non spécifient peccatum, quod in ipsa cessatione ab actu debito consistit. Inordinatas nihilominus habetur affectus propter quem quis vult sacrum omittere. Quocirca, si quis sacrum neglegat ad studendum, peccat graviter (1) 3. Tn. 1, 2. q. 71 ari. 5. [405-406.] 304 TRACTATUS V, TIT. I. CAP. 11 omissione contra religionem; et praeterea veniali curiosi­ tatis vitio inficitur. Cf. Suarez, Rei. Tr. 5, d. 2, c. 13, n. 4. Itaque species peccati gravi non ideo mutata est. 40Î. — II. Inaequalis gravitas peccatorum, etiam morta­ lium. Inaequalis ista gravitas ipsa Scriptura demonstratur, et quidem ex ore Domini, ubi peccatum traditoris maius esse indicavit peccato Pilati. Ac ratione comprobatur. Etenim, etiam peccatum mor­ tale specificatur ab obiecto ; atque obiectum vario gradu ordini morali seu legi Dei adversari potest. Omnium gravissimum est odium Dei quod directe repu­ gnat caritati ; peccatum quod immediate contra Deum committitur, sicut infidelitas et blasphemia, est gravius quam peccatum eiusdem rationis commissum contra homi­ nem ; peccatum circa substantiam hominis, sicut homi­ cidium, gravius est quam peccatum circa res exterires, sicut furtum. ( Cf. 1, 2, q. 73 art. 1 et 2.) 408. — Peccatam est ia ordine naturali. III. Quando de bono agebatur, bonitatem naturalem et supematuralem saltem ra­ tione distinximus. Actus cui naturalis bonitas inest nondum ideo supematuralem perfectionem participat. Sed de peccato actuali eadem distinctio non valet. Deus enim offenditur, non praecise quatenus est auctor vitae supernatural is, sed quatenus auctor et dominus naturae, nos ligavit praeceptis suis, inter quae sane istud maximum reperitur ut finem supematuralem intendamus. Nec possumus nos avertere a fine supernatural!, quin simul nos avertamus a fine naturali, qui priore veluti sorbetur. Neque ex principio elicitivo (naturali vel supernatural ) distinctio sumi potest, cum peccare sit in nostra potestate et peccatum solis vi­ ribus nostris semper perficiamus. Ut paucis idem repetamus : Omne peccatum mortale ad inordinationes naturales ascribitur, tum quia homo peccat vi­ ribus naturalibus, tum quia, peccando mortaliter, homo se avertit simpliciter a Deo fine ultimo, nec tantum a Deo auctore beatitudinis. PECCATUM HABITUALE. — MACULA. — REATUS POENAE 365 II. — De peccato mortali habituali et de macula peccati. ' 409. — 1. A schola dogmatis assumimus, ut Scriptura et traditione demonstratum, haberi, praeter peccatum ac­ tuale, peccatum habituale: cuius ipsa fides nobis tradit exemplum in peccato originali. Ceterum, etiam inter homines aequales, post gravem of­ fensam, perdurat status quidam mutuae inimicitiae, in quo, non solus offensus, quod per se patet, sed quod prima spe­ cie mirum videtur, ipse offensor aversus manet a persona cui iniuriosus fuit. Ac simili modo, commissum peccatum, moraliter, usque ad reconciliationem, vel saltem usque ad paenitentiam, perseverat. Perseverantia ista peccati con­ stituit formaliter statum peccati, seu peccatum habituale, reatum culpae (1). In omni mundi ordine, etiam naturali, exstitisset. In praesenti autem, post peccatum mortale, materialiter consistit, in privatione gratiae santificantis (qua­ tenus connotât voluntatem qua quis voluntarie se avertit a Deo), nec cessat nisi per eiusdem gratiae restitutionem. 2. Quia autem gratia ista simul est decor animae, eius privatio anima inficit macula. Quare ipsa Scriptura exhibet peccatores ut inquinatos, immundos, abluendis sordibus foedatos (2). Macula itaque ratione tantum a peccato habi­ tuali distinguitur. III. — De reatu poenae. 410. — I. Permanens ille culpae reatus est proximus ti­ tulus poenae subeundae. Haec proin debetur quamdiu iste reatus maneat. Ex dogmatica mortalis peccati exploratione novimus peccatum mortale esse per se irreparabile: nullum enim principium reparationis, quo sibi caritatem et gratiam re­ stituat, manet in homine qui mortaliter peccavit. (1) Reatus hic sumitur pro statu imputationis. (2) Cf. Ion, 33, 9; Prov. 21,8; Ev. S. Ioanx. 13. 10; Is. 4, 4; Zachah. 13, 1 ; Art. 2β, 16: 1 Cor. 6. 11. [407-410.] 366 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. H IL Praeterea aversioni a Deo. bono infinito, manet peccatori infinita et perpetua poena damni, seu privationis visionis beatificae. Poena sensus debetur proprie propter inordinationem conversionis ad creaturas. Ex hac parte, peccatum est finitum, et posset, secundum se, finita et tem­ porali poena sensus expiari. Sed propter aeternum reatum culpae, fit ut ipsa poena sensus aeternum duratura sit. Haec humana tentatur explicatio rei quae divinitus nobis revelata est. Sed, secundum placita S. Thomae, propter eandem rationem, quia remissio venialis culpae vel solutio debiti non concipitur in permanente statu inimicitiae, infligitur damnatis aeterna poena etiam pro peccatis venialibus et pro mortalibus quorum culpa quidem ablata erat sed expiatio manserat imperfecta. Quod plures alii theologi non admittunt. Observes demum proximam aeternae damnationis causam non repeti a S. Thoma ex infinitate peccati (quae subiective nulla est), sed ex satis nobis mysteriosa necessitate, qua anima separata sine miraculo consilia mutaro nequit, verum ipsa in voluntaria aversione a Deo impaenitens perseverat. SUMMARIUM. 411. — I. Peccatis mortalis notio, demonstratio. Ex Scrip­ tura et Traditione novimus esse peccata mortalia, i. e. quae viam aeternae beatitudinis praecludant. Confirmatur ratione. Statuto enim ordine ad finem, cum substantialiter vitiato, assecutio finis fieri debet impossibilis. II. Psychologice explicatur peccatum mortale, eo quod im­ mediata privati visione individui nexus quo felicitas nostra obser­ vato ordini morali coniungitur, fruitio quaedam extra Deum et contra eius legem simul nobis proponitur ut appetibilis et nobis tamen vetita. Inde homo pro hac fruitione optare potest, sed repudiando bonum honestum et renuntiando fini ultimo seu Deo, ita ut simul erret, peccet, spiritualiter moriatur et se a Deo aver­ tat. Quae tamen aversio in praesenti ordine non consummatur nisi per subtractam gratiam sanctificantem, quam Deus solus auferre potest. III. Qua est per se voluntarium, peccatum definitur : Factum SUMMARIUM DE PECCATO MORTALI 367 vel dictum vel concupitum contra legem aeternam ; qua est per se malum : Aversio a Deo fine idtimo per voluntariam conver­ sionem ad bonum commutabile. IV. Peccati mortalis condiciones sunt : ut cum advertentia ad malitiam apprehensam saltem confuse ut gravem, coniungatur consensus intrinsece perfectus. Dubia erunt ex praesumptione solvenda. 1. Materia distinguitur gravis ex toto genere suo vel ex ge­ nere suo : haec admittit excusationem tenuis materiae. Leve ex genero suo obiectum, non fit gravo nisi addatur circumstantia quae speciem mutet. Materia autem est gravis formaliter quatenus, cum agit de loge naturali, substantialiter violatur ordo essentiarum, sive ad Deum, sive ad proximum, sive in nobis metipsis ; vel, cum agitur de lego positiva, quatenus finis legis sit gravis momenti, et eius violatio isti fini notabiliter noceat, saltem si frequens evadat. In praesenti ordine, dici quoquo potest grave, quidquid per se laedit caritatem Dei vel proximi, vel recto amori nostri con­ trarium est. Ad dignoscenda tamen peccata mortalia, indigemus critcriis externis S. Scripturae, Traditionis et auctoritatis etiam humanae. 2. Advertentia postulatur actualis, firma tamen imputatione effectuum malorum quos saltem in confuso praeviderit qui, con­ scius, obligationem advertendi omiserit. Non requiritux' tamen ut advertentia duret per totam actionem ; nec postulatur distincta, aut explicita attentio ad Dei offensam ; postulatur tamen ap­ prehensio malitiae substantialis; ac prudenter pensandum est utrum circumstantia habitualitcr nota actu potuerit non attendi necne. V. Varia Complementa. 1. Omissio potest esso directe vo­ lita, aut solum indirecto, propter affectum ad rem quae cum actione componi nequit. Ab isto tamen affectu non specificatur peccatum omissionis. Quare non raro, cum gravi peccato omis­ sionis» coniungitur veniale peccatum inordinati affectus ad rem propter quam omissio fuit voluntaria. 2. Quia specificantur ab obiecto quae inaequaliter Logi Dei adversari possunt, peccata mortalia, ut ipsa Scriptura testatur, sunt inaequalis gravitatis. 3. Omnia autem peccata sunt physico ordinis naturalis, quia propriis nostris viribus peccamus, et per omne mortale peccatum nos a Deo, auctore naturae, avertimus. VI. Post peccatum mortale manet reatus offensionis Dei, (411.] 368 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. Ill quo formaliter constituitur peccatum habituale, seu reatus pec­ cati. Idem materialiter nunc consistit in privatione gratiae sanc­ tificantis. Quae gratia, cum simul sit decor animae, eius privatio ma­ culat animam. Macula ista est ratione tantum distincta a peccato habituali. VII. Reatus culpae est proximus titulus poenae subeundae. Aversioni a Deo debetur poena damni ; conversioni inordinatae ad creaturam, poena sensus. Haec de se foret temporalis, nisi perseverans status inimicitiae, eius exstinctioni obstaret. Quod, secundum S. Thomam, applicatur quoquo ad poenas quas prop­ ter culpas veniales et condonata peccata mortalia damnatus pa­ tiendas habet. Proxima causa aeternitatis poenarum inferni est in immutabili obstinatione animae separatae in sua voluntaria aversione a Deo. CAPUT III. De peccato veniali. Erit potissimum agendum de peccato actuali; pauca enim de habituali subiungenda erunt. I. — De peccato veniali actuali. Ordo dicendi. Esse peccata venialia primo confirmabimus. Suc­ cedet psychologica analysis et definitio peccati venialis, additis quibusdam explicationibus de analogia et de malo istius peccati. Dein criteria peccati venialis dabimus; tum de modis quibus actus per se veniales fieri possint mortales. Ac, per modum com­ plementi, duo casu solventur. 412. — Sunt peccata venialia. Veniale peccatum di­ cimus peccatum quod, quale committitur, hominem non constituit aversum a Deo, seu Dei inimicum, nec dignum est poena aeterna, sed est per se remissibile. Talia autem peccata haberi, fide tenendum est, ex C. Milevitano, c. 7; Tridentino, s. VI, c. 11 et 12; et can. 23. 25 ; et s. ΧΠ', c. 5 et can. 7. DE PECCATO VENIALI ACTUALI 3G0 Ac certum est haberi et iam quae talia sint natura sua, uec mero ex misericordia Dei, qui infra meritum causae pu­ niret. Disputatur autem inter theologos haec tertia quaestio : utrum necne Deus, supplendo auxilia sufficientia, potuisset omnes inordinationes deliberatas sub reatu mortali inhibere. 413. — Psychologica explicatio, ct definitio. I. In praesenti nostra condicione, sicut motus indeliberati usum rationis praevertunt, sic etiam fit ut actus habeamus semi-deliberatos seu non plene humanos, do qui­ bus in tractatu de actibus humanis locuti sumus. Repu­ gnat autem ipsi naturae humanae ut homo per actum semideliberatum de fine suo statuisse existimetur. Itaque, prop­ ter hanc iam causam, facimus citra aversionem a Deo seu fine ultimo, actus qui tamen sunt inordinati. Praeterea, etiam deliberate potest infirmus homo, dum Doum ultimum finem practice agnoscit et reveretur, quasi inconsequenter ea agere quae, quia non sunt secundum or­ dinem rationis, ad Deum referri nequeunt ; et tamen, quia caritatem ad Deum et triplicem ordinem (ad Doum, ad proximum, in seipso) substantialiter intacta esse sinunt, non inferunt aversionem ipsius agentis a Deo. Agens ita­ que manet conversus ad Deum, sed actio eius neque ad Deum neque ad alium finem simpliciter et positive ultimum refertur. Inde iterum habentur actus inordinati sine aver­ sione a Deo. II. Atque hoc est peccatum veniale, quod proinde definiri potest : Voluntaria inordinatio circa creaturam, sine aver­ sione a Deo. Et statim quoque perspicitur duplicis esse rationis, cum propter imperfectionem actus et propter le­ vitatem obiecti peccatum veniale esse possit. Peccatum quod propter ipsam materiae rationem est veniale, tale est ex genere suo. Quare, quando versamur in mortali peccati genere, ita tamen ut parvitas materia excuset a gravi reatu, causa excusationis potius est imper­ fectio actus quam levitas obiecti. I. e. iniuria alteri homini est gravis genero suo. Sed parva quantitas quae surripitur, 24 [412.413.) 370 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. Ill parva contumelia vel detractio quae committitur, efficiunt ut iniuria rationabiliter non existimetur perfecta. Ergo ipsa qualitas actionis mutata est propter rei modicitatem. Observes itaque excusationem non esse formaliter quantitativam sed qualitativam. 4H. — Analogia peccati venialis. Peccatum veniale aliam significat inordinationem, offensam, poenam ac pec­ catum mortale, ac proin analogice tantum est peccatum. Aliam inordinationem, cum nullum tollat ordinem essentia­ lem, ita ut nec immediate hac mediate Deo fini ultimo re­ pugnet. Aliam offensam' namque Deum non constituit ini­ micum ; nec venialiter peccans creaturam Deo praefert, sed tantum voluntati suae praefinit terminum immediatum di­ versum a termino quem, volente Deo, habere deberet. lussio tamen Dei non urgetur in casu sub comminatione inimicitiae. Aliam poenam, i. e. temporalem. Quod reddere volentes, S. Thomas dicit peccatum ve­ niale non esse contra legem sed praeter legem; Sootus voro, veniale peccatum adversari consilio, non praecepto. Scotus videtur nomine consilii intellegere normam cuius ob­ servatio non est ad salutem necessaria. S. Thomas, vero, suo modo dicendi vitavit omnem oppositionem cum defini­ tione qua S. Augustinus definivit mortale peccatum esse factum contra legem. In se, verba hoc modo explicari pos­ sunt. Si legem Dei simul totam consideres tamquam ordinationem qua ;homo ad finem suum dirigitur, peccatum veniale, cum non fiat secundum directionem oppositam, ei contrarium dici nequit (Cf. Caietanum in h. 1.) sed simul non est secundum legem ; quare praeter legem esse dicitur : peccatur in ipso modo observandi legem. Ipse S. Thomas sic explicat mentem suam : « Veniale peccatum dicitur secundum rationem imperfectam et in ordine ad peccatum mortale, sicut accidens dicitur ens in ordine ad substantiam, secundum imperfectam rationem entis ; non enim est con­ tra legem, quia venialiter peccans non facit quod lex pro­ hibet, nec praetermittit id ad quod lex per praeceptum ob­ ligat ; sed facit praeter legem, quia non observat modum DE PECCATO VENIALI ACTUALI lationis quem lex intendit» (1, 2. q. 87 art. 1 ad 1). Unde quae supra diximus n. 404 et 413, confirmantur. 415. — Peccati venialis malum. Nihilo minus pecca­ tum veniale a Deo odio habetur, utpote quod infinitae Eius bonitati repugnet ; et, quam diu non est sublatum, conspectum Dei impedit. Malum est quod ordine suo omne malum physicum transcendit, ita ut propter nullam poenam vitandam committi possit. Fervori caritatis opponitur, quia homo in quo caritas perfecte dominatur, nihil aget quod ad dilectum Deum non referatur. 41G. — Peccati venialis subiectum. Peccatum veniale, cum dicat electionem non concordem cum intentione appetitus superioris, demonstrat imperfectam subordinationem appetitus inferioris rationi superiori. In homine innocente, motus parum deliberati non fuissent; et omnia consequen­ ter ad deliberationem rationis superioris composita fuissent. Quare homo, in statu praeternaturalis integritatis, venialiter peccare non potuisset. Similiter B. Virgo, propter morale integritatis donum, a labe veniali immunis dicenda est. Ubi nullus est processus discursivus, sed omnia in ipsis principiis apprehenduntur et appetuntur, peccatum veniale esse ne­ quit. Solus enim processus discursivus permittit ut aliquid possit proponi ut bonum, sine ordine ad intentum finem simpliciter ultimum. Itaque, non quod materia levis defue­ rit, sed propter angelicam naturae perfectionem, angelus venialiter peccare non poterat (S. Thomas, 1, 2, q. 89 art. 3 et 4). ! I I 1 417. — Peccati venialis criteria. Distinguamus peccata venialia quae talia esse possunt, quamvis sint delibera­ ta, ab actionibus quae non sunt veniales nisi propter im­ perfectam deliberationem. 1. Secundum ea quae supra exposuimus, n. 413. de­ liberatae actiones veniales, erunt violationes ordinis quas accidentales vocare possumus, quia ordinem essentiarum substantialiter intactum esse sinunt, vel quia legi positivae in re levi tantum adversantur. [414 417.] —w 372 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. m Accidentales istae violationes ordinis essentialis erunt, in nostra relatione sublectionis ad Deum, variae neglegentiae in explendis officiis religionis, quae neque ex formali contemptu oriuntur, neque ita notabiles sunt ut virtualem contemptum con­ tineant ; in nostra relatione ad proximum, erunt culpae quae parum ipsi nocent, nec rationem amicitiae rationabiliter auferunt. Observes actus istos versari in re quae genere suo est gravis, ita ut non sint leves nisi quia sunt obiective imperfecti. In nobis ipsis, contra, occurrunt etiam actus genere suo ve­ niales : dissipationes rerum quarum perfectum dominium habemus, quae non fient graves nisi ideo grave officium iam impleri ne­ queat ; sic etiam inutilis et vana concupiscentia (non tamen in re venerea), vana oblectatio, curiositas, superfluitas cultus ac vestitus, nugae, otium, excessus in cibo, potu, somno, usu coniugii, timore, tristitia, appetitu pecuniae, laudis, etc. Sic etiam mendacia. Sive enim consideres damnum erroris et deceptionis proximi de mente mea, cum agatur de veritate contingente, est natura sua leve ; sive consideres negatam communicationem mentis meae : haec per se non erat debita ; sive consideres abusum fa­ cultatis loquelae : cum loquela sit immediate ad bonum loquentia, mendacium non perrumpit immediatum ordinem totius facultatis, sed male refert ad bonum loquentis actum seu usum facultatis quae ad istud bonum immediate ordinatur ; dum in abusu fa­ cultatis venereae extra matrimonium, contra finem, immediatum facultatis peccans utitur, ad propriam satisfactionem, facultate quae est immediate propter bonum speciei ; sive tandem consi­ deres socialem mendacii effectum, circumscriptum falsa commu­ nicatione meae mentis, non necessariae, etiam frequenti huius­ modi falsitato, communicationi mutuae et mutuae fiduciae non nocetur notabiliter. Redeunt tamen dicta de necessitate recurrendi ad criteria externa. 2. Criteria imperfectae deliberationis vel imperfecti con­ sensus. Criteria ista sumuntur : a) ex praesumptione : si quis soleat ita esse affectus ut mori malit quam expresse mor­ taliter peccare ; b) ex conscientia agentis : si ex habituali dispositione, indices te non fuisse facturum si rem plene apprehendisses ; si vir timoratus dubitet de assensu suo ; si spontanea sententia fuit immediate « non consensi » ; DE PECCATO VENIALI ACTUALI 373 c) ex statu in quo versabatur agens : erat semisomnis, valde distractus, vehementissima passione agitatus, tur­ batus ; d) ex modo actionis : valde timido et quasi per­ plexo animo actum est ; dum deliberare volebas, verba iam ex ore prolapsa sunt, res iam peracta erat ; e) ex incompleta actione : qui commode potuit peccatum exsequi (v. g. so­ litarium), non obstante tentatione, non est exsecutus. Quae­ dam distractio facile contingit in phantasiis minus castis, in detractionibus, et praesertim in peccatis in causa, ubi effectus, damna, pericula aliorum, mentem fugerunt. « Huc revoca obliviones, ignorantias leviter culpabiles, conscientias erroneas ex levi negligentia» (Ball.-Palm I. tr. 4, n. 685). Confessarius itaque paenitentem prudenter interroget, pro captu suo, an plene vigil fecerit, an post observatam malitiam rei nullum actum contra tentationem elicuerit; accepto autem responso « haereo dubius », « nescio », non nimis insistet, ne fiat molestus, sed recurrat ad praesumptio­ nes, nec raro rem divino indicio committere debebit (GÉNICOT, i, 161). 418. — Transitus ad mortale. Contra, peccatum veniale vel ipse actus indifferens transire ferunt in mortale, ob pra­ vum voluntatis affectum vel actionis effectum, ratione finis ultimi, finis adiuncti, contemptus, scandali, periculi, cumu­ latae materiae. Qua veritate haec dicantur, examine facto apparebit. 1. Ratione finis ultimi : si quis ad rem venialem vel etiam indifferentem (puta lusum, personam) affectum fo­ veat non solum intensum sed talem ut actu vel rirtualiter mallet grave praeceptum violare quam illis privari. Observes habitualem dispositionem secundum se non suf­ ficere, quia non imputatur ad cuiuspiam culpam id ad quod com­ mittendum habitu tantum est paratus. Sin minus, quot actu peccarent qui ita affecti sunt ut pro modica causa officia negle­ gerent, turpia committerent ! Si affectus ille se prodit in gravi reatu commissionis vel omissionis cuius fuit occasio, gravem istum reatum ac­ cusare satis erit. Si in nullo, solo affectu peccatum est. |418.] ■ I— 374 TBACTATUS V, TIT. I, CAP. TH 2. Ratione finis adiuncti : ut si quis leviter mentia­ tur ad extorquendam copulam. Iterum autem, non ipsum mendacium, quod in se leve manet, sed solum desiderium seu machinatio fornicationis accusanda sunt. 3. Ratione contemptus absoluti et formalis, sive Supoioris, sive praecepti qua talis : ut si renuas praecepto vel Superiori subiacere, quod est peccatum consummatae su­ perbiae ; si nolis facere, quia praeceptum est, quod est peccatum formalis inoboedientiae: ambo graviter repugnant caritati debitae Superiori. Sed gravis per se non est contemptus secundum quid, qui, admissa auctoritate, solam exsecutionem contemnit; qui habitualiter quidem subici vult, sed hic et nunc in re modica iugum de­ trectat; qui Superiorem contemnit mere ut indoctum, impru­ dentem, imperfectum ; nec contemptus interpretations, quando praeceptum ob aliam causam : iram, pravam consuetudinem, violatur. Et si levis sit materia quae contemptui occasionem dedit, solus contemptus confitendus est. 4. Ratione scandali : si mortalem proximi ruinam causeris. Sola superaddita malitia, quae graviter caritati adversatur, manifestanda est in confessione. 