Coleccion «SCIENTIA» A—Pedro Lumbreras, O. P.: Praelectiones scholasticae in stcunaum partem D. Thomae, 12 tomos. I, De fine ultimo hominis.—II. De actibus humanis—ni. Dt huodibus et virtutibus in communi.—IV. De vitiis cl peccatis.—y. /;t» hyc__ VI. De gratia.—VII. De fide.—VIII. De spe et caritate.—ΐχ, /jc pruden­ tia,—X. De iustitia.—XI. De fortitudine et temperantia—xn, oe statibus hominum variis. B—Abârzuza-Iragui, O. F. M., Cap.: Manuale theologiae dogmaticae. I. Theologiae fundamentalis.—II. De Deo Uno, Trino, Creante, Elevante ac de Novissimis.—III. De Verbo incarnato, de Bta. Virgine Maria. D< Gratia Christi et de virtutibus infusis.—IV. De bacramcntis in O^ntre el in specie. C—Lumbreras, O. P. : Casus conscientiae.—Vol. I. De principiis. 1.—Lôrraga-Lumbreras, O. P.: Prontuario de Teologia morat. 2.—Ldrrago-Lumbreras, O. P. : Epitome de Teologia morat. 3. —Gonzalez, Cap.: Insliluclones de Filosofia ncocscoldstica. I.—Lôglca. II.—Critica. 4. —Dautals: Breve tratado de Morat sociat. -,—Gabino Mârquez, S. J.; Filosofia del Derecho. 0.—Gabino Mârquez, S. J.: Los juristas ale manes at alcance de los vstudianlcs. 7—Gabino Mârquez, S. J.: Doctrina de la Iglesla sobre el derecho de enstnar. 8— Lumbreras, O. P. : Casos y leccioncs dei tQuijott}. 9.—Nazarlo de Santa Teresa, C. D. : Filosofia de la mistica. 10. —Casas, O. P. : Instrucciôn sobre los votos religiosos y el ojtcto divino. 11. —Gallego, O. P.: Buda y el budismo. 12. —Sertillanges, O. P.: El orador cristiano. 13—Alonso Lobo, O. P. : Laicologia y Acciôn Catôlica. 11.—Ramirez, O. P.: El Derecho de gentes. 15.—Delgado Varela, O. M.: La Eucaristia, misterio de la vida. 16—Alvarez de Llnera: Dudas y fe. 17.—Gonzâlez, C. M. F.: El institua intelcctual, fuentc del conocimlento. 18—Splazzi. O. P.: Esen cia y contemporant îdad de la Iglesia. 19. —Basilio de San Pablo. C. P.: El misterio de nuestra redenciôn. 20. —Jean Mouroux: Senti do cristiano del hombre. 21. —Gregorio Armas, O. S. A.: La moral de San Agustin. 22.—Lumbreras, O. P.: Honradez y prosperidad. 23. —Lumbreras, O. P.: La obcdlencia. 21.—Fernândez Landa: Tratado de Apologetica. 25. —McFadden, O. S. A.: Etica y medicina. 26. —Lumbreras, O. P.: Psicologta de las pasioncs. 27—Michel: Niflos que mueren sin bautizar. 2b—Lhermltte: MfoHcoj y falsos mlsttcos. 29— Fabbl: La confeslôn de los pecados en el crlstlanismo 30. —Funfanl, O. P.: Teologia para seglares (4 vols.). 31 —Fernândez, C. M.: De confesariis filiarum car tatis. 32—Fernândez» C. M.: La Administraciôn econômica de las religiosas. X»—Pascual, benedlctlno: El nüsterio lltûrgico de la Semana Santa. 31. —Marcozzl, S. J.: Los origines del hombre. 36—Guerrero. S. J.: Reflexiones sobre la previa Centura civil. 30— Lecz Ccndoya: Ante la stgunda revoluciôn tfimtca—Proaucttviaud, aignh dad de la persona y relactones hunuinas. 37.—Jiminez Fajardo. Pbro.: El séminariste y la pureza. CASUS CONSCIENTIAE EIUSDEM AUCTORIS PRAELECTIONES SCHOLASTICAE, vol. XII in 8.°. I. De fine ultimo hominis, Madrid, 1954, pp. X-120. IL De actibus humanis, Romae, 1950, pp. XI-299. III. De habitibus et virtutibus in communi, Romae, 1950, pp. XVI-281. IV. De vitiis et peccatis, ed. 2.·, Madrid, 1958, pp. XI1-198. V. De lege, Madrid, 1953, pp. XI-193. VI. De gratia, Romae, 1947, pp. XI1-191. VII. De fide, Romae,/>93’Z, pp.'XII-199. VIII. De spe et caritatet Madrid, 1954, pp. XII-256. IX. De prudentia, Madrid, 1952, pp. XI-120. X. De iustitia, Romae, 1938, pp. XVI-456. XI. De fortitudine et temperantia, Romae, 1939, pp. XII-224. XII. De statibus hominum variis, Madrid, 1958, pp. XII-224. CASOS Y LECCIONES DEL «QUI.IOTE», ed. 2.\ Madrid. 1952, pp. 208. LA CONTINENCIA PERIODICA, Madrid, 1956, pp. 42. HONRADEZ Y PROSPERIDAD, Madrid, 1957, pp. 42. LA OBEDIENCIA, Madrid, 1957, pp. 103. PSICOLOGIA DE LAS PASIONES, Madrid, 1958, pp. 182. LARRAGA-LUMBRERAS Prontuario de Teologia Moral, Madrid, 1950, pp 596-599. Epitome de Teologia Moral, Madrid. 1953, pp. 680 CASUS CONSCIENTIAE ANTIQUI ET R.ECENTIORES QUOS SOLVIT ET COLLEGIT PETRUS LUMBRERAS, Ο. P. APUD « ANGELICUM » W St DE URBE SUMMAE THEOLOGICAE PROFESSOR W* S. APOLLINAREM CASUUM MORALIUM CENSOR DOjTRlKY/.AJJQSTOlJCAE THEOLOGUS SOCIUS A 1 1 · P0wUSS®{Jp^* 1 'Ό^JX^HOMAE AXTA DE PRINCIPIIS Æ.J 2 EDICIONES STVDIVM MADRID PONTIFICIUM ATHENAEUM «ANGELICUM» ROMAE LIBRARY ST. MARY’S COLLEGE ST. MARYS, KANSAS NIHIL OBSTAT: P. Benedictus Lavaud, Ο. P. S. Th. Mag. P. Ludovicus Bender, O. P. S. Th. Mag. IMPRIMI POTEST: P. Stephanus Gomez, 0. P. Vic. Mag. Gen. IMPRIMATUR: E Vicariatu Urbis. 4 iunii 1959. f Aloysius Traglia, Archiep. Caesarian. Vicesaerens. N.o Rgtr.o 1553-60 Depôsito legal: Μ. 1650.—1960 GrXticas HALAR, Andrés de la Cuerda. 4-MADRID OSTQUAM typis mandavi Praelectiones Scholasticas in Secundam Partem D. Thomae, collectionem Casuum Conscientiae aggredior. Huius autem consilii ratio multi­ plex. Praecipua quidem, notum verbum Senecae ad Luci­ lium: (.