5. Ratione periculi incidendi in mortale, si proximum periculum gravis peccati inducitur. Notio proximi periculi exponetur infra, ubi de peccati fuga. In materia venerea, sensualitates interiores vel exteriores, secundum se veniales, tale periculum efficere nossunt. 6. Ratione cumulatae materiae. Si enim plures materiae parvae moraliter coniimgantur, omnes moraliter pro una reputantur, et materia exoritur gravis. Ita autem coniungi possunt secundum se, vel secundum effectus produc­ tos. Secundum se, ut si saepe modicum fureris et non re­ stituas; si interruptim plures psalmos eiusdem officii omit­ tas; si eodem ieiunii die saepius parum comedas. Sed non peccat graviter qui diversis diebus festis modicum la­ boraverit, qui cotidie in Quadragesima parum comederit vel comedere statuerit : haec inter se moraliter non uniun­ tur. Nec graviter peccat qui diversis diebus votum violarevii cotidie modicum quidpiam orandi, vel dandi parvam DE PECCATO VENIALI ACTUALI 375 elcmosynam. Aliter respondendum fuerit, si per parvas distributiones cotidianas voluisset votum magnae summae dandae exsecutione complere. Nec uniuntur inter se plura vota quae eadem die implenda sunt. Unde qui, una die, centum vota materiae levis violaverit, non ideo graviter peccaverit. — Secundum effectum, ut si, per repetitas de­ tractiones, personam reddas penitus invisam. 419. — Quaeres utrum necne materia,'n se gravis, Heri possit levis, considerata ut modica pars tummac seu quantitatis totalis. Id contingere quidem potest, sed casus prudenter perpen­ dendi sunt. In primis necesse est ut agatur de re quae quantita­ tive aestimatur, ut pecuniae, ut orationes dicendae. Opus prae­ terea est, ut materia ista tamquam pars ad totum seu universi­ tatem quondam pertineat. Hinc, qui voverit 100.000, non censetur omissis centum libellis graviter peccasse contra votum vel pro­ missionem. In partiendo amplo patrimonio, amplitudo efficiet, ut tacito quodam consensu res in se notabiles pro levibus aesti­ mentur. Idem putat Lehmkuhl, II, 269, dici posse de omissione unius missae ex centum debitis ad eandem intentionem; verum ali’ hoc non admittunt. Nec in contractibus stricte commuta­ ti vis, ut emptione, venditione, mutuatione, concedunt ut a gravi excusetur qui non solvat summam in se gravem. Observes, in contractibus de missis, cum de una missa agitur, obligationem solvendi unum stipendium non esse gravem, dum gravis est obligatio celebrationis cui tale stipendium est coniunc­ tum. 419 bis. — Quae dicitur voluntas committendi omnia venialia practice non significat nisi generalem remissionem in vitandis peccatis venialibus. Uniusmodi remissio, neglegentia, etsi pe­ riculosa, et valde damnosa per se sit, plerumque non est nisi venialis, quia ad mort ale « tantum est dispositio remota, nisi ac­ cedant aliquae peculiares circumstantiae, quae in aliqua materia consumment occasionem proximam p. Suabez, De Delia, tr. S, s. 1, n. 4. Sic etiam Lugo, Paen. d. 16, n. 50 ; S. Alph. 4, 12 (ut probabilius) contra Sanchez, In Decal. I, 5, 4.' 419/cz . Deliberatio de mortali peccato committendo erit mor­ talis, si perfecta fuerit, i. e. si plene advertens gravem actus pro­ positi malitiam, deliberate anceps manere eligas : tunc enim vir- [419-419 ter.] 376 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. IV tualiter aestimas fieri posse ut bonum creatum, divinae amicitiae rationabiliter anteponatur. Saepe autem est tantum quaedam neglegentia in expellendis cogitationibus et affectibus contrariis, quod est veniale. Leumk. I, n. 347, 5. II. — De peccato veniali habituali. 420. — Ipsum peccatum veniale perseverat morali­ ter donec retractetur. Quare est etiam peccatum veniale habituale. Sed in homine insto, manet principium caritatatis quo venialis culpa possit reparari ; ot habitualis culpa venialis nulla reali privatione continetur. Utique, repetiti actus veniales difficultatem quandam perfecte agendi fa­ cile generant; sed difficultas ista, quae post deletam cul­ pam remanet, est quaedam poena concomitans peccatum, nullum autem peccatum habituale constituit. Nulla autem proprie dicta macula sequitur peccatum veniale. Venialeenim peccatum impedit quidem fulgorem quem anima ex virtutum actibus obtinet; verum, cum nullum habitum infusum tol­ lat vel minuat, et macula habituale potius quam actuale detrimentum signet, anima secundum quid tantum non au­ tem proprie, peccato veniali maculatur. SUMMABIUM. 421. — Ex definitione Conciliorum, fide tenendum est haberi peccata venialia quae, qualia committuntur, hominem non constituunt Dei inimicum, sed sunt remissibilia. Ac certum est talia osse natura sua, et non ex mera Dei misericordia. Disputatur autem utrum necne Deus potuerit positiva voluntate omnes inordinationes reddere mortales. Psychologice explicantur peccata venialia, tum quia habemus actus semi-deliberatos, tum quia possumus deliberate agere non consequenter ad servatam nostram voluntariam ordinationem versus Deum, ultimum finem, in rebus quae substantiam ordinis intactam esse sinunt. Est itaque peccatum veniale voluntaria inordinatio circa creaturam, sine aversione a Deo. Quod propter materiae rationem est veniale, tale est ex genere suo. Propter imperfectionem, actus venialia sunt, etiam in materia gravi, actus semi-doli be rati, ot DE IMPERFECTIONE MORAM 377 qui propter tenuem huius materiae quantitatem, a gravi excu­ santur. II. Peccatum veniale est analogice peccatum, cum aliam ac peccatum mortale significet inordinationem et offensam, et aliam inferat poenam. Dicitur praeter legem, non contra, quatenus non fit secundum directionem oppositam legi i. e. ordinationi ad finem. III. Malum tamen est supra omne malum physicum, atque odio a Deo habetur, eiusque conspectum impedit. IV. Subioctum non est nisi homo qui habet processum discursivum et imperfecte subiectas potentias inferiores. V. Criteria peccati venialis erunt : 1. Obiective accidentales ordinis violationes, circa modum colendi Deum et servandi proximo justitiam et caritatem. In actibus qui non referuntur ad alios. reperiuntur potissimum peccata ex genere suo venialia, quale est ipsum mendacium. 2. Signa im •E rfoctae deliberationis, de­ sumenda ex praesumptione, ex ultroneo conscientiae dictamine. ex statu agentis, ex modo actionis, eiusque incompleta ratione. VI. Peccatum veniale proprie non transit in mortale. Sed accedere possunt graviter culpanda: affectus, finis extrinsecus, contemptus, scandalum, periculum peccati mortalis, atque inter­ dum accumulata materia. Contra, quantitas quae, separata, gravis foret, potest, ut modica pars totius, pro levi haberi. Nec gravis videtur voluntas committendi omnia venialia. Deliberatio de committendo mortali non est semper perfecta, nec proin subiective mortalis. VII. Habetur moraliter peccatum veniale habituale ; in nulla tamen privatione reali consistit ; nec macula proprie dicta pec­ cato veniali efficitur. CAPUT IV. Π De Imperfectione morali. 422. — Imperfectionis ratio abstracta. Imperfectio ne­ gat do se ulteriorem perfectionem ; ac proin, cum agitur de ordine morali, negat istam perfectionem in ipsa opera­ tione humana, quae est obiectum scientiae moralis. Esse autem potest mere negativa, aut positiva. Nega­ tiva signat merum defectum, meram carcntiam ; positiva. [420-422. ] ? η -. ’ V 378 ί ’ . L Ιί Tf TBACTATQS V, TIT. I, CAP. IV aliquod malum, ac proin aliquam privationem «eu absen­ tiam rei quae inesse debebat. Ratio concreta. Considerari porro potest ex parte deli­ berationis, vel ex parte bonitatis moralis, seu intentionis vel electionis. Ex parte deliberationis, imperfectio negativa afficit actus indeliberatos qui tamen obiective tendunt in rem bo­ nam seu non malam. Perfecta enim actio hominis est actio • *· humana, seu deliberata. Imperfectio positiva designat motus inordinatos, sive voluntatis sed primo-primos, sive aliarum facultatum, quos voluntas ex infirmitate non cohibet, quos mere patitur : evagationes mentis in oratione, motus sensualitatis. Quia donum integritatis ab istis eximebat, et aliquam tendentiam in malum produnt, sunt positivae im­ perfectiones : in homine, ut Deus illum in iustitia creavit, deberent non esse, sed culpam originalem sequuntur. 423. — Praeterea, ex hodie satis communi sententia, ex parte bonitatis, negative imperfectae sunt liberae elec­ tiones nostrae rei honestae, sed non melioris, ad quam me­ liorem non specialiter vocamur : v. g. quibus non observa­ mus consilium generale contentum in S. Scriptura, vel adeo (secundum quosdam) magis remissam inspirationem ne­ glegimus. Positiva vero imperfectio est omissio actus ad quem quis peculiariter invitatur, vel etiam (ut quidam vo­ lunt) actus qui perspicue, omnibus perpensis, melior esse cognoscitur. Atque addere solent, has positivas imperfectiones, non solum ex motive propter quod libere admittuntur, facile evadere peccata venialia, sed praeterea, secundum se dis­ ponere ad peccandum, hominemque privare gratia habi­ tuali et gloria maiore sibi destinata; immo esse causas cur Deus deneget abundantiores gratias actuales sine quibus homo facile peccat, immo amittendae salutis aeternae pe­ riculo fit obnoxius. Id dicunt de illo qui, sicut adulescens in evangelio, specialiter vocatus ad statum perfectiorem, tristis abiit. Cf. v. g. quae habet S. Alph. 1. 2, n. 78 vel Lehmk. I. 662. 663. I DE IMPERFECTIONE MORALI 379 Verum patroni alius sentent iae, quae hodie invalescere coepit, has posteriores imperfectiones, quas S. Thomas igno­ rasse videtur, de medio tollunt, eum illas esse peccata ve­ nialia contendant. Priori sententiae haec favent : a) peccatum non est sine praecepto, et consilium in optione ponitur eius cui da­ tur (1); b) in 1 ad Cor. c. 7, S. Paulus, commendans virgini­ tatem, aperte declarat eum non peccare qui matrimonium eligit; et c) SS. Patres valde inculcant hanc optionis liber­ tatem (2); d) accedit istud, ad decorem ordinis praesentis pertinere, ut homo etiam in hac re Deum imitari possit, ut sicut divina libertas mundum bonum sed uon optimum creare debuit, sic humana libertas, honestum quidem, sed non magis honestum eligere debeat. Posterior sententia his argumentis uti potest. Praeter condicionem honestatis requisitam in genere vel in obiecto actus, actio nostra honesta esse non potest, nisi simul sa­ tisfaciat generaliori cuidam legi cui subordinatur. lamvero deliberatus neglectus specialis invitationis divinae, vel boni certo melioris ipsi agenti, huic generaliori legi sa­ tisfacere nequit. Etenim, neglectus beneficii clarae et spe­ cialis invitationis divinae continet defectum reverentiae erga Deum, fiduciae in Deo, et ingratitudinis: qui sane sunt peccaminosi. Praeterea, cum homo totus sit propter finem vitae aeternae, cum finis ille sit propria et intrinseca eius perfectio, quomodo non deroget caritati erga se qui minorem gloriam aeternam deliberate elegerit Bene in­ tellegitur ab Ente infinite perfecto, cui nullum bonum in­ trinsecum accrescere potest, tam perfectam possideri liber­ tatem ut, sicut omni creatione abstinere poterat, mundum quoque bonum quidem sed non optimum eligere possit : sed qui occasionem certam maioris perfectionis et beatitudinis deliberate neglegit , nonne sibi damnosus dicendus est ? Quomodo talis electio rationabilis esse poterii t Excusatio nimiae difficultat is, rei incertae, tollitur quando specialis (1) Sumina, 1, 2, q. 108 art. I. — (2) Cf. opusculum nostrum de voca· tione religiosa et. sacerdotali. [423.] 380 TRACTATUS V, TIT. I, CAP. IV habetur invitatio Dei, vel quando res manifesto melior mihi adest. Si vero comparativa electio rei minus bonaa nequit esse rationabilis, erit necessario peccaminosa, cum Deus totum rationis usum sanciat. Cf. laboriosas evasiones P. Lehmk, I, n. 109. Sit haec altera forma ratiocinii. Ut voluntas libera sine inordinatione amplecti possit quod clare novit minus per­ fectum, oportet ut a) non optet pro minore bonitate intrin­ seca ; b) non minus amet subiective infinitam perfectionem. Utrique condicioni satisfacit Deus, qui nihil acquirit, qui omnia amat amando bonitatem suam infinitam, nec mi­ nus amat bonum sive nihil creet, sive creet mundum bo­ num sed non optimum. In nobis autem, quando eligimus minus bonum, utraque condicio deficit. Praeterea, secundum S. Thomam, in finis intentione non deberet esset mensura. Cf. 2, 2, q. 184 art. 3. c. Denique, patroni prioris sententiae talia consectaria conectunt cum imperfectione positiva, ut longe melius sit et securius pro vita aeterna centies venialiter peccare quam v. g. vocationem religiosam non admittere. Posteriorem sententiam sequuntur Caietanus, in 2, 2, q. 186, art. 2 ad 2; art. 9; Valentia, t. 3, d. 19, q. 2, p. 1 ad 3 arg. ; Passerini, De hominum statibus, t. 2, in 2, 2, q. 184, art. 3, n. 43-45, 70-73 ; Toletus, Summa casuum conscientia, 1. 3, c. 2, n. 1 ; et recens Hugueny Ο. Ρ. « Imperfection et péché véniel » (Rev. Clergé fr., t. 53, p. 641-661) ; Fonsegrive, « La loi morale et la loi sociale > (Quinzaine, 1 dec. 1905, pag. 322). 424. — Conclusio nostra. Controversiam istam diri­ mere nobis in animo non est. Quod tamen certum est, homo non debet sub respectu melioris boni electiones suas posi­ tive facere, sed satis est ut se dirigat secundum normas honestatis. Severior enim obligatio, si communis foret (nam­ que selectae quaedam personae illam ex voto prudenter assumunt), homines ad incitas redigeret quae ipsi honestati essent periculosae. Praeterea, ut nobis videtur, si prior opinio verior vi- SUMMARIUM DE IMPERFECTIONE MORALI ; 381 doatur, i. e. si nulla est indwidualis obligatio sequendi quod clarissime melius est vel quod Deus clare faciendum inspi­ rat, illae gratiarum actualium subtractiones, illa pericula aeternae vitae quibus patroni prioris sententiae animos percutiunt, chimaerica sunt. Sed tunc dicendum generaliore modo est quod de electione vitae status proferebat Corne­ lius a Lapide (in 1 Cor. 7, 7) : « Elige statum quem vis, et Deus dabit tibi gratiam competentem et propriam ut in illo statu decenter et sancte vivas ». Quo modo enim se quis tanto periculo aeternae vitae sine peccato etiam gravi op­ poneret, fatemur non videre. SUMMARIUM 425. — I. Imperfectio, quae ulteriorem perfectionem negat, potest esse simplex carentia, si negativa est, vel privatio, si po­ sitiva. Ex parte deliberationis, motus indeliberati in res non malas sunt imperfectio negativa ; in res malas, sunt positiva imperfectio, quia connotant privationem integritatis. II. Pro non paucis aetatis modernae, liberae electiones rei honestae sed non melioris sunt imperfectiones positivae vel ne­ gativae, prout quis erat vel non specialiter ad meliora invitatus. Dum aliis, quorum hodie sententia invalescit, istae sic dictae imperfectiones positivae sunt peccata venialia, cum deliberatus neglectus divinae invitationis nequeat osse omnino honestus. Contra tamen facit, peccatum non esso sine praecepto, et libertatem optionis a Patribus valde inculcari, cum agitur de consiliis e vengelicis. Id saltem constat: homo non debet electiones suas sub respectu melioris boni facere. Ac, si nulla constat obli­ gatio individualis sequendi quod perspicue melius est, tunc ne­ ganda quoquo sunt pericula futurae vitae quae a non nullis adeo urgentur : his enim se exponere foret graviter culpanda temeritas. [424. 425.] 382 TITULUS IL Moralis peccatorum specificatio. Utilitas istius tituli est turn doctrinalis, cum distincta notio specificationis intellectum de peccatis non leviter iuvet, tum practica, cum paenitenti et confessario quaedam cognitio specifi­ cationis moralis necessaria sit ad definiendam obligationem ac­ cusationis sacramentalis. 426. — I. Moralis specificatio peccati venialis. Quaestio de specificatione peccati venialis ambigi nequit. Etenim, in peccato veniali non habetur nisi indebita conversio ad creaturam. Ergo ex parte istius indebitae conversionis specificatio necessario fiet. Sive autem dicas : specificatio tit ex obiecto ad quod fit conversio, sive dicas : specificatio fit ex inordinatione istius conversionis, res in idem recidit: tantum mutas quod dicitur in recto vel in obliquo. Ponas manducationem intemperatam. Si specificas per appeti­ tum cibi, cum obiectum sit privatione affectum, in aesti­ mando obiecto, ad privationem qua afficitur, seu ad notam intemperantiae animadvertetur ; si specificas per contrarietatem ad virtutem temperantiae: in aestimanda ista pri­ vatione, attendetur ad id quod remanet ordinis in ista ap­ petitione, i. e. ad relationem cibi ad hominem cui destina­ tur. Omnis ceterum privatio ex forma opposita suam quasispeciem sortitur. Quae forma ipso obiecto revelatur. Quare practice ad easdem conclusiones pervenitur. Id ipse S. Tho­ mas fatetur : Si peccata distinguere malis secundum op­ positas virtutes, « in idem rediret ; virtutes enim distin­ guuntur specie secundum obiecta » (1, 2, q. 72 art. 1, ad 2). Quia tamen inordinatio non est secundum se voluntaria, dum voluntaria est conversio ad obiectum, nam peccans intendit, actum voluntatis in tali materia exercere, melius dicitur peccata specificari secundum obiccta. Nam species constituitur secundum illud quod est per se, non autem secundum illud quod est per accidens, « quia ea quae sunt i i MORALIS PECCATORUM SPECIJICATIO 383 per accidens sunt extra rationem speciei ». Et ideo peccata specie distinguuntur ex parte actuum voluntariorum, ma­ gis quam ex parte inordinationis in peccato exsistentis. Ergo, si accurate loqui velimus, dicemus species peccato­ rum venialium, magis quam recessu ab ordine qui actum deturpat, deficiente obiecti bonitate distingui. Atque istud addas. Si specificas per obiectum, ab initio excludis istum errorem, quo putaveris ex virtute cui pec­ catum opponitur iam ultimam sumi specificationem; dum plura peccata specie diversa, eidem virtuti, v. g. iustitiae. opponuntur. Sic homicidium et furtum, ambo opponuntur iustitiae commutativae, et tamen non levi speciei diversi­ tate separantur. 42*. — II. Moralis specificatio peccati mortalis. Cum agitur de peccato mortali, praeter privationem rectitudinis quae in ipso obiecto detegitur et ab agente par­ ticipatur, altera habetur, i. e. aversio a fine, quae conver­ sionem ad obiectum commutabile sequitur in agente et huius est propria. Finis enim ultimus est agentis, non au­ tem obiecti qua talis. Iam vero, si haec privatio speciiicaret peccatum mortale, peccatum mortale non posset ad eandem speciem ac veniale pertinere (cf. n. 393). Praeterea, cum privatio ista sit totalis, omnia peccata mortalia forent eiusdem gravitatis. Nunc autem, ex facta supra ratione, peccata quoque mortalia specificantur ex obiecto ad quod peccans se convertit. Inde gravitate inter se differunt. Et quia in ratione indebitae conversionis conveniunt sed non infinite differunt, peccata mortalia et venialia in eadem specie morali occurrere possunt (1, 2, q. 72, art. 5 ad 1). Doctrina tradita confirmatur ipsis nominibus pecca­ torum in S. Scriptura : nomina ista designant actus posi­ tivos. V. g. S. Matth. 19, 19 : < Cogitationes malae, homici­ dia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphomiae » Actus autem speciem suam ab obiecto morali mutuantur. 428. — Regula. Quoi sunt ergo obiecta moraliter di­ versa ad quae actus mali terminantur, M sunt species pec­ [426-42 384 TKACTATUS V, TIT. Ill catorum. Moraliter autem sunt diversa, cum diversam ha­ bent repugnantiam cum recta ratione et lege divina ; seu eum diversa est ratio cur rationali creaturae non conve­ niant. Cf. Vasqxjez in 1, 2, q. 72, art. 1, n. 14 ; Billot « De peccato », th. 2. Haec regula est adaequata ; ceterae quae proponuntur eam vel illustrant vel applicant. 429. — III. Praefica investigatio. Itaque practice quae­ rendum est cur actio mala sit, seu a regula morum discrepet. Si ratio est lex positiva, indagandum praeterea est in quem finem lex praecipiat ; si agitur de praecepto particulari, videndum est quo titulo datum sit ; si obligatio est volun­ tarie suscepta per votum, iuramentum, promissionem, pac­ tionem, inquirendum est cuius generis obligatio suscepta sit. Actiones enim quae non sunt malae nisi quia prohibitae, suam habitudinem ad morum regulam directe non reve­ lant. Haec line legis vel praecepti, si hoc manat ex iurisdictione, — titulo praecipientis, si Superior non habeat nisi do­ mesticam auctoritatem patris vel praefecti communitatis, — morali intentione se voluntarie obligantis manifestatur. Reperta hac ratione, ultima species nondum semper attingitur, quia, in morali existimatione, regula morum di­ versimode per actionem, per omissionem, per excessum, per defectum violatur ; et diversimode se habent ad per­ sonam bona gratiae, vitae, honoris, possessionum exterio­ rum. Quare, sane, specifice saltem variant peccata quae di­ versis virtutibus opponuntur, sed uni eidemque virtuti opponuntur quoque actus inter se specie diversi. Undo caute usurpanda est regula haec insufficiens : « Quot sunt virtutes violatae,tot sunt peccatorum species». Sic idololatria, atheismus, superstitio, specie inter se differunt, etsi omnes tres virtuti religionis opponuntur. 430. — Legislatoris diversitas non mutat speciem. Quia leges non obligant ad oboedientiam formalem (qua. oboediens prae­ ceptum exsequi vult quia est praeceptum), diversitas legislatoris (nisi diversitas motivi accedat) specialem malitiam non inducit : sic unius speciei est peccatum contra praeceptum ecclesiasticum NUMERICA PECCATORUM DISTINCTIO 385 quo divinum determinatur (puta confessionem annuam, pascha­ lem communionem). Pari modo unius sacrilegii reus est qui violat votum quod habet ut subdiaconus et ut sollemniter professus. Verum plures specificae malitiae unum peccatum deturpare possunt. Sic qui ex lego Ecclesiae, ex voto, ex iuramento eidem sacro assistere debeat, triplici specificae obligationi per omissio­ nem deest: lex enim intendit in cultum Deo deferendum; votum obligat no Doo sis infidelis ; iuramentum, ne Deum in testem falsitatis invoces. Quae triplex malitia unius peccati uni reli­ gionis virtuti opponitur. SUMMARIUM. 431. — I. Moralis specificatio peccati, non solum venialis, — quod liquot, — sed etiam mortalis, fit ex obiecto ad quod peccans so inordinato convertit, quia ex hac tantum parte actus ost per so voluntarius ; non orgo, cum agitur de mortali, ex aver­ sione a Doo, fine ultimo, quae, in omni peccato gravi, eadem est. II. Quot orgo sunt obiecta moraliter diversa ad quae actus mali terminantur, tot sunt species peccatorum. Quare videndum est cur actio mala sit. Atque attendendum praeterea est, violationem ordinis per actionem et excessum, moralitor differre ab eadem violatione per omissionem et defectum. Ac pro diversa habitudine ad personam, variant peccata quibus persona violatur vel in anima, vel in corpore, vel in fama, vel in honore, vel in bonis exterioribus. Sed diversitas legislatoris non mutat speciem, cum nulla obligatio oboedientiae formalis imponatur. TITULUS ITT. II distinctio. H Numerica peccatorum Utilitas istius tituli usum sacramenti pacnitontiae potissinum respicit. 432. — I. Principia (1). 1. A quo quid habet esse, habet quoque unitatem, cum unum et ens convertantur. Morale autem et peccatum est a voluntate. Ergo a voluntate habet (1) N. h\ Non agitur hio do numero malitiarum, quae pluree in uno pec­ cato inesso possunt, sicut horno manet unus, quamvis pluribus qualitatibus nstruatur. 25 [429-432?] 386 TRACTATUS V, TIT. Ill quoque unitatem, ita saltem ut ubi plures sint voluntates successivae, v. g. propter actuum retractationes vel inter­ ruptiones, plura peccata necessario habeantur. Inde primum quoddam principium : multiplicatis voluntatibus, peccata multiplicantur. 2. In formis tamen quae solo numero distinguuntur, principium multiplicationis est ipsa materiae divisio. Sic, cum voluntarii sint non soli actus interiores verum etiam actus imperati, pervenimus ad alterum principium : multi­ plicatis actibus peccaminosis, per se multiplicantur peccata. 3. Si tamen actus isti peccaminosi in moralem quandam unitatem conveniant, secundum principium temperandum est illo tortio : Unum sunt peccatum plures actus qui, eadem voluntatis deliberatione imperati, moraliter unum quidpiam efficiunt. Plures autem termini unius intentionis, qua tales (v. g. plures personae quae detractionem, furtum, homicidium patiuntur), peccata non multiplicant : sive sub confusa ra­ tione multitudinis apprehendantur, quod tunc Leiimkui quoque concedit, sive intentio et actio mala in singulos ut distinctos dirigatur. Ita dicimus cum Suarez, Paen. d. 22, s. 5, n. 34-36 ; Lugo, Paen. d. 16, n. 126 sq. contra Vasquez 1, 2, d. 74. 75, et in 3 p. q. 91, dub. 4 et 5 ; S. Alphonsum 1. 5, n. 45. 46; d’Ann. I, 284-288. Rationem hanc facilem afferimus, quia actus ab obiecto quidem speciem sumit, sed cur ab illo termino exteriore pluralitatem sumat non videtur. Ac conclusio ista cum principio S. Τπομαε de repetenda unitate ex voluntate, seu principio, et specificatione ex obiecto, seu termino, ita co­ haeret, ut nisi esset aliorum auctoritas, diversam sententiam fortasse diceremus improbabilem. Quocirca, etiam diversitas obiectorum totalium mo­ ralem actuum unitatem impedire quidem potest, et indicium (1) Thtol, I, 352, ubi «impliciter pro eo allegat Laymann, 1. 1, tr. 2, c. 3, n. 2 ; Lugo ; Suarez ; Ballerini Palmieri, I, n. 630 «e. qui tamen distinc­ tionem qua ipae utitur vlrtualitcr excludunt. Sed potius aliam inducunt, cum exigunt ut actus externus «it unicus (cf. Ball.-Palm. 1. c. n. 032 et 638), quod quadrat ad dicta a nobis, hio, n. 432, 2. 387 NUMERICA PECCATORUM DISTINCTIO pluralitatis nobis suppeditare, sed, contra ac saepe fit ho­ die, tamquam formalis ratio multiplicationis proponi nequit. Maioris perspicuitatis causa, singula principia magis de­ claranda videntur. 433. — II. Maior explicatio primi principii, de plura­ litate voluntatum cum applicationibus. 1. Quot fuerint, post retractationem, voluntatis renovationes, tot numero peccata ad primam voluntatem accedent. Retracta­ tione enim praecedens voluntas necessario finitur. 2. Perinde dicendum est si, etiam absque paenitentia de actu praecedenti, voluntarie seu jormaliter ab eo cessatum est. Sic, absque paenitentia, fur, adulter, quia transierit occasio, vo­ luntatem furandi, adulterandi deponere possunt. Quotiens illam, redeunto occasione, iterum assumpserint, totiens necessario pec­ cabunt. 3. Involuntaria et naturalis cessatio, v. g. per somnum, per distractionem ad alia, etiam voluntati finem imponere seu actus moraliter interrumpere potest. Hoc habetur quotiescumque ac­ tus sequens iam non ex virtute prioris deliberationis exoritur; non autem si « reditus ad similem actum quasi naturaliter fit sine nova deliberatione » (1). Atque hic observandum est, non aestimari novam, voluntatem quae, remissior facta, occasione quadam exterioris praesentiae causae excitantis vel interioris meditationis, denuo fit intensior, sicut novus non est ignis cui nova alimenta afferuntur, et ideo ex languido in ardentem con­ vertitur. Quaestio ergo nascitur, quam diu una voluntas moraliter perseveraro possit. Una regula generalis nobis non est praesto. Ad moralem aestimationem iuvandam, distinguendi sunt actus interiores sine proposito efficaci ; actus qui efficax propositum seu voluntatem exsequendi continent ; et actus exteriores. Separati a proposito exsecutionis, actus interiores satis facile cessant, nec regulariter ultra duas vel tres horas moraliter perse­ verare posse arbitratur Logo (2) : puta blasphemias interiores, delectationes de impuris phantasmatibus. Diutius tamen in ipso habitu conservatur desiderium turpo, odium proximi. Immo voluntaria aversio a proximo per menses perseverare potest. (1) Suarrz, Pacnit, d. 22, e. 5, n. 11. — (2) Faenit, d. 16, n. 670, [433.] 388 TRACTATUS V, TIT. Ill In proposito exsequendi, voluntas diu sustineri potest. Distin­ guendae tamen sunt personae atque etiam materiae. Sic quaesita vindicta, quaesita femina, quaesita furandi occasio, quasi latent eadem in conscientia, etiam post somnum, post distrahentes oc­ cupationes ; dum, contra, propositum facilioris exsecutionis citius interrumpetur. Sic propositum legendi librum pravum plerumque post horam interrumpi, censent Ball.-Palm. (1). Quod verum arbitramur, si agatur do libro qui ad manum est, quia ad huiusmodi propositum debilior voluntas, quae citius exstinguitur (2), sufficit. In coepta externa exsecutione, eadem interna voluntas fa­ cile usque ad completam exsecutionem perdurat, in eo v. g. qui tentamina exteriora repetit ad homicidium, qui per plura furta partialia unam summam gravem surripere intendit, qui, post­ quam unum librum prohibitum legere statuit, per plures vices physice interruptas, lectionem perficit. 434. — III. Maior explicatio alterius principii cx plu­ ralitate actuum exteriorum desumpti. Per se, quot distinctae sunt consummationes exteriores, tot peccata numeranda sunt. Distinctae autem sunt consummationes exteriores, quando actus exteriores inter se non sunt uniti. Itaque plura peccata committi qui, etsi in eadem collocutione, modo uni, modo alteri personae detrahit ; qui pluries peccatum solitarium vel fornicationem perficit. 435. — IV. Maior explicatio tertii principii, de morali unitate plurium actuum etiam exteriorum. 1. Moraliter uniuntur actus exteriores subordinati inter se ut ad unum finem seu obiectum completum directi. Sic omnes actus exteriores ad unum finem furti ordinati (3), pariter actus imper­ fecti (oscula, aspectus, tactus) ad unam copulam directi. 2. Moraliter uniuntur actus exteriores eiusdem rationis, qui in eodem aestu, passionis repetuntur, vel sub communi quadam apprehensione cognoscuntur et intenduntur vel eliguntur. Sic im­ perfectae luxuriae quae ad fornicationem quasi quodpiam com­ plementum accedunt, sic plura convicia, contumeliae, impre(1) Op. theol. I, tr. 4, n. 657. — (2) Luoo, op. o. d. 16, n. 590. (3) S. Tn. Iu 1. 1 Sent. d. 12, q. 1 art. 1. N AMERICA PECCATORUM DISTINCTIO 389 cation.es in eadem ira pronuntiata, plures alapae moraliter simul impactae, immo plura vulnera eodem modo simul inflicta. Vo­ luntas eniin fuit non quidem dicendi tale verbum iniuriosum, dandi talem alapam, infligendi tale vulnus, sed magis generice, humiliandi, percutiendi, vulnerandi. Propter eandem rationem, qui, in statu peccati, accedit ad audiendas confessiones, vult tali occasione sacramentum sacrilege administrare, in quo uno obiccto plures datae absolutiones conveniunt. Ipsa ratio sacrilegii est sollemnis administratio sacramenti in statu peccati. per se, distinctum peccatum commiserit qui de fornicatione, statim glorietur, tum propter scandalum, tum quia haec gloriatio non est naturale fornicationis comple­ mentum (Suar. Paen. d. 22, 15, n. 27). 436. — Corollarium. Quia termini peccata non multiplicant, semel peccat qui uno actu odii vel detractionis plures personas odio habet, de pluribus etiam coram pluribus detrahit ; qui uno actu plures personas carnaliter concupiscit, qui uno actu duos occidit vel pluribus damnum affert, qui eodem actu blasphemat in duodecim apostolos vel plures fidei articulos negat. 43Î. — De pluralitate omissionum. Quaeres, utrum necne plura peccata necessario committat qui per mensem missam non audit, officium non recitat, vel per quadragesimam nul­ lum ieiunium, nullam abstinentiam observat t Ex modo dictis patet, unum fore peccatum, propositum internum de illa diuturna omissione. Sed quaestio fit de ipsa secuta omissione. Primo tamquam impert inentem excludere debemus quaestionem de iis peccatis quae revera consistunt in committendo, quamvis specie interdum negativa exhi­ beantur. Sic positiva comestione violatur praeceptum ieiunii et abstinentiae. Quare quotiescumque actus fit qui substantialem continet huiusmodi violationem, totiens pec­ cari non est dubitandum. Verae omissiones habentur in praeceptis mere posi­ tivis, quibus nullus actus secundum se prohibetur : v. g. in praecepto audiendi sacrum, recitandi breviarium. Recepta sententia habet, quotquot dies fuerint quibus (ad­ vertentur) omissum sit sacrum vel breviarium, tot numerari [434-437.] 390 TRACTATUS V, TIT. HI peccata : idque sive una sive multiplex fuerit ipsa omissionum voluntas. Singulas enim omissiones esse peccata distincta, quia de singulis sint praecepta diversa ; non pluries tamen peccari ab eo qui omiserit totum unius diei officium, quod per partes recitari consuevit, quia unum sit praeceptum terminatum ad totum officium diei(l). Rationes istae difficiles videntur. Non repugnat enim ut diversa praecepta, una sola actione violentur. Cf. n. 430. Ut plura adsint peccata, oportet ut plures roperiamus voluntates vel saltem actus poccaminosos, quibus mala voluntas det quasi formam peccati. Omissio autem ut sic nullum dicit actum. Verum ex S. Thoma novimus culpandam omissionem imperari posse duplici voluntate : voluntate quae directe intendat omissionem ipsam, vel voluntate quae directe velit bonum quodpiam, v. g. ludum quocum omissio neces­ sario coniuncta sit. In posteriore casu, repetito ludo, re­ petitur actus qui, ut causa cur omittatur missa vel brevia­ rium, graviter est culpandus. Et sic locus est regulae quae dicit plura esse peccata ubi plures sint actus peccaminosi. Gravior est difficultas, ubi nullus inordinatus affectus ad rem positivam cum omissione coniunctam, sed impietas vel incredulitas directe respuat obligationem missae vel breviarii. Nisi concors sententia doctorum peccata ista in­ distincte multiplicaret, in partes oppositas inclinaremus. Nunc hanc receptae sententiae explicationem trademus. Praeceptum audiendi sacrum, dicendi breviarium ita nos urget, ut ultima saltem missa quae celebratur in die festivo audienda sit, ut ultima saltem diei hora breviarium recitari debeat. Itaque, astanto ultima missa, ultima diei hora, quae­ libet alia actio prohibita est sicut prohibebatur lusus prop­ ter cuius affectum quis sacrum omittere statuerat. Allegata ratio quoque bene ostendit cur qui totum breviarii pensum omittit, semel tantum peccet; substantia enim praecepti ser­ vatur si totum breviarium simul ultima diei hora recitetur. Quid si physice impediatur. Aliter dicendum est de illo qui voluntaria breviarii proiectione iam per aliquod tempus breviarium recitare non potest. Ille voluntatem (1) Luao, Paen. d. n. 10, 540. 547. NUMERICA PECCATORUM DISTINCTIO 391 suam malam in unicam proiectionem incorporavit. Quare semel tantum, per se, peccavit. Diversus quoque est actus omittentis diu restitutionem. Haec enim obligatio nullum alium actum moraliter et per se excludit, ac perpetuo urget. Quare, manente eadem voluntate, unum peccatum manet. Of. Lugo, d. 16, num. 548 et 549. Undo ad hanc conclusionem pervenimus : omissiones exteriores non multiplicant peccata, nisi quatenus excludant seu prohibeant plures actus positivos. N. B. — In promptu quidem est facilior ratiocinatio qua ad easdem conclusiones adduceremur hoc modo : privatio ad ha­ bitum, omissio ad actum reducitur. Quot ergo forent peccata per actionem, tot erunt per omissionem. Quotiens autem recurrant prohibitiones, totiens per actionem prohibitam peccatur. Ergo quot sunt praeceptae actiones, tot sunt omissiones. Atque hoc modo perspicitur cur cotidianum praeceptum breviarii, coti­ dianum efficiat peccatum omissionis, dum diuturna omissio resti­ tutionis peccata non multiplicat, quia semel tantum restituen­ dum est. Facilior haec ratiocinatio efficax foret si numerica peccati ratio desumeretur ex obiecto. Tunc, sicut fit pro specificatione, omissio per modum entis conciperetur. Sed numerus aestimatur secundum actus voluntatis qui ad omissionem sicut ad actionem terminari possunt. Nullus ergo locus est isti permutationi omis­ sionum cum actionibus ; nulla indicatur causa cur plures nume­ randi sint actus voluntatis quam re vera fuerunt. 438. — Quaeres quotiens peccet qui in peccato quodam (gravi) obsordescat 1 Quotiens voluntarie omittit conscius praeceptum paenitentiae, quod per se vel per accidens urgeat ; et quotiens positive (actibus moraliter distantibus) se emendare renuit. Non autem graviter peccat, cum negative se habet, vel renuit non absolute sed hic et nunc. Cf. d'Ann. I, 268. Lo­ quimur do peccato gravi. Namque venialis saltem obligatio est, ex caritate ad seipsum, surgendi, moraliter statim, ex peccato. 439. — Quid si actio principalis v. g. fornicatio, furtum, ad quam ceterae ordinem dicebant casu fieri non potuit f [438. 439.] 392 TRACTATUS V, TIT. ni Non pauci tunc, deficiente principio unitatis, plura fieri peccata autumant, ideoque exigunt ut omnia media explicentur (1) (v. g. scalam muro admotam ad furandum) : vel saltem ea quae in se sunt mala (2) (v. g. actus damnosi, tactus turpes). Sed quomodo subiective multiplex fiat quod propter intentionem erat unum, non videmus. Quare, cum aliis (3) arbitramur satis esse ut reus indicet suam pec­ cati completi intentionem, vere coeptam exsecutionem, eamque incompletam. Exterius enim tentati furti vel for­ nicationis vere est reus. 440. — Peccatorum accusatio. 1. Paenitens qui ultro vel interrogatus numerum accusat, regulariter do diuturnitate actionis suae interrogandus non est, cum diuturnitas per se sit mere aggravans circumstantia. Aliud est, si manifesto erret. Non raro enim ex malae voluntatis diuturnitate nu­ merus peccatorum coni ciendus est. 2. Saepe etiam paenitenti difficilius erit distincto de­ finire moras, interruptiones, etc. Dicat tunc tempus diutur­ num per quod duraverit malus affectus (v. g. per totam diem turpiter concupivi, per mensem odium gessi). Atque ipse confessarius, attenta personae indole, natura rei et adiunctis v. g. occupationum, moraliter coniectabit quot interruptiones fuerint. Ubi tamen fieri potest, ipse paeni­ tens subiungat utrum interruptiones notabiliter rarae fuerint an frequentes. Quod praesertim usu venit, si per dies, heb­ domadas aut mensem interruptio duraverit. Et quia facilius interrumpitur voluntas quando phy­ sica impotentia exsecutioni obstat, qui diu restitutionem omiserit vel facinus patrare cogitaverit, indicet tempora per quae nulla exsecutionis copia dabatur. 3. Is modus indicandi frequentiam non raro magis expeditus erit, ut paenitens solitam peccatorum frequen­ tiam per hebdomadam, mensem indicet. (1) S. Alph. Theol. mor. 1. 5, n. 42, ex Viva, Patn. q. 5, art. 6, n. 6 Notandum 2. (2) Ballerini-Palmieri. Op. th. I. tr. 4, n. 668. — (3) (TAnnibalr, I, 287 (15); Vander Velden-Piat, I, p. 150 nota; Gênicot-Salsmans, I, 167. SUMMARIUM DE NUMERICA PECCATORUM DISTINCTIONE 393 Hac ratione, in meliorem cognitionem status paeni­ tentis, — propter quam cognitionem, tandem aliquando distincta accusatio postulatur, — pervenitur quam per mathematicas indicationes in quibus de habituali statu animae siletur. 4. Observes demum, plures quae in uno actu haberi possunt species morales semper accusandas esse, nec confessarium positive decipi posse. Sane, si quis accuset de­ tractionem, confessarius bene capiet eam coram pluribus vel coram uno facile fieri potuisse ; sed qui se prodit homi­ cidam, unius homicidii reus existimabitur, nisi pluralita­ tem personarum occisarum saltem confuse indicaverit. Cf. Lugo, Pa-en. d. 16, n. 140. Hactenus quae dicere visum est de quaestione impli­ catissima, ubi discordiae opinionum, quae specificas ratio­ nes interdum cum numericis miscent, miram confusionem inducunt. SUMMARIUM. T. Peccatum suam unitatem habet a voluntate quae est eius causa. Quare multiplicatis voluntatibus, multiplicantur peccata. Ipsa dein materiae divisio est principium multiplica­ tionis. Quare, multiplicatis actibus peccaminosis, peccata per se multiplicantur. Excipe tamen si actus isti in quandam moralem unitatem conveniant. Pluralitas terminorum qua talis, non multiplicat peccata, dummodo una intentione attingantur. Itaque : II. — 1. Voluntates multiplicantur necessario post retracta­ tionem, et post formalem cessationem vel interruptionem. Re­ gula igitur haec statui potest : Quot sunt deliberationes novae peccandi, tot sunt peccata. Virtus autem unius deliberationis etiam post somnum perseve­ raro potest. Sub respectu moralis perseverantiae distinguere iuvat actus interiores sino oflicaci proposito, actus efficacis pro­ positi, et coeptas exsecutiones exteriores. Per se, quo magis exterius firmatur voluntas, eo diutius eadem durare poterit. Quidam tamen affectus interiores, v. g. odii, diu manere possunt. 2. Quot sunt distinctae consummationes exteriores, tot sunt 441. — [440. 441.] 394 TRACTATUS V, TIT. IV, CAP. I peccata. Moraliter tamen uniuntur actus exteriores subordinati inter so, tamquam ad unum finem directi : v. g. ad unum furtum vel ad unam fornicationem. Moralitor etiam uniuntur actus extetioros qui in eodem aestu passionis repetuntur, vel sub communi quadam apprehensione eliguntur vel intenduntur, saltem quando sunt eiusdem rationis. III. Propositum omittendi missam por mensem, est unum peccatum. Concors sententia doctorum tot esso peccata vult quot sunt missae re vora omissae, nisi missae assistentia facta sit impossibilis. Ratio haec esse potest, quia, astanto hora ultimao missae, iam prohibetur omnis actio vel modus se habendi quae cum assistentia componi nequôant. Tunc regula foret : omissio­ nibus multiplicari peccata quatenus excludant seu prohibeant plures actus positivos, qui tamen effecti sint. Qui in peccato gravi obsordescit, peccat quotiens conscius omittit praeceptum grave paenitendi, et quotiens positive se emendare nolit. Etsi actio principalis ad quam plures secundariae ordinaban­ tur facta sit impossibilis, hae tamen probabiliter manent unum peccatum, quia in intentione efficaci coniungobantur. IV. Accusatio peccatorum. 1. Qui numerum accusat, non est de diuturnitate interrogandus, nisi manifesto erret. 2. Si paenitenti difficile sit distincte definire moras, interruptiones, etc. satis erit ut indicet tempus diuturnum per quod duraverit malus affectus. Addat, si potest, tempora per quao exsecutio erat im­ possibilis, quia tunc voluntas facilius interrumpitur. Ac saepe proderit ut indicet solitam frequentiam per mensem vel hebdomadam. V. Semper tamen accusandae sunt plures species morales quao in uno peccato occurrunt. Nec confessarius positive decipi potest. Ideo, reus plurium occisionum, pluralitatem saltem confuse indicare debebit. TITULUS IV. Peccati poenae et exstinctio. Utilitas. Nec de poena nec de remissione peccati est nobis ex instituto agendum, cum partes istae tractatu dogmatico de Paenitentia et de Novissimis assumantur. Quia tamen, ut animo simus magis a peccato aversi, non parum prodest nosso detri- PECCATI POENAE 395 monta et funestas sequelas quae peccato afferuntur ; notitia vero rationis qua peccata exstinguuntur vias salutaris paenitentiae illuminat, ideo, non solum ad magis adaequate possidendam doctrinam do peccatis, sed etiam ad suggerenda Confessario et Patri spirituali opportuna monita, operae pretium erit aurea S. Thomae placita de utroque argumento poenarum et remissionis peccatorum hic summatim complecti. Ac de poenis peccatorum expositioni Card. Billot in opusculo de Peccato personali magis inhaerebimus. CAPUT I. Peccati poenae. 442. — I. Notiones. Poena proprie definitur : malum voluntati contrarium et propter culpam illutum. In hac definitione, malum, respectu patientis sumitur, ut sit : corruptio propri boni delectabilis·, voluntas cui con­ trarium est, potest esse elicita vel innata : ut cum aufertur ignoranti bonum quod amissum doleret si eius pretium no­ visset. Sic multi nunc amissam gratiam sanctificantem minime dolent. Et quia malum tunc minus est voluntati contrarium, in expiatione per poenas ultro susceptas, immo patienter toleratas, ratio poenae deminute tantum continetur : ut contingit animabus purgatorii. (S. Tn. 1, 2, q. 87 art. 6, c. et 4 Sent. d. 21, q. 1 art. 1, 4.) Observes autem, in praesenti oeconomia, omne ratio­ nalis creaturae malum aut culpae aut poenae rationem ha­ bere, ita ut sino culpa, nullum malum ei fuisset. II. Divisiones. Poena alia est concomitans, quam pec­ catum secum maiore vel minore necessitate affert ; alia est inflicta, quae causam extrinsecam habet. Alia est medicinalis: in remedium salutis delinquentis vel aliorum; alia est vindicativa: in puram violati ordinis vindictam. Omnis poena ut denuntiata, et omnes poenae inflictae in hac vita temporali, sunt medicinales; dum poe­ nae futurae vitae sunt vindicativae. 396 TRACTATUS V, TIT. IV, CAP. I III. Reatus poenae est Obligatio sustinendi poenam. Dis­ tinguitur a reatu culpas, ipso termino, cum reatus culpae ad culpam habitualem, reatus poenae ad ipsam poenam terminetur. Titulus proximus poenae est reatus culpae, remotus est culpa actualis. Quare reatus poenae veluti in­ termedius ponitur inter culpam et poenam, ita tamen ut magis ad culpam quam ad poenam accedat. Quare Deus reatum poenae efficere nequit. (Suarez, ad 1*“ 2” Tr. V. d. 7, s. 1, n. 4.) 443. — IV. Poenae peccati. Homo per peccatum triplicem ordinem cui subditur pervertit : ordinem rationis, ordinem legis humanae, ordinem legis divinae. Ideo committit rea­ tum triplicis poenae, ita ut a se ipse, ab aliis hominibus et a Deo puniatur. 1. Punitur a se ipse, per poenas concomitantes. Pecca­ tum personale perfectae rationis seu mortale comites ha­ bet : deordinationem in ipso homine, seu privationem de­ bitae rectitudinis, eo quod ab ultimo fine est aversus ; dein saltem per se, passionum anxietates et conscientiae re­ morsus. Privatio enim rectitudinis, quamvis, propter conexionem cum electa seu intenta fruitione boni commutabilis, simpliciter voluntaria sit, non est tamen voluntaria nisi per accidens, et est involuntaria secundum quid. Et cum mali rationem manifesto habeat, verae poenae rationem possidet. Praeterea, peccatum inclinationem naturalem ad ho­ nesta minuit, et sic minuit modum, speciem et ordinem quae insunt in ipsa peccantis natura ; et quatenus aufert gratiam et virtutem, tollit modum, speciem et ordinem qui in gratia et virtute insunt (1, 2, q. 85 art. 4). Hac ratione peccatum deturpat peccantem. Corrumpit quoque naturam ut est principium agendi. Etenim, propter subtractum auxilium divinum et relic­ tos ex actibus habitus vitiosos, inclinatio ad bonum mi­ ll) Cf. Trld. e. VI, c. 1. PECCATI POENAE 307 nuitur, et augentur vulnera quae peccatum originale natu­ rae inussit: infirmitatem, ignorantiam, malitiam, concupis­ centiam. Denique, peccando mortaliter, homo iugum subit du­ plicis servitutis. Altero servitutis genere addicitur peccato : qua servitute, de se perpetua, Christus nos liberavit. Ete­ nim, dum in via sumus, per ipsius merita copiam habe­ mus a peccato exsurgendi, ita ut servitus nostra non iam sit nisi minus proprie dicta, et quodam modo voluntaria. Altero servitutis genero, necessitatem patimur ferendi pec­ cati consectaria : ortam ex habitu peccati propensionem ad peccandum, fomenta tentationum, obligationem poenalis expiationis, praetor alia detrimenta in viribus physicis, in facilitate ingenii, in fama. 2. Punitur ab hominibus, qui peccanti negant honorem et existimationem probitatis ; maximo autem a legislatore et indice, qui, transeuntem peccati actum cum suis consec­ tariis exterioribus considerantes, poenas ferunt quibus ex­ teriori communitatis ordini prospicitur. 3. Punitur a Deo, qui, universalis ordinis institutor et rector, punit quam diu iste ordo est ex aliqua parte per poenam redintegrandus. Poena porro a Deo inflicta in poenam damni et in poenam sensus dividitur. In utraque autem respectus Dei, respectus subiecti ct respectus cul/pae attendendi sunt. Respectu Dei, poena damni est omnis poena quam Deus infligit formaliter non agendo ; poena sensus, quam infligit vel agendo, vel volendo seu permit­ tendo effectus subtractionis qua se vel ut Bonum infinitum vel ut benefactorem subtrahit ; respectu subiecti, poena damni for­ maliter in sola privatione consistit, dum poena sensus cruciatum positivum designat, qui tamen ab ipsa privatione proficisci potest ; respectu demum culpae puniendae, theologi, cum S. Thoma, poe­ nam damni assignant aversioni a Deo, poenam sensus conver­ sioni ad creaturam. Sed tunc solent iidem theologi ipsam afflic­ tionem quae privationem consequitur, non iam nomine poenae sensus sed nomine poenae damni compellare. In pueris qui cum solo peccato originali decedant, privatio beatitudinis sino ulla positiva etiam animi afflictione habetur. In animis contra quao in purgatorio detinentur, dilatio pos- [443.) 398 TRACTATUS V, TIT. IV, CAP. II sessionis Dei maxime afflicti va est, quamvis damni rationem sim­ pliciter non induat, cum animae istae noverint se in gratia habi­ tuali, radicem gloriae aeternae possidere. 444. — Cur poena sit aeterna. Peccatum mortale, ac proin reatus poenae, secundum se quidem est indelebile. Quia tamen per Deum, i. e. per Dei veniam, peccatum etiam mortale auferri et principium caritatis restitui po­ test, et ad liberalem Dei bonitatem pertinere videtur ut homini facienti quod in se est gratiam non deneget, sanctio poenae aeternae, cuius tremendum mysterium negandum non est, sensui nostro repugnaret, nisi haec ultima consi­ deratio accederet quod, post hanc vitam, humana volun­ tas iam non mobilis est, sed perpetua obstinatione malo adhaerebit a quo, saltem in fine praesentis vitae, non re­ cesserit. Unde Angelicus scribere non dubitat : « Non enim esset perpetua poena animarum quae damnantur si possent voluntatem mutare in melius, quia iniquum esset quod ex quo bonam voluntatem haberent, perpetuo punirentur ». (Contra Gentiles, 1. 4). De illa immobilitate puri spiritus et animae separatae metaphysici adeantur. 445. — Corollarium. Eadem gratiae sanctificantis privatio est, secundum se poena, quatenus Deus hominem gratia forma­ liter privat, non quidem agendo, sed iam non infundendo gratiam. Quae poena est infiicta, quatenus Deum auctorem habet, et est concomitans, quatenus in ea continetur inordinatio intrinseca homini quae omne peccatum comitatur. Est etiam culpa, qua­ tenus est imputabilis aversio a Deo, summe in se per caritatem amando ; et est macula, quatenus est detrimentum nitoris pro­ ficiscens a spirituali contactu, per affectum, obiecti moraliter mali. SUMMARIUM. 446. —I. Poena, seu malum voluntati contrarium et propter culpam illatum, altera est concomitans, quam peccatum secum affert, et sic ab ipso peccatore sibi infligi videtur, altera inflicta per causam exteriorem, sive in remedium salutis delinquentis vel aliorum : et tunc est medicinalis; sive in puram violati ordinis vindictam, et est vindicati va. Reatus poenae est obligatio su- 1’ECCATI EXSTINCTIO 399 boundi poenam quae proxime cx reatu culpae, remote ex ipsa culpa actuali nascitur. II. Homo peccans pervertit ordinem rationis, et ideo punitur a se ipso per poenas concomitantes : deordinationem in se, pas­ sionum anxietates, conscientiae remorsus, ablationem decoris snpomaturalis, imminutionem decoris naturalis, imminutionem inclinationum ad bonum, peiorata vulnera peccati originalis, ac­ ceptam servitutem peccati (quae, sine Christo foret perpetua), et necessitatem patiendi sequelas peccati. Pervertit ordinem socie­ tatis humanae, et ideo punitur ab hominibus minore existimatione, et praecipue a potestate publica, ut exteriori communitatis or­ dini consulatur. Pervertit ordinem legis divinae, et ideo punitur a Deo, poena damni et poena sensus : quae vario modo intelle­ guntur, respectu Dei, respectu subiecti, et respectu culpae. III. Quia Deus potest restituero principium ordinis, et Deo convenit ut homini facienti quod in se est non deneget gratiam, vera causa aeternarum poenarum est in immobili voluntate sepa­ ratae animae. Corollarium. Eadem gratiae sanctificantis privatio est, se­ cundum se, poena concomitans, poena inflicta, culpa habitualis et macula. CAPUT II. Peccati exstinctio. 447. — I. Exstinctio peccati mortalis. 1. Necessitas et supposita.. Quia peccatum manet in reatu seu morali imputabilitate, locus est eius exstinctioni. Haec haberi potest, si offendens condignam satisfactionem obtulerit, vel si Deus paenitenti culpam gratuito ignoverit. Exstinctio autem pec­ cati mortalis: a) supponit formalem cum Deo reconciliationem, quae succedat statui inimicitiae in quo peccator misere versabatur; b) exigit formalem poenitentiam seu detestatio­ nem peccati, ita ut propter solam ignorantiam vel obli­ vionem acceptetur virtualis, quae in actu caritatis perfectae (1) continetur. (1) Ceterum actua cari tatis natura eua talis est, ut homo qui conscius flat gravis offensae Dei, ex dilectione ista ultro et necessario erumpat in forma­ lem peccati detestationem. [444-447.] 400 TRACTATUS V, ΤΓΓ. IV, CAP. II 2. Condiciones. — Pro mortali peccato homo purus condignam satisfactionem offerre nequit. Quare restitutio gratiae et amicitiae divinae respectu nostri semper gratuita est. Divina vero bonitas, nostrae condicioni hominum muta­ bilium seso accommodans, non tantum paenitenti gratiam restituere parata est, sed ad quaerendam reparationem ipsa nos invitat et movet. 3. Modi. — Reparatio autem fit extraztintra sacramentum. Extra sacramentum contritione perfecta. Cum homo enim pec­ catum, ex motivo amoris Dei super omnia, retractat, ipse fecit quidquid facere poterat. Deum tunc non decet minus quam ut offensam condonet. Aequalitas itaque hac ratione proportions litatis habetur, dum condonatio se habet ad id quod Deum decet sicut contritio ad ea quae potest pec­ cator. Sub hoc respectu contritio perfecta dicitur ex rei natura reatum culpae expellere (C. Billot, op. c., p. 71). In sacramento aufertur peccatum ex opere operato, dummodo, per contritionem saltem imperfectam, peccator obicem affectus ad peccatum abstulerit. Quia autem mortale peccatum maculam inducit ra­ tione tantum a culpa habituali distinctam, condonatio pec­ cati fieri potest per modum ablutionis maculae, ut in Bap­ tismo, vel per modum remissionis culpae, ut in sacramento Paenitentiae. 4. Effectus. — Remissio vel ablutio peccati, utrumque peccati habitualis elementum, imputationem peccati et consequentem Dei aversionem, auferre debet. Aversio Dei per gratiae inf usionem tollitur. Restituta amicitia Dei, poena damni, quae violatae amicitiae seu aversioni Dei respondebat, necessario tollitur. Tollitur etiam necessario poena sensus qua aeterna. Aeterni­ tas enim poenae sensus ex aeterna poena damni pendebat ; omnis aeternitas poenae fundabatur in permanente perver­ sione ordinis quae desiit ; ac repugnat ut quis simul ex gratia ius ad aeternam beatitudinem habeat et aeternam poenam pro peccato luere debeat. Sicut autem amicus, quamvis veterem amicitiam restituat, compensationem tamen pro damno allato postulare, sic Deus pro satisfactione 1 PECCATI EXSTINCTIO 401 indebite extra Ipsum quaesita dolorosam compensationem exigere potest. Poena itaque temporalis luenda non raro manebit. Haec autem, cum ab amico ac proin patienter toleranda sit vel ab ipso sponte expianda suscipiatur, minus involuntaria est et sic deminute tantum poenae rationem servat. 448. — II. Exstinctio peccati venialis. Contra ac diceba­ mus de mortali peccato, exstinctio peccati venialis : 1. Quod ad necessarias condiciones: a) Nullam proprie dictam reconciliationem per se sup­ ponit, cum hominem non fecerit inimicum Dei. Per se, inquam, quia commissum ab homine extra statum gratiae constituto, ante restitutam gratiam non auferetur ; b) Pos­ tulat quidem ut affectus ad istud peccatum tollatur; sed propter istam virtualem retractationem, formalem pae­ nitentiae detestationem exigere non videtur. Sic etiam inter amicos homines, reus actionis leviter displicentis for­ malem quidem veniam petere et impetrare potest ; sed potest etiam bono affectu et actione culpam reparare, atque alter amicus culpae oblivisci potest, sine formali colloquio de ista re ; c) Retractatio peccati venialis non continetur virtualiter in amni actu caritatis etiam perfectae, cum haec cum peccato veniali componi possit. Itaque ratio cur, extra sacramentum, contritio perfecta ad remissionem peccati mortalis requiratur, i. e. necessitas recuperandi principium reparationis, seu caritatem, hic plane deficit, cum principium caritatis subsistat. Solus pos­ tulatur usus principii caritatis. 2. Quisnam ? Duplex usus haberi potest: a) Qui peccavit recurrere potest ad sacramentum pae­ nitentiae, quod directe remittet peccatum, si obex affec­ tus ad peccatum saltem per attritionem sublatus fuerit ; b) Potest quoque iustus qui venialiter peccaverit impetrare veniam ex opere operantis, per ferventem actum vel formalis paenitentiae, vel bonitatis inordinato actui con­ trariae, quo proin virtualiter retractatur. Omnes isti actus sunt imperative actus caritatis. 26 [448.] 402 TRACTATUS V, TIT. V Venialiter enim peccans legem praesentis caritatis neglexit, et sic fervori caritatis aliquam difficultatem, ali­ quem obicem creavit. Hunc forti impulsu seu nisu actus boni removere oportet (Cf. S. Th., De malo, q. 7 art. 11, c.). 3. Remissio ista, quae nullum habitum restituere de­ bet, est mera non imputatio peccati praeeriti. Remissa ipsa, culpa, nondum debitum poenae exstin­ guitur. Sed, praeter usum indulgentiarum, istud per com­ pensationem omnium bonorum operum, nominatim eleemo­ synae, redimi potest. 4. Itaque quaestioni, utrum, extra sacramentum poeni­ tentiae, actus perfectae contritionis ad remissionem peccati venialis requiratur, an sufficiat attritio, non potest simplex responsum affirmans vel negans dari. Contritio requiritur in homine qui est in statu peccati ; attritio sufficit in iusto, atque ideo sufficiat quia status iustitiae denotat principium caritatis, quo exstante, peccatum veniale est simpliciter et ab intrinseco reparabile. Verum, ut explicatum est, ipsa formalis attritio necessaria non videtur. 449. — Secundum S. Τπομαμ, ii qui cum peccatis venialibus non retractatis ex hac vita decedunt, per actum caritatis in Deum, venialibus istis repugnantem, culpae remissionem obtinent ; sed cum absolutionem seu remissionem poenae mereri nequeant, poenam omnem luendam habent, nisi suffragiis viventium vel intercessione, v. g. B. Μ. V. levetur. SUMMARIUM. 450. — I. Exstinctio peccati mortalis supponit formalem re­ conciliationem cum Deo, atque exigit formalem paeni tenti am, ita ut propter solam ignorantiam vel oblivionem peccati, sufficiat virtualis quao in actu caritatis perfectae continetur. Cum homo non possit condigne satisfacere, restitutio gratiae et amicitiae est semper, respectu nostri, gratuita. Extra sacramentum se­ quitur contritionem perfectam, qua homo facit quidquid ipse potest ; vel in sacramento gratia per ipsum sacramentum red­ ditur, dummodo saltem per attritionem obex gratiae sit ablatus. Fit autem in baptismo per modum ablutionis maculae, in paeni- PECCATI FÜCA 403 tontia per modum remissionis culpae. Condonatio autem tollit aversionem a Deo per gratiae infusionem et tollit simul imputa­ tionem peccati. Restituta amicitia Dei, necessario aufertur poena damni, quae respondebat aversioni, et aeterna poena sensus, quae ex poena damni pendebat. Manere potest poena temporalis, sed non iam proprie dicta, cum sit patienter luenda ab amico. II. Exstinctio peccati venialis nec formalem reconciliationem supponit nec formalem paenitentiae detestationem exigere vi­ detur. Verum, cum conciliari possit cum ipsa caritate, non omnis actus caritatis, etiam perfectae, continet virtualem eius retrac­ tationem. Ad exstinguendum peccatum veniale requiritur usus quidam principii caritatis, sive sacramentalis, sive extrasacramentalis, qui fit tunc per ferventem actum sive formalis paeni­ tentiae, sive bonitatis inordinato actui contrariae. Etenim, dum venialiter peccans legem praesentis caritatis neglexit, aliquem obicem fervori caritatis creavit, quem contrario nisu actus boni removere debet. Remissio autem peccati venialis est mora non imputatio, quae tamen debitum poenae non necessario tollit. Decedentes cum venialibus non retractatis, obtinent per contrarium actum caritatis in Deum remissionem culpae, toto manento debito poenae. TITULUS V. Peccati fuga. Utilitas istius tituli, in quo de occasione proxima et remota peccandi agimus, maxima est in usu tum activo tum passivo sacramenti paenitentiae, adeo ut scriptores non pauci quaestio­ nem de occasione peccati ad tractatum de sacramento paenitentiae differant. Est tamen generalis quaestio, cuius hic est locus proprius. Nec intellegi possunt solutiones morales, nisi obligationis fugiendi peccata eorumque pericula noveris rationem et mensuram. 451. — Obligatio fugiendi peccata. 1. Negativa pars iustitiae Christianae : declina a malo, nos obligat ut malum morale eo odio abhorreamus quo dignum est. i. e. odio su­ premo, seu absoluto. Cuius obligationis violatio, pro ipsius mali moralis gravitate, mortalis vel venialis erit. [449-451.) 404 TRACTATUS V, TIT. V Neque possimus hodie, ubi tot homines et philosophi abso­ lutas obligationes morales negant; immo utilitates humanas, sive proprias sive communes, tam facile officiis moralibus ante­ ponunt, in hac verae religionis severitate satis insistere, et fide­ libus hanc persuasionem reddere familiarem, leges morum sicut leges fidei esse martyrum fortitudine honestandas. Malum autem morale proprie tale, non est nisi pecca­ tum formale. Malum enim morale est malum voluntatis, quae eligendo malum fit ipsa mala. Peccatum autem ma­ teriale voluntati non imputatur. Ergo non est voluntatis malum, nec proin verum malum morale. 2. Itaque obligatio ista nequit, ut in tractatu de conscien­ tia monuimus, tra/nsforri ad peccatum materiale. Sin aliter, absolutus rigorismus profitendus foret, nec reprobare posse­ mus propositionem damnatam : « Non licet sequi opinio­ nem (probabilem) vel inter probabiles probabilissimam (1) ». Ratio autem diversae regulae facile redditur, quia malum (non morale) non observatae legis particularis compensatur bono non nimis impeditae actionis humanae, quae, ut an­ tea exposuimus, soluta a lege peculiari, tenetur semper generalibus normis actionis honestae. Itaque obligatio fugiendi peccatum materiale converti­ tur in positivam obligationem curandi observationem legis humano modo. Necessaria ista diligentia variat pro momento legis et subiecti capacitate. De malo peccati materialis dis­ serit LUGO, Paen. d. 16, n. 389. Restat quaestio de obligatione fugiendi periculum con­ sensus in peccatum seu potius tentationem peccati, i. e. quaestio de fugienda peccati occasione. 452. — Obligatio fugiendi occasionem peccati. Ordine pro­ ponemus: I. Recepta placita cum notionibus; II. Causam obligationis cum conclusione nostra; III. Varia corollaria; IV. Regulam perfectionis. I. Notiones et recepta placita. 1. Notio. Occasio peccati est circumstantia homini exterior quae periculum peccandi (1) Prop, damnata ab Alexandro VIII per deer. S. Officii, 7 dec. 1690, n. 3. (Denz. 1293). DE FUGIENDA PECCATI OCCASIONE 405 inducit. Hoc nomine itaque proprie non venit periculum quod in sua natura, in sua fragilitate, in suis passionibus, in acto interiore homo reperire potest, etsi normae de fu­ gienda occasione ad actus quosdam interiores omnino trans­ ferendae sunt. Sic qui noverit se certo phantasmatum ge­ nere trahi ad voluptatem illicitam capiendam, phantasmata ista deliberate volvere propter istud periculum prohibetur. 2. Divisiones, a) Occasio porro dividitur in proximam et remotam. Verum de notione occasionis proximae non plane concordant scriptores. Cfr. Ballerini, V. n. 105. Ex Lugo, Paenit. (1) : « Proximam appellant, quando talis est ex genere suo ut frequenter homines similis condicionis ad pec­ catum mortale inducat, vel experientia constat in hoc homine talem effectum habere ». Idem fere verbo tenus habet Suarez (2) Rationem autem notionis dans. Lugo subiungit : « Dicendum est occasionem non ideo dici proximam quod inter ipsam et pec­ catum actuale nihil mediet, sed quia inter ipsam et certitudinem moralem peccati futuri nihil mediat » (d. 14, n. 164). Moderandam arbitratur n. 149, definitionem quam aliqui ascribunt S. Gregorio propter c. 7, De Paenitentia, Dist. 5 : pro­ ximam esse « qua non possumus vel certe non possumus sine dif­ ficultate uti absque peccato ». Nam tunc deserenda foret militia, negotiatio. « Alii ergo addunt, sic ipse pergit Lugo, occasionem proximam esse qua numquam vel fere numquam utitur homo, consideratis circumstantiis, absque peccato novo, ut qui detinet concubinam ». S. Alphonso (3) posterior ista definitio non placet, eique praefert hanc alteram qua - occasio proxima per se (seu respectu hominum in genere) est illa in qua homines communiter ut plu­ rimum peccant ». Statim autem proximam per accidens seu re­ spective dicit eam in qua aliquis «etsi non fere semper, nec fre­ quentius, frequenter tamen cecidit ; vel quia, spectata eius prae­ terita fragilitate, prudenter timetur ipsius lapsus. Nam, ut diximus, ad occasionem proximam constituendam, sulficit ut homo fre­ quenter in ea labatur ». Severius ergo S. Alphonsus occasionem proximam quibusdam specialem, quam occasionem proximam generalem describit. Baelerini propria definitione danda abstinet. (I) Paenit, d. 14, n. 149. — (2) Paenit. d. 32, s. 2, n. 4. — (3) Theol. mor. 1. 6, n. 452. (432.] 406 TRACTATUS V, TIT. V d'Annibale (1) refert hanc mathematicam aestimationem ex Gobât : si ex decem occasionibus, septem vel plus induxerunt peccatum. Lehmkuhl (2) proximam dicit occasionem quae pe­ riculum labendi affert grave et instans ; quod colligatur sive ex tristi experientia, si homo « quando versabatur in illis circum­ stantiis frequentius aut saltem satis frequenter re ipsa peccavit : si autem notabiliter rarius peccavit quam victor mansit, occasio ex lapsuum experientia proxima dici nequit'» ; sive ex vehementi tentationo cui homo in illis circumstantiis exponatur. Génicot (3) definitionem hanc approbat: a in qua homo semper aut saltem omnino frequentius peccat. Unde, etiam in posterum, peccatum est moraliter certum aut saltem valde probabile ». Quid nobis sit occasio proxima, post conclusionem apparebit; b) Occasio dicitur praesciis, continua seu in esse, quae aliquem solet circumstare v. g. in propria domo, in loco quo se cotidie pro negotiis confert ; vel disiuncta, non con­ tinua, non in esse, quae, separatis intervallis, ipsa se offert vel quaeritur : v. g. visitando cauponam. Prior remove­ tur, repellitur', altera potius declinatur abstinendo, non quaerendo ; c) Libera est quam homo sine magno incommodo : scandalo, infamia, gravi detrimento deserere potest ; ne­ cessaria est, quae vel simpliciter vel sine magna difficultate relinqui nequit : unde haec vel physice vel moraliter neces­ saria esse potest. Atque observes occasionem esse posse necessariam quam prima specie dixeris liberam. Sic peccans cum ancilla, vel in officina, qui ancillam dimittere vel officinam deserere potest, nihilominus in necessaria occasione versatur, si tentatio manat non ex tali ancilla vel tali officina, sed ex ancilla vel officina qua tali, et omni ancilla vel officina carere peccans moraliter nequit. Cfr. Lugo, d. 14, n. 150; d. 15, n. 50; d) Absolute proxima vel remota dicitur, attenta communi ratione hominum talis condicionis, aetatis; relative talis est, attenta peculiari cuiuspiam fragilitate vel firmitate. (1) Summula, I, 172 (05). — (2) Theol. mor. II, 617. — (3) InstituHones th. mor. II, 371. DE FUGIENDA PECCATI OCCASIONE 407 e) Occasio potest esse proxima in singulis congressibus, vel fieri propter frequentiam, ut non raro accidit sponsis; /) Occasio potest esse varii peccati vel unius definiti (Lugo, Paenit d. 14, n. 163. 164). 3. Fuga occasionis proximae est duplicis rationis : altera materialis, cum removetur aut non aditur res seu persona quae est occasio; altera formalis, quando, sive cau­ tione adhibita sive roborata voluntate, vis tentationis sa­ tis minuitur ut proxima in remotam conversa dici possit. Media adhibenda, de quibus sermo erit in tr. de Poeni­ tentia, huc redeunt ut debilitetur aggressio hostilis, vel viras defensivae amplificentur. 4. Normae agendi. Non est specialis obligatio vitandi occasionem remotam, modo quis firmam habeat volunta­ tem in ea non peccandi. — Sub gravi autem fugienda prae­ cipitur occasio proxima et libera peccandi graviter, nisi, sine temeritate eam per apta media, remotam reddere malis. — Propter occasionum frequentiam, quae rem ef­ ficeret molestissimam, et propter minus rei momentum, non videtur sub veniali praecipi fuga occasionis proximae peccati venialis, nisi tamen, ut vult Lehmkuhl II, 621. te­ mere, seu sine utilitate, periculum subeas. Quod praeser­ tim valet de iis peccatis venialibus quae mortalia prae­ parant. Praeterea, saltem veniale erit adire, sine relativa necessitate, occasiones nondum stricte proximas peccati gravioris. Is vero qui versatur in occasione proxima neces­ saria peccandi etiam graviter, vel qui talem adire cogitur, ad id unum faciendum obligatur, ut remedia quaerat qui­ bus spes est fore ut occasio evadat remota. Patio est, quia, etiam in occasione proxima, non peccatur nisi libere, et quia difficultas declinandi occasionem eum excusat ab admittendo periculo, in quo peculiare Dei auxilium expos­ tularo potest. 453. — II. Obligationis ratio et conclusio. Genuina itaque ratio cur occasio proxima moraliter declinanda sit, non est quod voluntas eam adeundi repugnet seriae vo­ luntati non peccandi : sin minus ne in necessaria quidem [453.] 408 TRACTATUS V, TIT. V peccandi occasione manere possemus. Praeterea, in occa­ sione proxima praevidetur quidem peccatum, sed ex libere tunc mutata voluntate, eius qui num· firmum propositum eli­ cit, ita ut fuga occasionis dici nequeat medium sine quo finis obtineri nullatenus queat. Verum ratio est, quia gene­ ralis virtus prudentiae nobis imponit sufficientem diligen­ tiam positivam curandi ut saltem gravibus cuiuslibet virtu­ tis officiis non derogemus. Positivum istud praeceptum ab eo violatur qui manet in proxima occasione libera ; non violatur ab eo qui necessariam occasionem tolerat. Is igitur qui liberam occasionem proximam materialiter vel formaliter deserere renuit, actu graviter peccat contra virtutem cuius sic neglegit officia, in cuius peccato generalis malitia contra prudentiam quoque continetur. Et quia actu graviter pec­ cat, ideo etiam eius propositum fugiendi peccata mortalia non est universale, sicut esse debebat. In aestimanda ista positiva cura, relativa gravitas periculi et incommodi subeundi pensanda est ; ideo omnis doctrina de fuga occasionis proximae sic magis distincte in pauca contrahi posse videtur. Conclusio. — Occasio proxima jormdliter est circum­ stantia exterior quae peccandi periculum relative grave indu­ cit. Tale periculum declinare debemus, nisi proportionate incommodo excusemur et time cautiones possibiles adhi­ beamus. Varietas sententiarum efficit ut gravem obliga­ tionem non possimus dicere certam, nisi tantum sit pericu­ lum ut praevidenda sit in eo culpa vere frequentior quam victoria. 454. — III. Corollaria. 1. Ante experimentum rei, gravitas periculi ex communiter contingentibus, nostea vero ex relativo effectu dimetienda est. 2. Qui adit occasionem peccati non stricte active permittit peccatum, quod esset intrinsece malum, sed tentationem, cui dein ipse libere resistet vel cedet. Observes autem, quamvis peccatum super omnia odisse debeamus, non esse nobis impositum ut super omnia abhorreamus tentationem in qua peccemus. Si cui reve­ letur fore ut in America committat peccatum quo in Europa abstinebit ; non ideo itinere americano abstinere debebit. Deberet DE FUGIENDA PECCATI OCCASIONE 409 utique abstinere, si ipsi revelaretur ut in America animam suam in aeternum perderet. Nam tunc praevisam habet quoque coniunctionem mortis cum statu peccati : quod non es in eius libera facultate constitutum, et ex caritate erga se omnino vitare debet. 3. In eo qui proximam peccati occasionem neglegit, potius quam efficacia, desideratur universalitas propositi. Dici tamen potest homo iste carere mediata propositi efficacia, cum positi­ vum praeceptum fugiendi occasiones datum sit ad vitanda pec­ cata formalia. 455. — Quid, si in occasione non stricte physice sed moraliter necessaria, usus remediorum frustraneus videatur, nec meliora in concreto praesto sint. In varias sententias abeunt doctores. Ballerini-Palmieri (1) suppositionem potius negandam esse existimant. Alii obli­ gationem tunc deserendi occasionem ipso suo silentio, immo con­ ceptis verbis negant. Si enim, sic ipsi, paenitens «potuit prima vice absolvi, poterit et secunda » (2); cum dolor et propositum non magis in secundo casu quam in primo desideretur ; et quia, in occasione physice necessaria, omnes hac praesenti dispositione contenti esse debeant. Sic fere Lugo (3), qui in hanc sententiam propendet. Alii, non pauci, obligant tunc ad deserendam occa­ sionem. quia formalis fuga occasionis sola tunc det spem emenda­ tionis, et Christus dixerit: « Si oculus tuus scandalizat te,erue eum et proice abs te » etc. Alii, ut Suarez (4) et S. Carolus (5) negant regulam generalem dari posse. Gury (6) ita distinguit : fugam occasionis imperandam esse si practice facilius videatur deserere occasionem quam in eadem sine peccato permanere. Berardi, in aliquo raro casu, quo Confessarius. cognita morali (7) paenitentis fortitudine, medium eius viribus attemperatum in­ dicet, imponendam putat, non obstante magno incommodo, tugam occasionis. Sic itaque dicendum arbitramur. Quotiens modo possibilis videatur, ipsa occasionis fuga, tutiores omni opera sequendae suadeantur. Et pravissimum incommodum, haec fuga per se· res aliquo seu partes nisi obstet imponenda (1) Opus theol. V. n. 119. — (2) Tamuurini, Praxis expeditas confessionis, III, 3, 10. — (3) Paen. d. 14, n. 156. — (4) In 3 Part. De Poenitentia, d. 32, I 2. (5) Jnstr Confess. — (6) Theol. mor. II, 631. — (7) De occasionariis et re­ cidivis. |454. 455.] 410 TRACTATUS V, TIT. V. videtur : attenta enim gravitate ruinae spiritualis, occasio iam non potest dici necessaria sed relative libera. Cum gra­ vissimo tamen incommodo vitae, fortunae, etc. confessarius non videtur materialem occasionis fugam stricte prae­ cipere posse, cum, propter discidium inter auctores, obli­ gatio certa dici nequeat. Cf. Lugo, Paen. d. 25, n. 115. Ce­ tera cf. tr. De sacramento Paenitentiae. 456. — IV. Regula perfectionis. Hactenus de obliga­ tione. Verum Christiana caritas ultro ad meliora studia animum erigit. Sicut, in speciali materia venereae delecta­ tionis, praedicatur quaedam castitas angelica, quae omnem affectum a carnali voluptate solutum servat, dein, quantum decet et copia habetur, carnales motus etiam involuntarios vitat, et a contagio corruptionis saeculi se servat immunem, sic habetur generalis quaedam intentio castitatis mentis, quae perfectam affectus puritatem colit, ac, nulli tamen pusillanimitati cedens, nullumque ministerium caritatis re­ fugiens, omni quidem tentatione fortiorem, adiuvante Dei gratia, se reddit ; rursus tamen aliquam, propter pro­ priam satisfactionem, subire tentationem recusat ; immo sublimitate suarum voluntatum atque imperio in vires in­ feriores etiam dolorose seu per mortificationem acquisito, fomitem tentationum in ipso virtuoso homines minuere satagit. SUMMARIUM 457. — I. Absoluta et indispensabili obligatione tenemur abhorrendi supra omnia mala, malum morale, quod est peccatum formale ; non autem materiale, cum voluntati non imputetur. Quare obligatio fugiendi peccatum materiale est ipsa obligatio curandi humano modo observationem legis. II. De occasione peccati. Occasio peccati est circumstantia exterior quae periculum peccandi formaliter inducit. Dividitur in proximam et remotam. De ista notione non plane concordant auctores. Alii enim proximam vocant in qua homo fere semper peccat, dum aliis iam proxima est in qua homo frequenter peccat ; alii proximam esse dicunt in qua homo semper aut saltem omnino 3UMLMABIUM DE KUOA PECCATI 411 frequentius peccat. Nec dcsiint qui haec mathematice aestimant. Occasio alia est praesens, continua seu in esse, vel disiuncta, non continua, non in osse : prior removetur, altera non quaeritur. Altera est libera quam homo moraliter deserere potest, altera quae vel simpliciter vel sine magna difficultate deserere nequit. Potest autem absolute vel relative esse proxima aut remota, prout talis est attenta comrnuni ratione hominum definitae con­ dicionis et aetatis, aut attenta speciali personae fragilitate vel firmitate. Occasio potest esse in singulis congressibus vel fieri talis propter frequentiam ; potest varia peccata vel unum tantum respicere. Fuga autem occasionis distinguitur materialis, qua oc­ casio impeditur, vel formalis, qua vis tentationis minuitur ut ex proxima fiat remota. Sub gravi praecipitur fuga, saltem formalis, occasionis pro­ ximae et liberae peccandi graviter ; sub veniali arcendae sunt occasiones liberae minus proximae aut ipsius peccati venialis, quando sino utilitate periculum incurritur peccandi venialiter. In occasione necessaria, manet sola obligatio quaerendi remedia convertendi occasionem in remotam. Vora ratio obligationis est obligatio prudentiae, quae nobis imponit sufficientem diligentiam curandi ut saltem gravibus of­ ficiis virtutis non derogemus. In aestimanda ista positiva cura, relativa gravitas peccati et incommodi subeundi pensanda est. Quare occasio proxima formaliter est circumstantia exterior quae peccandi periculum relative gravo inducit : hoc declinare debemus, nisi proportionate incommodo excusemur et tunc cau­ tiones possibiles adhibeamus. Propter varias sententias, gravem obligationem non possumus dicere certam, nisi tantum sit pericu­ lum ut praevidenda sit, in occasione libera, culpa habitualis seu vere frequentior quam victoria. Corollaria. Ante experimentum, gravitas periculi ex commu­ niter contingentibus erit aestimanda. Qui occasionem adit, active non permittit peccatum sed tentationem. Atque in eo qui proximam occasionem deserere non vult, potius quam efficax propositum, desideratur universale, cum gravem obligationem fugiendi oc­ casionem implere renuat. [456.457.] 412 TITULUS VI. If generibus. II De quibusdam peccatorum Utilitas. Ad Theologiam fundamentalem pertinent genera­ les quaedam indicationes de peccatis quae talis rationis sunt ut generica eorum explicatio intellectum iuvet specialium pecca­ torum, vel logicam peccatorum collocationem permittat. Duo porro erunt capita istius tituli. In priore de subiectiva ratione quonindam peccatorum, i. e. de peccatis internis ; in altero de quibusdam obiectivis rationibus agemus : i. e. de peccatis capita­ libus, de peccatis contra Spiritum Sanctum et de peccatis quae iras de caelo ultrices clamore devocant. CAPUT I. De peccatis internis. 458. — Notio argumenti. Ex definitione supra n. 402, tradita S. Augustini, « Dictum, vel factum vel concupi­ tum », distinguuntur peccata cordis, oris, operis. Quae dis­ tinctio formalis est, quando mens et lingua inchoant pec­ catum quod secundum se postulat exteriorem consumma­ tionem. Tunc peccata cordis et oris, si separatim aesti­ manda sunt, ad eandem speciem obiectivam ac peccatum operis referuntur, et simul specie ab eo differunt, tamquam incompletum a completo (Cf. 1, 2, q. 72 art. 7). Mere materialis, contra, est eadem distinctio, si agitur de peccato quod interno consensu, ut interior haeresis, vel verbis, ut detractio, perficitur. Tunc enim sunt peccata simpliciter consummata. Hoc loco peccata interna consideramus ut secundum se incompleta, et separatim aestimanda sunt. Interna ista peccata possunt esse delectatio seu sim­ plex amor et complacentia, afficiens rem seu actionem ma­ lam; eiusdem rei vel actionis desiderium', gaudium de actu praeterito. Ut supra η. 117, notavimus, sunt qui delectationi sensus nomen delectationis reservant, ut nomine gaudii delectationem voluntatis appellent. De fruitione rei seu actionis praesentis non loquimur, cum haec necessario unum sit cum ipso peccato con­ summato. Conferenda sunt quae supra diximus de honestate delectationis. Articulus I. — De morosa delectatione 459. — Notiones et varia moralitas. Morosa dicitur de­ lectatio non a inora temporis (namque uno momento per­ fici potest), sed a deliberato assensu voluntatis. Terminari autem potest vel ad ipsum opus, vel ad eius cogitationem : ad substantiam operis, vel ad aliquem eius modum. 1. Terminata ad cogitatum opus malum, v. g. ad homi­ cidium, morosa delectatio est secundum se mortalis vel venialis, prout approbat opus graviter vel venialiter malum (1, 2, q. 27 art. 3). Moralis autem specificatio hauritur ex notis in quibus complacentia habetur. Abstracta enim obiecti consideratio, obiectum quibusdam notis spoliare vel vestire potest. 2. Condicionata delectatio, saltem ordinis rationalis, non erit in se illicita, si condicio ordinationem auferat. Saltem ordinis rationalis, inquam: delectatio enim appetitus sensitivi, quae phantasiam rei repraesentatae sequitur, obiectum afficit ut est in se. Quare, si obiectum non potest esse bonum nisi posita quadam condicione quae nunc deficit, ut est commer­ cium carnale personae solutae, ipsa delectatio sensibilis erit illi­ cita. Quocirca, quamvis, propter periculum malae commotionis, haec potius vitanda sit, intellectualis delectatio de carnali com­ mercio cum persona aliqua, ea condicione « si esset coniux delec­ tantis », obiective non est inhonesta ; delectatio autem appetitus sensibilis foret venerea commotio, quae non coniugatis est sub gravi prohibita Cf. nostrum De castitate, n. 367. 368. Mala ista sensibilis delectatio habetur de actu venereo, de vindicta, de jurto (1). Istud tamen interest inter tres delectaticnes. quod prima et tertia consistunt potius in suavi commotione sub(1) Sanchez, Decal. 1. 1, c. 2, n. 35. 458. 459 ] 414 TRACTATUS V, TIT. VI, CAF. I iecti jruentis, repraesentatis deliciis vel bonis, dum altera potius hauritur ex persona de qua per vindictam triumphus agitur. Undo prima et tertia, non vero altera, sine affectu ad obiectum facile esse possunt. 3. Delectatio de cogitatione rei malae, non autem de opere malo, non est secundum se mala : pro fine, utilitate, modo, mala vel bona esse potest. Sic magistratus honeste de delicto recogitat ut istud puniat; contionator, ut istud reprehendat. 4. Delectatio de modo artificioso et industrio (pio res mala facta concipitur, non est de obiecto malo, ac proin per se non est culpanda. 460. — Specificatio. Delectatio morosa obiecto specificatur. Obiecto, inquam, prout apprehenditur et delectat. Quomodo tamen, in re venerea, ea quae accusari consue­ vit delectatio morosa seu complacentia in turpibus phan­ tasiis, sit potius consensus in excitatam veneream commo­ tionem, et proin signet peccatum actionis solitariae magis quam proprio dictam delectationem morosam, cf. de castitate et vitiis oppositis, n. 266. Ibi etiam agimus de obligatione vitandi carnales delectationes vel reprimendi motus sponte exortos. Articulus II. — De Desideriis. 461. — Desiderii notio, moralitas. Desiderium, sicut su­ pra vidimus, intentionem aliquam exsecutionis secum fert ; seu dicit, praeter amorem, quampiam intentionem, abso­ lutam vel condicionatam. 1. Desiderium absolutum, quo voluntas consentit in peccatum aliquando perpetrandum, speciem theologicam et moralem actus exterioris in quem fertur necessario par­ ticipat. Constat ex ipso S. Mattii. 5, 28: « Qui viderit mu­ lierem ad concupiscendam eam, iam moechatus est eam in corde suo ». Et ratio est manifesta : actus interior ab actu externo, tamquam ab obiecto suo, bonitatem et mali­ tiam suam haurit. PECCATA INTERNA : DESIDERIA, GAUDIA 415 2. Desiderium condicionatum erit peccaminosum tel non, prout malitia in obiecto manet vel ab eo tollitur. Ratio est, quia quamvis desiderium condicionatum nihil exte­ rius efficiat, in voluntate tamen affectum ponit actionis : qualis itaque culpa foret illam exsequi, talis erit illam amare. Quare, in se innocua sunt, facta condicione « si prohibitum non esset », vel in statu quo hi actus licent, desideria de rebus solo iure positivo prohibitis : ederem cames feria VI, nisi Eccle­ sia id vetaret ; de rebus iure naturali in aliquo casu aut statu li­ citis : occiderem Petrum, si Deus id mihi mandaret ; suspenderem furem, si essem iudex ; ducerem uxorem, nisi essem sacerdos. Observes tamen otiosa ista desideria, in pluribus rebus periculosa fieri. Contra, mala haec sunt : si non esset infernus, moecharer ; si non casem religiosus, fornicarer, si rationem mei status non haberem, iniuriam ulciscerer, te occiderem ; immo haec alia (etsi quidam fortasse contradixerint) : si non esset peccatum, fornica­ rer, divites spoliarem, etc. Dummodo tamen per haec omnia vo­ luntarium affectum, praesentem significes, et non mere propensio­ nem naturalem vel illud quod in alia aetate, in alio statu, in alia fide religiosa facturus fuisses. Articulus III. — De gaudiis. 462. — Gaudii moralitas. 1. Complacentia in facta mala actione, seu gaudium de commisso peccato, huius malitiam theologicam et moralem necessario participat. 2. Gaudium de opere secundum se malo, sed quod prop­ ter somnum, ignorantiam, ebrietatem, culpa vacavit, in­ terdum sed non semper excusabitur. Si opus non fuit pec­ catum materiale, obiectum erit honestum: ut si quis gau­ deat de pollutione nocturna qua diurnae tentât iones im­ pediuntur. Si vero peccatum materiale fuit : v. g. pollutio tactibus in somno procurata, ut de illo actu gaudere pos­ sis, eadem causa requiritur ob quam illum permittere pos­ sis. I. e. ut de. illa actione propter bonum effectum licite gaudeas, oportet ut effectus bonus proportionem habeat ad malum quod est semper materialis transgressio legis. [460-462.] 416 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. 1 Ceterum, pro varietate praecepti, culpa gradu variabit· Sic ad summum veniale erit gaudium de violato, sine culpa, praecepto abstinentiae, etiamsi proportionem ef­ fectus boni non consideres. In hac re INNOC. XI merito hanc prop. 15 damnavit : « Licitum est filio gaudere de par­ ricidio parentis, a se in ebrietate perpetrato, propter ingen­ tes divitias inde ex haereditate consecutas ». 3. Gaudium de effectu bono secuto ex opere malo non est de obiecto malo, nec proin peccati arguendum est. Ita honestissimum gaudium concipimus de gloria martyrum, de redemptione nostra consummata per scelus ludaeorum, de pace publica post tyranni mortem. Hoc per se valet etiam si effectus e peccato proprio manaverit, modo causam detesteris : sic de culpa quae occasio fuerit paenitentiae. Sed tale gaudium quandoque periculosum erit. 463. — Quid si gaudeas de physico malo. De ruina, morbo, morte proximi, seu de eius malo non morali, eatenus licet delectari, eatenus haec optare cuipiam fas erit, qua­ tenus ordini caritatis id congruens sit ; ergo, quatenus eius temporale malum « est impedimentum malorum alterius quem plus tenetur diligere, vel communitatis aut Eccle­ siae », vel « secundum quod per malum poenae impeditur frequenter malum culpae eius » (S. Th. 3 S. d. 30, q. 1 art. 1 ad 4). Sed cavendum est, ne, « cum nostra odia exsequi­ mur, fallamur sub specie utilitatis alienae » (S. Geeg. M. Moral. 22, c. 11, n. 23). 464. — Quaeres, quomodo aestimanda sit iactantia de peccato, tristitia de bono? 1. lactantia vera, non ficta, gaudio superaddit gloria­ tionem de offensa Dei et scandalum. Ficta, v. g. ex respectu humano, praeter mendacium, continet malitiam per se gravem, in materia gravi, contra obligationem professionis Christianae. 2. Tristitia de molestia operis boni aut de opere bono qua molesto, communiter est torpor tantum venialis, nisi SUMMARII M DE PECCATIS INTERNIS 417 gignat veram aversionem ab ipsa re, secundum se, vel grave periculum inducat omittendi opus sub gravi debitum. Mortalis tamen acediae damnatur tristitia de ipsa a/niicitia divina, quia cum pugna conservanda est, vel de vocatione ad divinam beatitudinem, per labores acqui­ rendam. Cf. Lehmk. I, 359. SUMMARIUM. 465. — I. Actus interiores qui diriguntur ad actum externum completum, unum cum actu completo peccatum saepe sunt; si separatim sunt aestimandi, in morali actus completi specie versantur, ab eo tamen ob hanc alteram rationem specie differunt, quod sunt incompleti, inchoati. Consideramus hic actus incom­ pletos, omittendo fruitionem, quae necessario unum est cum actu consummato. II. Delectatio morosa, seu simplex deliberata complacentia in obiecto malo, huius speciem ct gravitatem participat, si est absoluta. Si est condicionata et ordinis rationalis, ex natura et vi condicionis appositae pendebit eius moralitas. Si autem est delectatio appetitus sensibilis, cum sequatur phantasiam, quae est de re concreta, respicit obiectum ut est in concreto. Quare sensibilis delectatio de copula cum persona soluta erit necessario mala delectatio venerea. Intellectualis de copula cum persona soluta sub hac condicione : si esset coniux propria, erit periculosa, sed non inhonesta obiective. Cogitatio rei malae potest esse bona, mala aut indifferens ; inde delectatio aestimanda erit. Delectatio de modo quo res mala facta sit, non est necessario mala. Delec­ tatio morosa specificatur obiecto. Sed, in re venerea, plerumque hoc nomino designatur consensus in praesentem commotionem carnalem, ita ut sit potius peccatum luxuriae solitariae consum­ matum, cui imaginatio fuit instrumentum. III. Desiderium absolutum speciem exterioris actus tum mo­ ralem tum theologicam necessario participat. Condicionatum, erit peccaminosum vel non, prout affectus quem desiderium inef­ ficax ponit in voluntate est honestus vel non. Quare verum desi­ derium : carnes manducarem nisi esset vetitum, erit honestum ; inhonestum autem : si non esset peccatum, fornicarer. IV. Gaudium do commisso peccato huius malitiam mo­ ralem et theologicam necessario participat. Gaudium de opere, 27 [ 403-465.] 418 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. II secundum se nialo, sed quod, propter subioctivam condicionem, culpa vacavit, erit inhonestum si fuit peccatum materiale, nisi proportionata causa fuerit propter quam permitti potuit. Pro gravitate praecepti, culpa erit venialis vel mortalis. Sic gaudium do violato sino culpa praecepto abstinentiae non erit nisi veniale. Gaudium de offectu bono, non est per se poccaminosum, etiam si offectus sequatur peccatum. Gaudium do malo non morali pro­ ximi excusabitur quatenus ordini caritatis non repugnet. V. lactantia vora gaudio addit gloriationem de offensa Dei et scandalum. Ficta, per se continet gravem malitiam, in materia gravi, contra professionem vitae Christianae. Tristitia de opero bono qua molesto, communiter non est nisi torpor venialis, dum­ modo ne sit do ipsa amicitia divina, quia cum pugna conservanda sit, vol de beatitudine laboriose acquirenda. CAPUT II. De quibusdam obiectivis peccatorum rationibus. Articulus 1. — De peccatis capitalibus. § 1. — Notiones generales. 466. — I. Peccati capitalis notio. 1. Λ remota antiquitate, Christiani edocti sunt non ad solos transeuntes actus ani­ mum advertere, sed maxime habituales dispositiones et pro­ pensiones considerare, quae in actus erumpunt vel actibus gignuntur. Nonne ipse Apostolus Galatas sic hortabatur : «spiritu ambulate et desideria carnis non perficietis» (1) ; et Philippenses: «Hoc enim sentite in vobis quod et in Christo lesu » (2) ; et hanc supremam regulam Corinthiis dabat : « Omnia vestra in caritate fiant » (3) ? Ac plurcs alii loci allegari possunt quibus cura habitualis dispositionis tamquam fons bonorum operum magna vi commendatur. Sunt autem etiam peccatis et vitiis faventes inclina­ tiones. De his scriptores ecclesiastici et SS. Patres disserere coeperunt et plures vel pauciores numero indicare, donec (1) Gal. 5, 16. — (2) Philipp. 2, 5. — (3) 1 Cor. 16, 14. ( PECCATA CAPITALIA: NOTIONES 419 auctoritas S. Gregokii M. obtinuerit ut septem commu­ niter numerarentur peccata capitalia. Nihil itaque revelatum vel adeo sacrum in septennario isto numero ponendum est : ipse S. Antoninus (1) octo vel novem peccata capitalia admittebat. 2. Igitur vitia capitalia sunt vitia specialia, non ne­ cessario aliis graviora, immo, non necessario mortalia, sed quorum fines habent quasdam primarias rationes movendi appetitum, ita ut propter illos consequendos multa faciat homo, cum bona tum mala, et sic in plura peccata perdu­ catur (2). Bifariam itaque considerari possunt : vel tamquam fon­ tes aliorum peccatorum, seu Normaliter capitalia, vel tam­ quam peccata specialia. Sub solo priore respectu ad theologiam fundamentalem seu generalem pertinent. So­ lent tamen auctores hac quasi occasione uti ut de singulis peccatis, in se spectatis, utilia quaedam addant, ne postea quasi bis idem argumentum versare videantur. Ad «piem morem ipsi nostrum tractatum accommodabimus. 461. — II. Divisio. Secundum S. Thomam. (3) vitia capitalia sunt duplicis rationis : 1. Alia sunt capita, prima origo omnium peccatorum, et duo sunt : cupiditas et superbia. Do cupiditate dixit Apostolus (4). « Radix omnium ma­ lorum est cupiditas ». Quod verum iam apparet, si cupi­ ditatem sumas pro appetitu divitiarum. Divitiae enim sunt medium consequendi omnia bona temporalia ; oritur au­ tem peccatum « ex appetitu commutabilis boni (5) ». Et magis manifestum est, si cupiditatem tamquam studium boni proprii qua talis seu quasi-separati, opponas caritati qua omnes et nosmetipsos in Deo amamus. In omni peccato latet quidam « egoismus ». De superbia ait Eccli. 10,15 : « Initium omnis peccati (1) Summa aurea p. 2, t. 1-9. —- (2) Cf. Summaml , 2, q. 84 art. 4, c. ; 2, 2, q. 118 art. 73; q. 132, art. 4, ad 3. (3) 1, 2, q. 84 art. 3, ad 1. — (4) 1 Tbn. c. ult. 10.— (5) S. Th. 1. c. [466. 467.1 420 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. π est superbia », quia, ut tradit S. Tu. (1), finis quern homo in temporalibus appetitionibus intendit est quaedam singu­ laris sui perfectio et excellentia. Vel simplicius dici po­ test superbia, ut contraria humilitati, repudiari radicaliter omnem subiectionem legi, ac proin solvi omnia impedi­ menta quae a propria cupiditate sequenda animum re­ vocare seu retardare possint. Superbia autem describitur inordinatus appetitus propriae excellentiae. Perfecta super­ bia, secundum Augustinum, dicit amorem sui usque ad contemptum Dei (2). 2. Alia, quae duarum istarum radicum sunt manife­ stationes vel fructus, rationem habent originis propinquae respectu plurium peccatorum (3). I. e. considerando minus peculiarem peccantis dispositionem, quae nimis variat, quam naturalem et mutuam habitudinem finium, causalitatem finalem habent respectu plurium peccatorum. 408. — III. Explicatio. Septdnnarii numeri S. Tn. hanc, art. 4, tradit explicationem, quae petitur ex triplici bono quod homo principaliter quaerit, et duplici juga mali cui bonum est coniunctum. Tria ista studia positiva et inordinata sunt : honoris et laudis per inanem gloriam; delectationis corporalis, per gulam et luxuriam ; bonorum exteriorum, per avaritiam. Per acedia m vero, fugimus laborem cui coniungitur bonum proprium; per in­ vidiam vero, bonum alienum quatenus nostrae excellentiae obstat; quod si fit per insurrectionem ad vindictam, habetur ira. Horum vitiorum indicatione simul edocemur quasnam, in spirituali pugna, dispositiones debellandas habeamus. Sunt au­ tem : amor gloriae seu laudis humanae, qui colitur superbia; amor bonorum exteriorum, quem alit avaritia; amor delectatio­ num, quem produnt luxuria et gula; amor proprius, qui parit invidiam; amor honoris proprii, qui excitat iram; amor com­ moditatis propriae, cui cedit acedia. Singula vitia, sua quodque prima littera designantur et con­ sueto ordine numerantur voce « Saligia » (Noldin. Prine, n. 335). (1) Ibid. art. 2. — (2) Cf. Dc dv. Dei, L. 14, c. 28 (P. L. 41, 436). — f3) 1, 2, q. 84, art. 3, ad. 1. PECCATA CAPITALIA: SI PERRI A §2. — De 421 superbia seu inani gloria. 469. — Notio. 1. Inordinatus appetitus propriae excel­ lentiae, quae est generica superbiae definitio, potest esse repudiantis subiectionem, et haec est superbia perfectae ra­ tionis, mortalis genere suo, et initium omnis peccati : vel est eius qui subesse non renuit, sed nimio affectu vult excel­ lere, in merito suo, vero vel existimato, nimis sibi complacet·, est inordinatus modus consectandi propriam excellentiam. Haec est superbia imperfecta, venialis, et speciale vitium capitale. 2. Capitale vitium est, quatenus gignit praesumptionem, ambitionem, vanam gloriam. Praesumptio est, hoc loco, — nam alia praesumptio spei opponitur, — appetitus aggrediendi aliquid supra vires. Venialis genere suo, fit mortalis, si graviter damnosa evadat. Ambitio est inordinatus appetitus dignitatis et honoris. Venialis est, sed fit mortalis ratione materiae, medii adhi­ biti, damni effecti. Vana gloria inordinate cupit et quaerit propriae ex­ cellentiae manifestationem. Huiusmodi vana gloria quaeritur ex re mala, falsa, ficta vel improportionata ad intentum ; aut apud eos qui non bene de re indicant ; — aut sine debito fine. Venialis per se, fit per accidens mortalis, ut si ducat ad iactantiam de re mortaliter mala. Cf. Sanchez, Decal. 1. 1, c. 3, n. 4 ss. 3. Vitium oppositum. Excessus isti opponuntur ma­ gnanimitati, a qua, quoque, per defectum, receditur pusil­ lanimitate. Hac quispiam, nimium sibi diffidens, detrectat honores, gloriam vel officium quibus dignus est. Venialis est culpa; quae fit mortalis, si assumere vel exsequi detrec­ tes quod sub mortali praestare debebas. 470. — Virtus opposita. Magnanimitas animum erigit ad facienda magna, seu magno honore sunt digna, sibi tamen proportionata. [468-470.] 422 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. II § 3. — De Avaritia. 4ÎI. — Notio. 1. Avaritia est inordinatus appetitus tem­ poralium rerum. Ex genere suo venialis, iit mortalis, si propter eam graves committuntur legis violationes. 2. Capitale vitium est, quatenus gignit : obdurationem cordis, seu nimiam applicationem ad acquirendas vel con­ servandas divitias, cum inani et vano timore ne non acqui­ rantur vel perdantur; violentiam', fallaciam, quae est dolus in verbis; fraudem, quae est dolus in factis; proditionem, quae est damnosa contra fidem datam deceptio : prodi possunt personae, bona, secreta. Fraus et proditio sunt mortalia ex genere suo. 3. Oppositum vitium prodigalitatis, deficit in conservan­ dis bonis, excedit in iis erogandis : est veniale ex genere suo. 472. — Virtus opposita. Media inter utrumque vitium est liberalitas, quae divitiis bene utitur, praesertim eas ex­ pendendo pro aliis. § 4. — De Luxuria. 4Î3. — Notio. 1. Luxuria est inordinatus appetitus Venereorum, de quo alibi ex professo. 2. Ut capitale viti um, gignit in intellectu : caecitatem men­ tis, abalienatae a cogitationibus caelestibus ; praecipita­ tionem operantis sine consilio ; inconsiderationem agentis quae suum statum vel personam dedecent; inconstantiam in bonis propositis. In voluntate autem luxuriosi crescit falsus sui amor, ob consuetudinem omnia ad se referendi ; praeparatur odium Dei vindicis peccatorum ; fovetur af­ fectus praesentis saeculi, ex inordinato timore mortis. Quat­ tuor posteriores effectus, non autem priores, sunt graves ex genere suo. Virtus opposita est castitas. AVARITIA, LUXURIA, INVIDIA i 23 § 5. — De Invidia. 474.— Notio. 1. Invidia est tristitia de alterius bono, prout illud est diminuti eum propriae excellentiae. Directe adver­ satur caritati, quae de proximi bono gaudet ; et concipi consuevit non erga eos qui longe nobis eminent, sed erga aequales aut paulo superiores. Genere suo mortalis, ob im­ perfectionem actus vel modicitatem boni de quo quis tri­ statur erit tantum venialis. Non est itaque invidia, si de bono alterius tristeris, a) quia inde tibi vel aliis times nocumentum: est timor ; b) quia nobis deest bonum quod alter habet, ita ut non doleamus formaliter quod sit alterius : est aemulatio, zelus ; c) quia alter est indignus : est indignatio. Tria ista possunt esse ordinata et bona, vel etiam inordinata et graviora mala. Est vero proprie dicta invidia, si ipsum incrementum alte­ rius excellentiae apprehendas quasi sit tibi malum, et ideo doleas quod alter in excellentia crescat et sic tibi fiat superior. Invidiae peccatum facile ab ambitiosis et a mulieribus committitur. N. B. Maledicere diei quo quis natus sit, quo uxorem duxerit, dolore quod natus sit, potest esse simplex manife­ statio tristitiae de malis quae ea occasione orta sunt : quod nullum est peccatum vel leve tantum. Sed gravis foret ir­ reverentia erga Deum carpere dispositiones divinae Provi­ dentiae; et graviter adversaretur caritati, vere sive sibi sive alii optare malum grave. 2. Ut vitium capitale, invidia parit odium, detractio­ nem, gaudium de proximi malo, susurrationem, i. e. malam de proximo oblocutionem, ad tollendam amicitiam ipsius cum aliis. Susurro conari debet ut amicitiam istam resti­ tuat. Opposita virtus est caritas, qua de bono alieno ut de proprio gaudemus. (471-474.) 124 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. II § 6. — De Gula. Praeter generalem gulae considerationem, quaedam de ebrie­ tate peculiariter dicenda occurrunt. I. — T)e Gula in universum. 4Î5. — Notio. 1. Gula est inordinatus appetitus cibi et potus. Inordinatio autem quinque modis committitur : 1. Edendo ante tempus ; 2. Nimis exquisita; 3. Plus iusto ; 4. Voraciter ; 5. Nimis exquisite praeparata ; seu bre­ vius, edendo « praepropere, laute, nimis, ardenter, stu­ diose » (2, 2, q. 148 art. 4). Vitium istud opponitur abstinentiae. Excessus in cibo et in potu dicitur crapula. Gula ex genere suo est peccatum tantum veniale, quia gu­ losus peccat solum in modo quo ad bonum hominis refert ci­ bum et potum, quae ad istum finem re vera ordinem dicunt. Veniale itaque erit cibo vel potu se usque ad vomitum im­ plere ; veniale, vomitum procurare ad iterum prandendum vel bibendum. Mortalis fit crapula, qua lex Ecclesiae vio­ letur ; — quae, in materia gravi, officia status impediat ; — quae graviter noceat valetudini. lain supra, ubi de delectatione ratio data est cur inter propo­ sitiones ab Innoc. XI damnatas, haec reperiatur n. 8 : « Comedere et bibere usque ad satietatem ob solam voluptatem, non est pecca­ tum, modo non obsit valetudini, quia licite potest appetitus suis actibus fmi ». Omnibus constat nullatenus peccare qui salubrem vomitum procuret (2, 2, q. 150 art. 2). 2. Ut vitium capitale, gula gignit, in anima : hebetu­ dinem mentis ; ineptam laetitiam, i. e. quae movet ad in­ honesta cantanda, dicenda, agenda; multiloquium, scurri­ litatem. Inepta laetitia est in appetitu ; multiloquium in verbis ; scurrilitas in verbis et gestibus : ex levitate, ad ri­ sum excitandum, verba dicuntur parum decentia, fiunt inurbana. GULA : DE EBRIETATE 425 In corpore autem, gula gignit immunditiem, vomitum, se­ minia effusionem·, haec non imputatur, si mere praevisa est naturaliter post crapulam secutura, sine periculo consensus. 476. — Quaeres utrum necne peccet, qui carnibus aut sanguine humano vescatur ? Sine iusta causa medicinae vel sedandae famis, id re­ pugnat pietati defunctis debitae. Reatus ipso instinctu na­ turae, qui illud abhorret, nobis revelatur. Vitam hoc modo servare permittitur, sed non iubetur. II. — De Ebrietate. 477. — I. Notio. Plena ebrietas statum designat iUius qui, propter potum vel similem causam, immediate privatur usu rationis cum proxima incapacitate usum illum recu­ perandi. Immediate, inquam, quatenus non interponitur somnus naturalis. Hoc ceterum, sive naturaliter sive accidentaliter, excusso, moraliter statim usus rationis resti­ tuitur. Per tempus quo quis ebrius est, facultas superior mo­ raliter supprimitur, cum nihil iam dirigere queat. Ipsa phy­ siologia nos docet, hominem ebrium subtrahi associatio­ nibus superioribus et sub imperio inferiorum poni. Quare haec usus rationis privatio assimilanda est cuidam tempo­ raneae seu reparabili mutilationi. II. Moralitas. Qua talis erit intrinsece illicita, intentio vel electio ebrietatis, nisi moraliter necessaria sit ad bonum totius, v. g. ad sanitatem recuperandam. Illicita quoque erit quae sine proportionata causa per­ mittitur. Ac per se, peccatum istud est grave. « Quod enim homo absque necessitate reddat se impotentem ad utendum ra­ tione, per quam homo in Deum ordinatur et multa peccata occurrentia vitat, ex sola voluptate vini, expresse contrariatur virtuti » (1). Id est, ordinem in se ipse perturbat qui (1) 1, 2, q. 88 art. ό ad 1. [475 477.] 426 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. II ipsum ordinationis principium, seu rationem, facultatem rectricem sibi aufert. Ac proin erit grave, si prospiciuntur peccata materialia, si praevidetur necessitas habendi ex­ peditum usum facultatis superioris ; vel si, ob tempus per quod durat, notabilis fuerit innaturalis interruptio vitae rationalis. Sive nimio potu sive alio medio te usu rationis et proxima ca­ pacitate illum recuperandi privos, ebrietas manet specifice eadem (contra atque existimat Lacroix, 1. 5, n. 31G) ; sed, in priore casu, accedet peccatum gulae, secundum se veniale. Estne autem toto genere gravis ebrietas, an admittit parvi­ tatem materiae ? Plures, quos S. Alphonsus allegat sine repre­ hensione, existimant ebrietatem que per modicum tempus, i. e. non ultra horam ratione privet, non esse mortalem. Idem sen­ tiunt Lehmkuiil (1) ; Génicot-Salsmans (2), Noldin (3) ; verum a gravi non excusant eum qui, antequam ratione privetur, se somno committat, cum somnus ebrietatem non impediat. Ipse S. Thomas parvitatem materiae admittere videtur. Hac enim utitur formula « Ebrietas, per se loquendo est peccatum mortale »; et rationem indicat : « Peccat mortaliter, periculo peccati se committens » (4). Si ergo periculum istud non habetur, aberit etiam allegata ratio peccati gravis (5). Observes gravitatem peccati non ex potus copia sed ex ebrietatis effectu manare. Quare ne quidem pauca bi­ bere licet quibus noveris te ebrium futurum esse. Verum proportionata causa hic facilius adesse poterit. Corollarium. Licebit ergo se inebriare ad morbum depellen­ dum, secundum consilia medicorum ; et ad leniendos vel non sentiendos acerbos dolores operationis chirurgicae vel partus dif­ ficilis, praesertim cum istud lenimentum ipsi incolumitati pa­ tientis utile vel adeo necessarium esse queat. Ceterum, quid, in potione inebriante dolorem leniat, quid ebrietatem pariat, nondum accurate definiri potuit ; illud tamen dici posse videtur, lenimentum non quaeri (1) I, 892. — (2) I, 183. — (3) Prine. 343. — (4) Summa, 2, 2, q. 150 art. 2. — (5) Antea, S. Thomas ebrietatem etiam frequentem, secundum, se, peccatis cx genere suo venialibus aecvnsuerat. QQ. Dr Malo, q. 2 art. 8 ad 3 et q. 7, art. 5 ad 1. GULA: DE ΕΒΚΙΕΓΑΤΕ ex ipsa plena ebrietate, vel ex adaequata ebrietatis causa : quod satis est ut ebrietas tamquam mere permissa propter iustam causam consideretur. 4Î8. — De usu morphii. Quando nulli peculiares do­ lores liniendi sunt, ad meras agoniae anxietates ampu­ tandas, non licet moribundum, v. g. ope morphii, sensu et ratione privare et sic vitae rationalis finem seu terminum accelerare. Causa ista non est sufficiens ; ac suppressio ista rationis aegrotum multis meritis privat. Si vero animam gerat nondum praeparatam ad mortem, et positiva praepa­ rationis spes habeatur, necessaria paenitentia nefario sce­ lero impeditur. Cui peccato, quantum possunt, testes ob­ sistere debent. Si vero simul acerbi dolores leniendi sint, quamvis, etiam tunc, theologi eadem severitate respondere soleant, in benigniores partes inclinamus, quotiescumque nulla mor­ tis praeparatio impeditur. Tunc enim istud obici nequit, nefas esse vitam rationalem ante horam a divina Provi­ dentia statutam abrumpere : haec enim cessatio vitae ra­ tionalis non intenditur sed mere permittitur. Et cum homo sit praeparatus, ac dolores occasio quidem meriti sed etiam peccati esse possint, causa proportionata videtur. LehmkutiL· (1) tamen, ipsum silentium testis non excusat nisi cum agitur de moribundo bene praeparato, et qui ex con­ tinuato rationis usu in periculo gravis peccati versatur. Pari severitate loquitur Noldin (2). Mitius dicit Gén.-Sals. (3), recte monens morphium tunc praeberi non posse sine con­ sensu saltem praesumpto moribundi. 479. — Ebrietas aliena. Alius bifariam ebrius reddi potest : vel ita ut ipse jornialiter peccaverit, vel ita ut sine propria culpa inebrietur. 1. Prior modus certo illicitus est, si alter iam non sit ad maius peccatum determinatus: puta ad homicidium. Quod si determi­ natus fuerit ad maius malum, redit quaestio utrum necne minus peccatum alteri suadere possis. Hoc, quando peccatum est alte(1) I, 893. — (2) Prine, n. 34G. — (3) I. 185. [478. 479 ) 428 TRACTATUS V, TIT. VI, CAF. II rius rationis, cum probabiliore sententia licere negavimus. Quare Laymann (1), consequenter id reprobat. Sed S. Alphonso (2); Lehmkuiil (3), probabilis est sententia benignior, (piam v. g. tuetur Lessius. 1. 4, c. 34, n. 32. 2. Qui autem fraude et inconscius in ebrietatem inducitur, ne quidem materialiter peccat, sed malum physicum patitur. Hoc ergo tamquam instae defensionis medium adhibere per se potest carcere detentus, cui ius est elabendi e carcero; civis pro­ bus, ad impediendam suffragationem iniquae legis, ad detegen­ dum proditorem. Facilius autem, ex aliis causis gravibus, occasionem ebrie­ tatis, etiam formalis, apponere fas est. Lehmk. 1. c. post S. Alpii. 1. 5, n. 58. 480. — Imperfecta ebrietas, quae usu rationis substan­ tialiter non privat, est venialis culpa. Quare propter mi­ norem causam, variam pro ipso gradu ebrietatis, permitti poterit, immo eligi ad malum personae depellendum. Ideo ad depellendam tristitiam et melancholiam, si­ nunt ut bibas usque ad hilaritatem. 481. — Perfectae ebrietatis signa (probabilia sed non infal­ libilia) haec dant : Si quis non recordetur quid dixerit, fecerit, quomodo vel quando domum deductus sit ; si plane insolita ege­ rit, v. g. praeter morem turpia sit locutus, domum turbarit, uxorem verberarit, etc. Cf. Lessium, 1.4, c. 3,n. 30; Lehmk. I, 892. Quamdiu autem inter malum et bonum discernere pergat, liomo nondum perfecte ebrius esse censetur, quamvis phanta­ siam non nihil turbatam gerat, eius lingua titubet, pedes vacil­ lent, oculi duplicia cernant, domus gyrari ei videatur, vomitus sequatur. Cum satis multi graviter tunc a se peccatum esse existi­ ment, prudenter dedocendi sunt. •182. — Reatus subiectivus. Satis multi a gravi peccato excusantur, quia ebrietatis periculum non adverterunt, et vino capti sunt, sive exeuntes in auram, tunc primum eius vim experiebantur, sive satis prudenter indicabant se adhuc haustulum sine noxa tolerare posse. Verum, post contra­ riam experientiam, haec excusatio ipsis eripitur. (1) L. 3, n. 4, n. G. — (2) Theol. mor. 1. 5. n. 77. — (3) I, 894. «(LA: DE EBRIETATE 429 483. — Mala in ebrietate commissa imputantur in sua causa culpanda, si, ut satis connexa, praevisa fuerint et manserint mala. Sic contumeliae, in adiunctis ubi potius risum movent, vi laedendi seu effectu suo carent, ac proin verae contumeliae esse desinunt. Quid de blasphemiis dicendum est ! Alii ebrios a blasphemiae peccato excusant, quia de ratione blasphemiae sit ut scien­ ter prolata sit. Ita Vasquez (1), S alma nticen ses (2); et si blaapheiniae non sint extraordinariae, sed mediocres et vulgares, Gobat (3), Plerique eos reos arbitrantur, quia obiectiva significatio verbis servetur: sic Sanchez; vel quia ebrii veros servent conceptus ita ut essentia blasphemiae materialis tota quanta servetur : sic Ballerini ad Gury, I, 183, nota 6. Distinctione nobis utendum videtur. Saepe ebrii blaspheinias quasi mechanice et sine advertentia ad significationem pro­ ferunt : quod cum astantes observent, non tantum subiectiva, sed etiam obiectiva significatio perire videtur. Si vero, ita cor­ repti, Deum contumeliis lacessant, contumelia imputabilis in causa manebit, si fuerit saltem in confuso praevisa. Nefas tamen semper erit ebrios ad blasphemias pro­ vocare. Si enim eos directe provocaveris, per eos sicut per instrumentum blasphemare videris : quod graviter culpan­ dum est ; si indirecte tantum, subsistet saltem venialis irreverentia in Deum, cuius nomen vano et satis odioso modo usurpatur. Cf. Laymann, 1. 1, tr. 4, c. 9 n. 3, et nostras Quaestiones de religione, n. 169. 484. — Remedia. Hominis ebriosi seu qui frequenter ine­ briatur sanatio valde difficilis et laboriosa aestimatur. Et iam S. Augustinus gravissimis verbis contra tales invehitur. (Cf. ep. 29, n. 5, P. L. 33,116; sermo 151, P. L. 38, 816). Ac propositum temperantiae seu moderati potus saepe inefficax ipsis manet, ita ut completa tantum abstinentia liquoris inebriantis spem sanitatis fundet. Quare ii certe laudandi sunt qui, propter hanc causam, societates dictas a temp e(1) In 1, 2, disp. 76, n. 11. — (2) Tr. 25, c. 2, n. 30. 31. — (3) Opera moralia, tr. 5, c. 19, n. 34-39. — (4) Dcccil. 1. 1» c. 16, n. 4 4. [480-484.1 430 • TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. Π rantia constituunt et moderantur, atque ultro, sine ulla personali necessitate, omni potu alcoholico abstinent, ut alios qui tali remedio opus habent exemplo suo trahere possint (1). Exsistunt autem in variis regionibus, v. g. in Helvetia, instituta specialia ubi ebriosi soientifica methodo curantur. De debellanda ebriositate et immoderata potione alcoholi, cf. Xoldin, Prine. 347. 348. § 7. · De Ira. 485. — Notio. 1. Jrae vitium, a passione distinguendum, est inordinatus appetitus vindictae. Vindicta autem lit per illationem poenae ob iniustitiam, et ad hanc dicit propor­ tionem (1, 2, q. 46, art. 6). Inordinatus autem appetitus iste esse potest : 1. Ex parte modi irascendi, ut si nimis exardescas interius, vel exterius ardorem istum per signa nimis patefacias ; 2. Ex parte obiecti, ut si vindictam appetas sine iusta causa, aut iusto maiorem, aut exsequendam propria auctoritate, aut demum, si eam non appetas ut iustam, i. e. propter debi­ tum finem servandae iustitiae et correctionis, sed ad sa. tiandum animum tuum malevolum. Inordinatio ex parte modi est per se venialis ; altera est per se mortalis. 2. Ut vitium capitale, ira gignit : indignationem, qua quis reputat se indigne ab aliquo tractari : quod per se est ve­ niale ; tumorem mentis, quo quis diversas vias vindictae morose excogitat, unde et animus exardescit : qualitate quaesitae vindictae malitia mensuratur ; clamorem, cum iratus, vocem extollens, multa inordinate et confuse ef­ fundit : quod est communiter veniale ; blasphcmiam ; con­ tumeliam, genere suo mortalem, qua quis vult proxi­ mum inhonorare, dum ei malum quodpiam obicit ; male­ dictionem, qua quis alteri malum optat vel imprecatur. (1) L)c rutlono ct opportunitate abstinentiae completae, cf. scripta n P. Lkkmkuhi. S. I. In Linzner Qtschiuft, 1917, p. 97 es. ct 1918, p. 13 68. et a R. P. Prummer, O. Pr., 1917, p. 322 se. IRA, ACEDIA 431 Hoc erit mortale : α) si malum vere optetur : saepe tantum ira manifestatur ; &) si optetur cum perfecta deliberatione ; c) si malum optatum sit grave (S. Alph. 5,83). Gignit demum rixas. Si modum non excedunt, sunt veniales, sicut le­ ves pugnae. Haec proprie peccata sunt ex parte incipien­ tis rixam : alter enim se defendere potest, cum moderatione inculpatae tutelae. *186. — De iusta ira. Ordinatus appetitus vindictae, ut cum Superiores culpis subditorum irascuntur easque poenis vindicant, non est peccatum, sed dicitur ira per zelum. « Severitas inflexibilis est circa inflictionem poenarum, quan­ do hoc recta ratio requirit » (2, 2, q. 157 art. 2). Nec iusta ira, nec severitas contrariae sunt mansue­ tudini et clementiae. Namque mansuetudo solos irae exces­ sus cohibet ; clementia, per quandam epikeiam, poenas lege latas, secundum rectam rationem, temperat (2, 2, q. 157 art. 2). § 8. — De Acedia. 487. — 1. Notio. Acedia taedium animi dicit, ei sumi potest generaliter pro omni animi remissione in exercen­ dis virtutibus, quia adiunctum habent laborem ; et parti­ culariter pro tristitia et taedio de divina amicitia, eo quod per laboriosa opera virtutum servanda sit ; et tunc est vi­ tium speciale. Prior mortalis fit quando ideo grave prae­ ceptum affirmativum vel negativum violatur : altera ca­ ritati Dei directe repugnat, ita ut gravis sit ex toto genere suo. Interdum distinguunt acediam naturalem, seu taedium de labore corporis, et acediam spiritualem, seu taedium de virtutibus laboriosis. Ut patet, fuga laboris corporalis, quando culpanda est, ad acediam spiritualem refertur. Quamvis vulgari sermone potius acedia generalis pro vitio capitali sumatur, et ipso S. Gregorius M. generalem tristitiam in vitiis capitalibus numeret, theologi tamen nomen capitalis vitii acediae speciali reservant. [485-487.] 432 TRACTATUS V, TIT. VI, CAI*. 2. Ab ipso S. Gregorio (1), ut filiae tristitiae iam indi­ cabantur : Malitia, qua quis bona spiritualia odio habet et vellet ea non esse ; aut qua ipsum paenitet bene fecisse vel imple­ visse quod debebat ; aut qua contemnit Dei beneficium, desiderando non fuisse natum, Christum non agnovisse, etc. : est ex genere suo mortale ; Pusillanimitas et desperatio de salute ; Rancor, quo ii sunt fastidio, qui ad spiritualia indu­ cunt ; , Torpor, cum bona fiunt sine debito fervore ; Evagatio mentis in exercitiis spiritualibus: quae iit per cogitationem dicitur curiositas', per locutionem, dicitur ver­ bositas ; per inquietudinem, dicitur inquietudo : haec com­ muniter sunt venialia. N.B. Cave ne cum mortali acedia confundas sat pe­ riculosum quidem sed per se non mortale taedium suscepti sacerdotii, initae vitae religiosae, manente tamen voluntate implendi utriusque status officia. 488. — Quaeres, utrum homini praeceptus sit labor? Verbis Genesis, 3, 17. 18. dura necessitas praedicatur potius quam verum praeceptum promulgatur. Atque ab omnibus aliquis labor assumendus est ad fugienda peccata, ad praeceptos actus virtutis exercendos, ad occurrendum va­ riis necessitatibus. Varia itaque officia omnibus hominibus aliquam la­ borandi obligationem indirecte generant, ac plerisque obli­ gationem sat onerosam, praesertim si inter officia non prae­ termittas caritatem, quae, cum agitur de gravi damno com­ muni avertendo, etiam cum notabili incommodo obligat. Atque hodie, in nostris europaeis societatibus, sive ratione scandali, sive ratione damni communis arcendi, ab omni peccato excusari nequit, qui, bonis abundans, nulla opera propria caritatem exercet. Sed proprium et directum laborandi officium non de(1) P. L. 76, 6>(J. PECCATA IN SPIR. ST. — QUAE ULTIONEM APPELLANT 433 monstratur ; et multa hortatione potius quam terrore irae divinae cooperatio socialis generat im obtinenda est. Cf. Gén.-Salsmans, I, 365. Articulus II. — De peccatis in Spiritum Sanctum. 489. — Notiones. In dogmatico de Paenitentia tractatu, solent theologi laboriose exquirere quodnam peccatum in Scriptura Sacra tamquam irremissibile perhibeatur, ut pote quod sit in Spiritum Sanctum (1). Ista controversia non est nostra. Verum, variis locis S. Augustini innixi, post Petrum Lombard um (2) et Alexandrum Halensem, solent theologi sex peccata numerare quae S. Spiritui peculiariter adver­ santur, quia actioni gratiae magis obsistunt. Quare diffi­ cilius delentur. S. THOMAS (3) ea dicit quasi-miraculose remitti. Sunt autem: Praesumptio; Desperatio; Agnitae; ve­ ritatis (religiosae) impugnatio ; Invidia de gratia fratri con­ cessa ; Obstinatio ; Impoenitentia. Hodie rei huius peccati sunt, qui nefariam pactionem ineunt quam vocare possumus de impaenitentia finali, cum mutuam sibi promittant operam ad praecludendam sibi, in fine vitae, viam reconciliationis cum Christo et Ec­ clesia. De duobus prioribus generibus redibit sermo in tr. de Spe. Cetera per se intelleguntur. Articulus III. — De peccatis quae ultionem caelestem appellant. 490. — Origo opinionis. Varii loci Scripturae Sacrae, ubi peculiaris vindicta a Deo vel sumpta vel timenda de­ nuntiatur, adduxerunt theologos ut quattuor peccata dis(1) Cf. S. Mattii. 12.3 se; S. Marc, 3, 28; S. Luc. 12, 10 — (2) 2 s. d. 43. 6. (3) Summa, 2, 2, q. 18, art. 3. (4) Gen. 4, 10 ; 18, 20 s ; Exodi, 22, 23 ; Eccli, 35, 18 s ; Deut. 24, 14 s ; S. Iac. 5, 4. 28 [488-490.] 434 TRACTATUS V, TIT. VI, CAP. U tinguerent tamquam « clamantia ad caelum ». His versibus, a tempore Canisii continentur : Clamitat ad caelum, vox sanguinis et Sodomorum, Vox oppressorum, merces detenta laborum. Itaque sunt enormia contra proximum singularem : homicidium ; contra genus humanum : sodomia ; contra bonum sociale : oppressio pauperum, viduarum et pupil­ lorum ; defraudata operariorum merces. SUMMARIUM. 491. — I. Peccata capitalia sunt vitia non necessario aliis graviora vel mortalia, propter quae homo ad plura alia peccata perducitur. Duo vitia sunt quasi capita omnium peccatorum : cupiditas, sive eam sumas pro appetitu divitiarum sive pro studio boni proprii qua talis ; et superbia quae, si est perfecta, dicit repudia­ tionem omnis sublectionis. Alia vero peccata quae capitalia vocantur rationem habent propinquae originis respectu plurium peccatorum ; haec, hodierno more, numerantur septem. 1. Superbia, seu potius inanis gloria, quatenus dicit inordi­ natum excessu modum consectandi propriam excellentiam. Est de se venialis ; gignit praesumptionem (appetitum aggrediendi aliquid supra vires), ambitionem et vanam gloriam. Defectus con­ trarius est pus illa nimitas ; media est virtus magnanimitatis. 2. Avaritia, seu inordinatus appetitus temporalium rerum, ex genero suo venialis, gignit obdurationem cordis, parit violentias fallacias, fraudes, et proditionem. Huic opponitur vitium prodi­ galitatis. Media est liberalitas. 3. Luxuria seu inordinatus appetitus delectationis venereae, de qua alibi. Gignit in intellectu caecitatem montis, praecipita­ tionem operantis sine consilio, inconsiderationem agentis quae dedecent, inconstantiam in bonis propositis. In voluntate crescit falsus sui amor, praeparatur odium Dei, fovetur affectus prae­ sentis saeculi. 4. Invidia, seu tristitia de alterius bono, prout illud est de­ minutivum propriae excellentiae : incrementum excellentiae al­ terius apprehenditur quasi malum proprium. Parit odium, de- SUMMARIUM DE PECCATIS CAPITALIBUS, ETC. 435 tractionem, gaudium de proximi malo, susurrationem. Ei oppo­ nitur caritas. 5. Gula, in genere est inordinatus appetitus cibi et potus. Excessus dicitur crapula. Ei opponitur abstinentia. Ex genere suo est veniale vitium. Praeter offectus corporales, gignit in anima hebetudinem montis, ineptam laetitiam, multiloquium, scurri­ litatem. Pietati repugnat ut quis sine iusta causa carnibus vel san­ guino humano vescatur. Ebrietas in specie, si perfecta est, dicit voluntariam induc­ tionem status in quo quis immediate privatur usu rationis cum proxima incapacitate usum illum recuperandi. Cum ratio sit facul­ tas rectrix nostra, ebrietas facit de se reparabilem mutilationem, quae, illicita secundum se, licite intendi vel eligi potest propter bonum totius personae vel corporis, vel permitti propter iustam et rationabilem causam, qualem dant sanitas recuperanda, le­ niendi dolores acerbi. His exclusis, perversio ista ordinis, qua principium ordinis subtrahitur, est gravis genere suo ; admittit tamen exiguitatem materiae, ex modico tempore et absentia periculi peccati materialis. Ad meras agoniae anxietates ampu­ tandas non licet moribundum, v. g. ope morphii, sensu et ratione privaro, saltem quando nulli peculiares dolores sopiendi sunt. Tamquam iustae defensionis medium, induci potest alterius ebrietas involuntaria ; immo, secundum plures, etiam culpanda proximo, si is determinatus sit ad maius malum. Imperfecta ebrietas est per se venialis. Quam diu quis inter malum ct bonum discernere pergit, nondum est perfecte ebrius. Subioctivc satis multi a peccato gravi excusantur, quia ebrie­ tatis periculum non pleno adverterunt. Mala in ebrietate com­ missa imputantur si, ut satis conexa, praevisa fuerint, et man­ serint mala, i. e. peccata materialia. Sanandis ebriis utiliter consti­ tuuntur societates a temperantia dictae. Pluribus sola medicina est abstinentia completa potus inebriantis. 6. Ira est inordinatus appetitus vindictae: inordinatus ex parte modi, et hoc est veniale ; vel ex parte obiecti. et hoc est genere gravo. Gignit indignationem, tumorem montis, clamores, blasphemies, contumelias, maledictiones et rixas. Ordinatus ap­ petitus vindictae dicitur ira per zelum. Nec talis ira, nec severitas quae inflexibilis est circa poenas quando recta ratio id postulat, mansuetudini aut clementiae opponuntur. 7. Acedia, seu taedium animi, ut capitale vitium, non su­ mitur pro omni animi remissione in colenda virtute, sed pro tris­ [491. 436 TRACTATUS VI titia et taedio de divina amicitia: tunc est ex toto genere mortalia. Parit aversionem a bonis spiritualibus, pusillanimitatem et des­ perationem de saluto, rancorem, torporem, et evagationes mentis in exercitis spiritualibuis. Proprium et directum praeceptum laborandi non demon­ stratur. II. Nomine peccatorum in Spiritum Sanctum solent theologi compellare sex peccata quae S. Spiritui peculiariter adversantur, quia actioni gratiae magis obsistunt, et ideo difficilius delentur. Sunt autem : Praesumptio, Desperatio, Agnitae veritatis impu­ gnatio. Invidia de gratia fratri concessa, Obstinatio. Impoenitentia. III. E variis locis S. Scripturae colliguntur quattuor peccata quae ultionem caelestem peculiariter appellant. Primum, contra proximum singularem, est homicidium ; alterum, contra genus humanum, est sodomia ; tertium et quartum est contra bonum sociale : oppressio pauperum, defraudato operariorum merces. IV. Propter cooperationem positivam vel negativam, im­ putantur etiam peccata ab alio commissa. TRACTATUS VI. SUBSIDIA HUMANAE LIBERTATIS. Utilitas. Consideratis et deploratis vitiis infirmitatis er, ma­ litiae nostrae, valde iuvabit. ante quam specialis theologiae par­ tes ingrediamur, brevissimo conspectu sub oculis ponere subsidia tum interiora tum exteriora quibus infirmitas nostra roboratur, ut ad sublimissimam metam pertingere sine tanta difficultate pos­ simus. I. — Subsidia interiora. 492. — 1. Subsidia in genere. In ordine naturae elevatae et reparatae, divina munificentia nobis infundit: 1. Gratiam sanctificantem, quasi novam naturam, quae formaliter nos efficit iustos, filios Dei, et nunc fratres Christi; atque est in nobis condicio et principium merendi de condigno regnum caelorum; 2. Gratiani actualem. Actus ipsos bonos, ut sint meritorii praevenit et comitatur actualis gratia Dei, quae ipsa nos adiuvat ad vincendas tentationes malas et ad declinandum a malo. Eadem gratia igitur est nobis elevans et medicinalis; 3. Ut actus supernaturaliter boni fiant conatura liter a nobis, a divina liberalitatc recipimus virtutes supimaturates. 493. — II- De Virtutibus spcciatim. 1. Virtutes naturales et supernaturales. Quare, in praesenti oeconomia virtutes naturales et supernaturales distinguendae sunt. Supernaturalcs nobis infunduntur ; illud immediate efficiunt, ut actus supernaturales sui cuiusque generis co­ naturaliter facere possimus. Facilitatem agendi ipsae non tribuunt. Contra, in facilitate ista, in inclinatione ad certos ac[492. 439.] 438 TRACTATUS VI tus, consistunt virtutes naturales, quae ipsis actibus ac­ quiruntur. In ordine tamen praesenti naturae elevatae, bonum ad quod inclinant non iam sufficit nobis. Est natu­ rale seu proportionatum naturae ; cum exsistamus prop­ ter bonum seu finem quod naturam nostram excedit. Quare, in ordine praesenti, caedem non sunt virtutes nisi deminute; et potius celebrandae sunt ut accidentalia sed utilissima complementa virtutum proprie dictarum, quae sunt virtu­ tes infusae. Ipsi actus virtutum infusarum, qua talium, quatenus removent dispositiones contrarias, indirecte con­ tribuunt ad facilitatem exercitii. Inclinatio autem ad supernaturalia habetur ex donis Spiritus Sancti, 494. — 2. Virtutes theologicae. Inter virtutes infusas, eas maxime supernaturales vocare licet quae ita sunt pro­ priae ordinis praesentis ut nihil ipsis responderet in ordine naturali (1). Hae sunt virtutes theologicae', dum virtutes morales in omni ordine fuissent, etsi aliter in ordine natu­ rali, aliter in ordine praesenti. Quare theologicae virtutes non debent cum moralibus simpliciter conumerari, sed ad ordinem superiorem oinnmo ascribendae sunt. Per eas vitam divinam participamus et agere incipimus, dum infusae virtutes morales humanam nostram vitam perficiunt et nobilitant. Sine infusione vir­ tutum theologicarum homo elevatus vix concipitur, cum per solos earum actus Deum immediate attingat ; dum homo etiam elevatus moralibus virtutibus infusis carere potuit. Virtutes theologicae in S. Scripturis expresse nomi­ nantur (v. g. 1 Cor., 13); de virtutibus moralibus supernaturalibus non constat sermonem in sacris litteris misceri. Quare theologice certum est et fide proximum haberi tres virtutes théologales, dum in affirmandis aliis virtutibus in­ fusis, communi tantum theologorum sententia nitimur. (1) In ordine enim naturali desideratur obiectum ad quod actus analogice terminarentur : in lUo ordine neo Doue ne revolaret, nec ne promitteret possi­ dendum, nec ec daret amandum amore fundato in communicatione euno beatitudtnis. Immo, non desunt qui putent ordini naturali repugnare ut in eo Deus quidquam revelaret. e» 439 VIRTUTES THEOLOGICAE ET MORALES Cfr. Mazzella, De virtutibus infusis, n. 30-32 ex Sevrez De gratia, qui, I. 6, c. 8, n. 14 appellat Trid. s. VI. c. 7, etc; Billot, De virtutibus infusis. 495. — 3. Virtutes morales perficiunt principia actionum nostrarum humanarum: actiones humanas dicimus actus liberos, interiores vel exteriores, qui simul in ordine mere naturali, quamvis aliter ac nunc, exstitissent. (Hac ratione distinguuntur a virtutibus theologicis, quae actionibus quasi divinis initium dant). Quare obiectum earum formale est honestas in quodam ordine creato. Principia quae perfi­ ciuntur, sunt potentiae quae sub potestate voluntatis ita constitutae sunt, ut tamen spontaneos actus habeant: his voluntas dicitur politice praeesse. Virtutes autem sunt perfectivae, quatenus si supernaturales seu infusae fuerint, ca­ pacitatem tribuunt conaturaliter eliciendi actus fini super­ naturali proportionates ; vel quatenus, si sunt acquisitae (virtutes hodie imperfectae), inclinant ad actus honestos. Magis stricte dicuntur morales, virtutes quae resident in appetitu et hoc modo distinguuntur a virtutibus intellec­ tivis, quarum sedes est intellectus. Sic prudentia. Quid cardinales. A remota iam antiquitate, quattuor mo­ rales virtutes tamquam primae seu cardinales distinctae sunt. Nominantur in S. Scriptura (1), occurrunt apud Plato­ nem (2), Stoicis sunt πρώτοι άρεται φρώνεσις σωφροσύνη, άνδρεία. δικαιοσύνη. Per haec nomina, significantur vel generales quaedem notae quibus omnis virtus insignitur, vel quattuor vir­ tutes principales, ad quas ceterae referri possunt. 1. In omni enim virtute reperitur discretio rationis, seu nota prudentiae ; inclinatio ad faciendum quod fieri debet, quae est nota iustitiae ; observatio modi medii inter exces­ sum et defectum, quod pertinet ad temperantiam; denique firmitas in persequendo bono : haec spectat ad fortitudinem. Praeterea, cum bona operatio moralis principium ha­ beat in recta ordinatione intellectus practici, derivet a li­ bera voluntatis determinatione et per passiones sive concu(1) Sap. 8. 7. — (2) Rep. IV. 441. [494 495 ] 440 TRACTATUS VI piscibiles sive irascibiles impediri possit, non est virt us nisi quae vel intellectum perficiat ad bene dirigendum, aut vo­ luntatem ad operandum ut oportet, vel ordinem ponat in passionibus, reprimendo earum impulsus, vel confirmando animum contra earum resistentiam. 2. Ac virtutes in quibus singulae ex his rationibus eminent, sunt quasi capita ad quao ceterae revocantur. Iam vero, directio potissimum competit imperio seu prae­ cepto ; — debitum perfectum, reddendum ad aequalitatem, reporitur in operationibus quae sunt ad alterum qua talem : nemo stricte sibi debet ; — potissimum reprimendi sunt appetitus maximarum delectationum, seu tactus et gustus ; — et timores maximorum periculorum vincendi sunt. Itaque prudentia, quae est virtus praeceptiva; iustitia, quae reddit ius seu quod alteri debetur propter suam propriam perso­ nalitem ; temperantia, quae delectationes gustus et tactus moderatur ; et fortitudo, quae pericula mortis sustinet seu aggreditur, sunt virtutes cardinales. 496. — Virtutum partes. Virtutis distinguuntur par­ tes subiectivae, partes quasi-potentiales, partes quasi-integrales. Subiectivae sunt species in quas virtus sicut genus quod­ dam dividitur. Species debent univoce participare rationem genericam virtutis, et inter se differentia specifica discrepare. Potentiales partes sunt virtutes in quibus aliquo modo sed deficienter inest propria ratio alicuius virtutis. Quasi-intégrales sunt ea quao simul haberi debent ut perfectus actus virtutis constituatur. His componitur ille actus fere ut corpus materia et forma. Sic partes intégrales iustitiae dicuntur a S. Thoma (2, 2, q. 79 art. 1). facere bonum et declinare a malo, quia duplex bonum consectatur iustitia: non auferre alienum, positive reddere debitum. Et est iam actus iustitiae non auferre alienum. Cave autem ne minoris facias virtutes quae ut partes potentiales ad aliam referuntur. Divisio ista est mere lo­ gica ; et v. g. nobilior virtus religionis, est pars potentials iustitiae. t DONA SPIRITUS SANCTI. — SUBSIDIA EXTERIORA LIBERTATIS 441 49Î. — III. Dona Spiritus Sancti. Spiritus Santus, qui per gratiam sanctificantem habitat in nobis, nobis, quasi divinam dotem, affert sua dona. Haec sunt quali­ tates habituales animae nostrae, quibus disponimur ad agen­ dum secundum motiones tum ordinarias tum extraordinarias Spiritus Sancti. Sunt in nobis quasi signa demonstrativa Spiritus Sancti ; ut nobis communicantur post Christum, sunt participatio plenitudinis Christi ; ut qualitates habituales animae no­ strae, sunt eius pretiosissima ornamenta ; ut operativae qualitates, sunt complementa virtutum supernaturalium, per quae inclinamus ad finem supernaturalem. Septem numerantur dona Spiritus Sancti, ex Vulgata, Isaiae, 2, 2. 3. « Et requiescet super eum spiritus Domini: spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitu­ dinis, spiritus scientiae et intellectus, et replebit eum spi­ ritus timoris Domini ». Dum agimus secundum motiones Spiritus Santi, col­ ligimus fructus Spiritus sancti, qui sub alio respectu dicun­ tur beatitudines. Hi fructus, numeratione exemplat iva non exhausti va-, nunerantur duodecim ab Apostolo ad Gala­ tas, 5, 22. 23: char itas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, conti­ nentia, castitas. II. — Subsidia, exteriora. 498. — Praeter interiora subsidia, divina Providentia nobis suppeditat innumerabilia adiumenta exteriora exem­ plorum, consiliorum, circumstantiarum, eventuum. Inter haec omnia, primae partes tribuendae sunt exemplis et doctrinae Christi. Inter verba Christi autem eminent con­ silia et promissiones factas v. g. iis qui omnia pro Ipso relin­ quunt, et iis qui opera misericordiae exercent. Ac nou imme­ rito efferre debemus saepe repetitam promissionem felicitatis etiam in hac vita; felicitatis in ipsa tribulatione et per­ secutione. Si, falsae felicitatis specie decepti, mala vel minus bona agimus, nihil utilius inculcatur hominibus quam [496-498.] 442 TRACTATUS VI persuasio inseparabilis unionis et concordiae inter appeti­ tum boni honesti et appetitum propriae beatitudinis (1). « Si haec scitis, beati eritis si feceritis ea ». (S. Ioan. 13, 17). SUMMARIUM. 499. — I. Ad attingendum finem supornaturalem, haec sub­ sidia interiora nobis conferuntur : 1. Gratia sanctificans tamquam nova natura, quae nos for­ maliter constituit i ustos et filios Dei et fratres Christi. 2. Actualis gratia Dei, quae simul elevat actiones nostras, et medicina est ad sananda vulnera naturae. 3. Ut actus conaturaliter fiant, virtutes super naturales in· fusae, quae nobis sunt quasi potentiae supematurales. Quare non dant facilitatem agendi. Aliae sunt theologicae, quibus nihil in ordine naturali respon­ disset ; per eas vitam vere divinam agere incipimus : Fides, Spes, Caritas ; aliae sunt morales, quae in omni ordine fuissent, aliter tamen ac nunc. Ipsa exercitatione virtutum etiam infusarum nobis compa­ ramus quandam facilitatem bene agendi. Habitus iste bene ope­ randi, est virtus acquisita ; quae tamen, in ordine praesenti, a ratione virtutis deficit, quia non inclinat in finem supornaturalem. Inter virtutes morales, a remota antiquitate, distinguuntur quattuor ut cardinales : Prudentia, lustitia, Temperantia, Forti­ tudo. Earum notae in omni virtute apprehenduntur; simul sunt virtutes speciales quae imam ex istis notis peculiariter possident, ad quas proin, in logica distributione, aliae virtutes referri possunt ut partes sive subiectivae, si univoce vorificant notam gcncricam virtutis cardinalis, sive potentiates, si nota ista deficienter in iis inest. Virtus tamen quae est pars potentialis nobilior esse potest virtute cardinali. Partes quasi intégrales virtutis sunt ea quae simul haberi debent ut perfectus actus virtutis constituatur. Sic iustitia exigit ut non violemus aliena iura et ut debita posi­ tiva praestemus. 4. Virtutes complentur per dona Spiritus Sancti, quae sunt qualitates habituales infusae, quibus prompti sumus ad obtem(1) Vcrltatoin istius concordiae nuperrime ostendit P. Victor Hobtachy, in vitis sanctorum : Joie et sainteté. Essai d'études d’dmcs. Tournai. 1922. v SUMMARIUM DE SUBSIDIIS LIBERTATIS 443 porandum motionibus tum ordinariis tum extraordinariis Spi­ ritus Sancti, ac proin inclinamus in finem supernaturalem. Nu­ merantur septem : sapientia, intellectus, consilium, fortitudo, scientia, pietas et timor Domini. Dum agimus per dona ista colligimus fructus Spiritus Sancti, qui sub alio respectu sunt etiam beatitudines. II. Divina Providentia praeterea nobis praeparat subsidia exteriora exemplorum, consiliorum, circumstantiarum, maxime autem exempla et doctrinam Christi. In hac doctrina nobis prae­ cipue attendenda sunt consilia et promissa; maxime autem saepe repetita promissio beatitudinis, iam hic in terris cum virtute mystorioso sed vere coniuncta. [499.1 CONCLUSIO. 500. — Dum, post perpensas miserias nostras mo­ rales, et deturpatam iniquitate imaginem Dei in homine peccatore, suppeditata nostrae libertati subsidia medita­ mur, intellegere incipimus quomodo eodem ore Apostolus ipse se infelicem hominem nominare et dolere (1), gemi­ tumque universae creaturae (2) referre, rursus autem nos ad continuum et perpetuum gaudium excitare potuerit (3). Ut in hac vita, mixtum pio timore et hilari spe affectum ge­ ramus, nos suadent collatae considerationes propriae no­ strae egestatis, et divitiarum quas habemus in Christo. Dis­ tinctius quoque capimus qua ratione omnis disciplina evangelica sit humilitatis (4) et magnanimitatis: humilitatis qua nihil esse in nobis agnoscimus; magnanimitatis, qua divina a Deo exspectare audemus. Siquidem « deos facturus qui homines erant, homo factus est qui Deus erat » (5). Quod inspiratis eloquiis nobis iam tradebat discipulus quem Iesus amabat : « Quotquot autem receperunt eum dedit eis potertatem filios Dei fleri » (6). Si autem cum Filio omnia nobis donavit Deus (7), ipsa iustitia postulat ut Filius per ista dona sua regnet in nobis. Multitudinem donorum et virtutum licet cum Augu­ stino exercitui assimilare ; sed, sicut s. Doctor, Christianum alloquens, monebat : est « exercitus imperatoris qui sedet intus in mente tua. Quomodo enim imperator per exercitum suum agit quod ei placet ; sic Dominus Iesus Christus in­ cipiens habitare in interiore homine nostro, idest in mente per fidem, utitur istis virtutibus quasi ministris suis... Per (1) Rom. 7, 24. — (2) Rom. 8. 22. — (3) Phil 4, 4. — (4) « Humilitatem quae paene una disciplina Christiana est · (S. Augustinus. Sermo 351, 4 (P. L. 3», 1538). — (5) s. Augustinus. Sermo 192 (P. L. 38, 1012). — (6) Ev. S. Ioann, 1, 12. — (7) Rom. 8, 32. 446 CONCLUSIO has virtutes invisibiles, moventur membra visibiliter : pe­ des ad ambulandum ; sed quo Î Quo moverit bona volun­ tas, quae militat bono imperatori. Manus ad operandum ; sed quid ? Quod iusserit caritas, quae inspirata est intus a Spiritu sancto (1). » NOTAE SUPPLEMENTARES. 1. Ad n. 395, de peccato 'materiali. Descripsimus ibi peccatum materiale quod ille committit qui libere sed ignoranter agit. Verum altera ratio peccati materialis ha­ betur cum actus malus fit ab eo qui propter amentiam, sommum, ebrietatem sui compos non est. 2. Ad n. 428 de morali peccatorum specificatione. Prae­ terendum tamen non est, ad unam perfectam peccati spe­ ciem pertinere actus completos et actus incompletos; in­ completos vero, qua tales, a completis specifice differre. Cfr. S. Th. 1, 2, q. 72 art. 7, c et ad 3. 3. Bibliographia in postremum tomum differtur. (1) In epibt. loanniH, Tr. 8, 1. (P. 35, 2030). [500.] INDEX RERDM ALPHABETIC! S Numeri = numeri marginales, nisi praeponitur p. Asleriscus annotationes significat. Lineola intcrducta (—) = vocabulum in principio positum Abbates nullius, 273. 277 — di­ spensantes, 295. Aboulia, 99. Abstinentia (virtus), 475. Abstinentiae dubia obligatio, 370, 371, 374. Acedia. 468, 487. Actio aliena, quomodo impu­ tetur, 132, 135; propria, quo­ modo imputetur, 128 num oblatio an praecepta, suaden­ da, 148. Actus in continua serie ponendi sunt, 37,3 — qui lege prae­ cipi possunt, 254, 255. Actus humanus, 31, 33, 34 — psychologice liber, 31; moraliter, 35 ; meritorius, 136, 138, 147 — moralis, 32. — bonus vel malus, licitus vel illicitus, meritorius vel domeritorius, rectus vel pravus. An indifferens, 34, 36. 109 — elicitus vel imperatus, 38,3 — internus vel externus, 33, x, 110. Externus, additne mo­ ralitatom, 110 — naturalis vel supematuralis, 33,2 — validus vel invalidus, 36, 180. Actus qui fieret additne. morali· tatem, 111. i — quo satisfit legi, 195-200,202. Actus heroicus erga purgante* animas, 147. Actus praeteriti caduntne sub legem, 255. Adam ante lapsum, incapax peccati venialis, 416. Advena, 285, 286. Advertentia requisita in pec­ cato gravi, 405. Aequiprobabilistae. 357, III ; 358, 1,3. Aetas eximens a lege ecc.a 282284. Dubia de aetate, 374. Aeterna poena, cur, 410, 444. S. Alphonsi auctoritas, 5; mens de probabilismo, 357, V ; de peccati occasione, 452. Ambitio, 469, 474. Amentes exempti lege ecc.a 282 — et domicilium, 285. Angelus incapax peccati ve­ nialis, 414. A rchiepiscopus metropolita. 275 Articuli fidei, 1. Ascetica scientia, 2, 3. Auctoritas S. Alphonsi, S. Tho­ mae, 5. Aula Pontificia, 315. Avaritia, 471. 448 INDEX RERUM ALPHABETIC US Axiomata iuris, prudenter uten­ da, 6, 7. Baii propositiones, 35, 62. Baptismus dubius obligatne ad leges ecc.as, 281. Barbarorum peccata, 398. Blasphemiae in ebrietate, 483. Bonum ex integra causa, 122 — 124, 128, 130, 135. Breve, 265. Breviarium probabiliter recita­ tum, 369. Bulla. 265. Camera Apostolica. 334, 3. Cancelleria Apostolica, 334. Capitalia peccata, 466-488. Capitulum cathédrale, 274, 277 — generale religionum, 277 ; particulare, 277. Casus molesti in re libidinosa, 103-105 — perplexi, 349. Catechumeni immunes lege ecc. a, 279. Catholicorum oboedientia legi­ bus, 337. Causa dispensandi, 222. Causa per se, per accidens, 129131, 133. Certitudo moralis, 340,5; 351,362. Christi conaturalis glorificatio per actus nostros, 148, 149 — exempla et doctrina, maxi. mum libertatis subsidium, 498. Ipse per virtutes et dona, in nobis regnare debet, 500. Cicero, do peccato, 391 ; de scrupulo, 380. Circumstantiae, quid, quot sunt 120. Quid influant in mora* bitatem, 121. Clausulae abrogantes consue­ tudinem, 263. Clementia, 486. Clerici subiacentne legi civili, 335. Coactio, quid et quotuplex, 75. Quid efficiat, 76. Quomodo ei resistendum, 76, 77. Codex iuris can. et consuetudo, 263 — et leges anteriores, 271 — et interpretatio eius, 290. Compensationis systema, 357, IV ; 358, I, 4. Communicatio privilegiorum, 211. Concilium oecumenicum, 277; plenarium, 276, 277; provin­ ciale, 275, 277. Concupiscentia, quid et quotu­ plex, 66, 67. — Quid efficiat in voluntarium, 68 ; in meri­ tum et peccatum, 69. Quid si accedat consuetudo, 70. Condicio differens a causa, 187 Confessarius in casibus moles­ tis de re venerea, 108-105 — dispensans, 299 ; interrogans de numero peccatorum, 440 ; utens probabilitate extrinseca, 367 — laxi, 388 —scru­ pulosi, 382-385. Confessio numeri peccatorum, 440. SS. Congregationes Romanae, 277. De ipsis communiter, 317. — De singulis, 318-329. Recursus ab una S. Congrega­ tione ad alteram, 314. Conscientia, moralis, psycholo­ gica. Quid et quotuplex. Est regula morum, 338-341 — certa, 340,4 ; 343 — dubia practice, 346-348. Quid in INDEX REItUM ALPHABETICUS casu perplexo, 349 ; urgen­ to, 344 dubia speculativo 351-355 ; de factis, 368, 369 ; do iure, 356-367 - erronea, 344 — negative dubia, 372379 —laxa, 387. 388 recta et tenera, 376-379 — scru­ pulosa, 380-386. Consensus imperfecti criteria, 417. Consilium, 232, 233. Consilium episcopali', 274. Consuetudo (personalis seu ha­ bitus), 57, 70. - gignens privilegium, 211 — facti et iuris, 260-263 — le gem temperans, 353. Contemptus formalis et abso­ lutus, 418,3. Contumeliae in ebrietate, 483. Cooperatio ad malum, quomodo possit excusari, 135. Cupiditas, vitium capitale, 467 Curia dioecesana, 274 — Roma­ na, 315-334. Dataria Apostolica, 334,a. Decalogus, 244. Decanus, 274. Decretum regium, praesidis, 264 — S. Congr. Rom. 264 N. B., 317. Delectatio, quid ; quodnam .sit obiectum morale, 117, 150* — nis repudiatio, meritoria, 145. De morosa delectatione, 459, 460. Delegati Apostolici, 273. Delegatio varia ad dispensan­ dum, 223, adexsequendum res­ criptum, 311 — Potestne do legatus secum dispensaro, 225. 29 449 Deliberatio de committendo mortali, cstne gravis, 419 ter — quaenam censenda est im­ perfecta, 417. Dementes, 94. Desiderium, 461. Deus nihil facit per accidens. Quomodo permittat malum, 133 — ordinator mundi, 155157 — quo sensu solus Legis­ lator, 186 — non tenetur suis legibus, 192. Dispensatio, quid, 222. Non praesumitur, 222. Pro alio petita, 225. Quid—ad singulos casus. 301 —nis auctor, 223. 294—300 ; causa, 224 ; cessa­ tio, 228 ; interpretatio, 227, 305*; subiectum, 225, 302 ; usus, ubinam et in quo foro, 303 ; validitas in dubio, 304. Dolus, quid, 86. Quid operetur. 86. Domicilium, 285. Dubium facti, iuris, 55; in lege ecclesiastica, 270-295. Va­ riorum dubiorum solutio, 370 375 — de baptismo eximitne lege ecc., 281 — et opi­ nio, 340 — et probabilitas, 352. Quid dubitanti liceat, in casu urgenti, 344. Ebrietas, 477-484 — impedit libertatem, 52,3. Ecclesia praecipitno actus in­ ternos, mixtos, 254. Effectus, quid et quotuplex, 129. Quomodo imputatur, 130, 131, 134. Gaudium de effectu, 462. Quaestio de du­ plici effectu, 131. Encyclicae litterae, 265. 400 INDEX RERUM ALPHA BETICDS Epikeia, 184, 257. Epilepsia, 100. Episcopi do logo pontificia re­ currentes ad Papam, 257,! — legislatores, 277, 278. Eorum mandatum de exsecutione legis pontificiae an exspec­ tandum, 257, 4 — quid in hiérarchie ecclesiastica, 274 ; quomodo dispensent, 295 — residientialcs, titulares, 274 — suffraganti, 275. Error, 54 — in rescripti exse­ cutione vel tenore, 310, 311. Ethica, 1, 2. Exemptio localis a lege, 288. Fictio, quatenus legem fun­ dare videatur, 179. Finis, quid et quotuplex, 110. Quid efficiat in moralitatoin, 113, 118, 119, 123. Quid, si agas propter delectationem 117 — si cessat, cessatno lex, 206, dispensatio, 228. Forum privilegia!um, 335. Gaudium, 117, 458, 462, 463. Gentium ius, 246-248. Gratia actualis, 4923 medicinalis, 71. Gratia sanctificans, 409, 492. Eius privatio, 409, 445. Gula. 475, 476. Habitus et voluntarium, 57,70. Haeretici an tenentur legibus ecclesiasticis, 280. Harnack, impugnator probabilismi, 357, p. 305, 307. Hierarchia ecclesiastica, 272. Historica de theologia morali, 10-24. Humana carne vesci, 476. I. Hus, propositiones damnatae, 142. Hypnoticus status, 101. lactantia do peccato, 464. lansenistarum propositiones, 62. leiunium naturale fortasse vio­ latum, 369, 370, 374. Ignorantia, quid ot quotuplex, 54, 55. Quid invincibiliter ignorari possit, 56. — Quo­ modo culpanda, 58. — Quos­ nam effectus pariat in volun­ tarium, 61 ; in meritum et peccatum, 62 ; in poenas, 63 ; in valorem actuum, 64. Sem­ per damnosa ignorantia iuris naturae, 62, ignorantia affec­ tata, 61. — logis ecclesiasticae, 270. Impedimenta excusantia a lege, 216-20.Quid si voluntaria , 221. Imperfectio moralis, 422-424. Impotentia moralis, 71 — Ex­ cusans a lege, 217, 218. Impuberes excusati a poenis, 283. Impulsus invincibiles, 98. Imputatio, quid et quotuplex, 127 — actionis, 128-135; effectus, 129-134. Inadvertentia, 54-65. Incola, 285, 286. Incommodum excusans a lege, 218-220. Infantes, lege exempti, 282. Infidelis potcstne mereri, 142. 398 — non excusatur opi­ nione minus probabili, 368,2 — subiectus non est legi ecc. 279. Instructio, quid, 264. Intellectus non separandus a voluntate, 37. Intentionis efficacia, 110-111, 125, 150, 152. Intentionis et INDEX RERUN ALPHABETIC! S 451 permissions comparatio, 128207-228 ; interpretatio, 182 ; 131 — puritas quaenam obligatio, 168, 176. An cum sectanda, 151 — renovatae periculo vitae, 219 ; partitio, utilitas, 152 — sufficientia 177-180 ; promulgatio, 162; in observanda lege, 197, 198. utilitas, 337 ; vacatio, 163. Interpretatio dispensationis, Legis humanae obligatio, 250227 — legis, 182, 183, 184 ; 254. — ecclesiasticae, 289-191 — Legis civilis auctor, promulgatio privilegii, 213, — per decreta subiectum, tendent i ae ho­ SS. Congr. 309-317. diernae, usus in foro ecclesia­ Invidia, 474. stico, 335. Involuntarium, quid, 47. Legis ecclesiasticae nomen et for­ Ira, 485, 486. ma, 265; promulgatio, 266; Irritatio varia per legem, 180 re vocat io ,2 71 ; su biectum ,279per legem ecclesiasticam. 288 ; suppletio per legem 270. civilem, 335 ; vacatio, 267. luridica disciplina et moralis, 4. 268; vis extensiva et- inten­ Iuris dictio, 188, 272 — cusive, 269, 270. mulativa SS. Congr, 329. Legis particularis subiectum, Suppleta ab Ecclesia, 369. 285-287. Iuris dubium, ignorantia, 55, 2. Lex affirmativa, negativa, 177 ; Ius canonicum, 2, 3. irritans, 180 ; moralis, 168 ; Ius Gentium 246-248. poenalis, 169. 255- 2 ; quomo­ Ius quaesitum 173, 255. do respiciat sola futura, 173 ; Kant generalis regula morum. sit observanda, 194-203 ; sit 240 ; iansenista acatholicus, perpetua, 172 ; universalis, 129. 171. Labor estnc praeceptus, 488. Lex divina aeterna, quid sit. Laxistae, 357, V. ipiid complectatur. 235, 236 ; Leges physicae, artium, 164. necessaria legi humanae, ca­ Legislator, quisnam, 186-188, que praostantior, 337-11 ; na­ — an logo propria tonetur. turalis fundat alias leges, 192. Quomodo imperet tyram · 237. Eius divulgatio, 239 ; nus, 189 — in sua lege dispen­ firmitas, 240 ; notio, 237 ; sans, 223 — in consuetudi­ promulgatio, 23S ; sanctio, nem consentiens, 260 —