{Longum iter per praecepta, breve et efficax per exem­ pla.» Accessit frequens votum amicorum atque discipulorum. Eodemque spectat quod nulla prostat modo Casuum Con­ scientiae summa ad moralem doctrinam Doctoris Angelici conflata. Sed dum Auctores alii, qui exarato theologiae moralis compendio vel epitome publicarunt Casus Conscientiae, lec­ torem. continuo revocabant ad praevium illudmet commen­ tarium, putavi doctrinam casibus praemittendam cum ut lectoris labori parcam ac expensis, tum ut principia quae ad Casus nonnullos ipse applico valeat ille accommodare ceteris quot occurrant. E casibus delectis plurimos, qua. potui diligentia, ipse ab­ solvi, quod a permultis annis et fungar Censoris munere in collationibus moralibus pro utroque Clero fere bis m mense ad. S. Apollinarem in Urbe habitis et praesim exerci­ tationi seu seminario Moralis Practicae in Pontificia nostra Facultate, apud Angelicum, praeterquam nonnullas solutio­ nes iam feci iuris publici in variis ephemeridibus et Casuum Moralium collectaneis. VI !1 Alios insuper adiciendos congruum duxi. Eos imprimis quos Apostolica Sedes enodavit; ceteros, a probatis Auctori­ bus. Potiorem quidem partem, ab iis qui doctrinae traditae suffragantur; exiguam, ut par est, ab adversariis—non quin ab his dissentiam, verum ne cuiquam videar opinioni con­ trariae probabilitatem omnem subripere. Quae in hoc volumine continentur ideo DE PRINCIPIIS nuncupavi quoniam ad tractatus attineant Primae Secundae ab ipso D. Thoma dicatos, id est ad morum Theologiae parti generali sive fundamentali. Et licet Angelicus Praeceptor egit ibi De lege seu de lege divina, quae una theologum spectat, disseram hic De legibus quoniam quaestiones practicae potissimum circa humanam, ecclesiasticam et civilem, versantur. Romae, die 10 maii 1959, in festo S. Antonini, florentini archiepiscopi, quinto ineunte, ab eius obitu, centenario. Auctor INDEX an. Introductio............................................................................... 1-15 Doctrina : Ethica et theologia moralis traditionalis....... Casus: Ethica sive moralis situationis........................... 1-5 6-15 DE FINE ULTIMO Finis honestus operantis....................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I : Avarus putans omnia se egisse in finem ava­ ritiae ......................................................................... C. II : Vacans negotiationi................................................ C. III : Ob voluptatem comedens et bibens atque vacans coniugali copulae.................................................... C. IV : Coniugatus excludens finem honestum copulae. C. V : Praedicans corporales delectationes cunctas dam­ nandas ............................................................................ Ordinatio operum in deum....................................................... Doctrina............................................................................... Casus I : Neglegensintentionem frequenter renovare. C. II : Num mala sint opera non relata in Deum............ C. III: Nimia sollicitudo renovationis periculosa ........ C. IV: Renovatio frequens commendanda...................... C. V : Operum virtualis relatio in Deum et in creaturam. 16-26 16-17 18-22 23 24 25 26 27-36 27-30 31-32 33 34 35 36 DE ACTIBUS HUMANIS Vis seu violentia..................................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I: Resistentia praecepta oppressae feminae ... 37-46 37-39 40-12 ηη· C. Il: Consensus delectationi ob tentationem vehemen­ tem aut ob stuprum............................................. C. Ill: Num femina oppressa, quod interius consentit, ad restitutionem teneatur pro expensis prolis ... C. IV: Num liceat puellae se habere negative seu permisive quoad stuprum.......................................... C. V : Quid agendum uxori sub vi a marito illata pro co­ pula condomistica.................................................. Metus.................................................................................... Doctrina..................................................................... ... Casus I : Violans ob metum liturgica praecepta, num latam suspensionis poenam evadat...................... C. II: Num sub metu mortis liceat puellae consentire aut se praeparare fornicationi.............................. C. III: Utrum cooperatio ad onanismum vel sodomiam sit coniugi licita sub metu mortis....................... C. IV : An liceat, sub metu mortis, cooperari ad furtum. C. V : Clausurae violatio ob metum gravem................ Vis et metus......................................................................... Doctrina........................................................................... Casus I : Puer quo avunculus sodomistice abutitur cui­ que gravia minatur si resistat............................ C. II: Puellae non resistentes militibus regionem occu­ pantibus ................................................................ C. Ill: Num sub vi pariter ac metu liceat virgini se habere negative, id est passive........................... C. IV: Quid agendum uxori sub vi atque metu mariti in copula condomistica......................................... C. V : Num illi liceat marito morem gerere corporisque facere copiam....................................................... Ignorantia........................................................................... Doctrina......................................................................... Casus I. De erroribus confessarii ignorantis................ C. II: Rem habens cum coniugata quam putabat so­ lutam ................................................................... C. III : Ordinatus ob falsum titulum, num valide ordi­ natus .................................................................... C. IV : Legens librum quem ignorabat vetitum, quem­ que legeret conscius prohibitionis..................... C. V: De matrimonii valore dubitans nec inquirens, ab eius ne usu prohibeatur................................. 43 44 45 45 47-61 47-51 52-57 ' 58 59 60 61 62-69 62 63-65 66 67 68 69 70-85 70-74 75-80 81 82 83 84 XI an. C. VI : Alienans propter ignorantiam titulos monasterii absque beneplacito apostolico, num incidat in excom­ municationem .......................................................... INADVERTENTIA................................................................................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I : Qui in parochum iratus negavit fidem publice, an censuram incurrerit.......................................... C. II: Carnes vetitas manducans ex distractione ........ C. III: Ob inadvertentiam incendens domum pauperis amicissimi................................................................ C. IV: Inadvertenter clericum occidens...................... C. V : Non advertens laicus ad condicionem feminarum quas concupiscit...................................................... C. VI : Sacerdos non advertens ad condicionem pro­ priam quando peccat luxuria................................ Causae habituales influentes in voluntarietatem 85 86-98 86-88 89-91 92 92-95 96 97 98 et li­ ......................................................................... 99-111 Doctrina.............................................................................. 99-104 Casus I : Puella hysterica cui matrimonium commen­ datur ......................................................................... 105-108 C. II : Blasphemans exhabitu........................................... 109 C. III: Femina turbata ideis blasphemiae et obsessione suicidii ...................................................................... 110 C. IV: Excitatiosexualisinvoluntaria non augenda ... 111 bertatem Imputabilitas propiae actionis vel omissionis earumque effectuum...................................................................... 112-125 112-117 Doctrina.............................................................................. Casus I: In competitione currens cum automobili et occidens vetulam et gallinas.................................. 118-120 C. II : Proiciens lapidem in avem et hominem occidens. Equitans ferocem equum atque puerum conculcans. 121 C. III: Clericus vacans venationi clamorosae et laicus vacans periculoso operi, num sint rei homicidii ... 122 C. IV : Abstinens ad auxilio ferendo ei qui in aquis peri­ clitabatur et illis qui inter se rixabantur............ 123 C. V : Quomodo errores imputentur confessario igno­ ranti .......................................................................... 124 C. λζΙ : Quandonam peccet sive homicidio qui venenum praebetsiveconfessarius ignorantiae conscius ... 125 Moralitas ex obiecto.............................................................. Doctrina.............................................................................. 126-136 126-128 XII nn. Casus I : Aeronauta timens prodere patriam si in ter­ rain descendat inimicorum .................................. C. II : Traditio innocentis tyranno alias minanti excidi­ um civitatis. Occisio debilium ex mandato auctorita­ tis publicae............................................................ C. III : Occisio sive contagioso morbo laborantium sive parvulorum ad cautelam...................................... C. IV : Proiectio pueri lupis insequentibus vel quorundam in mare ad alleviandam scapham. Fuga per arctam viam cum periculo conculcandi parvulum. C. V : Inseminatio artificialis......................................... C VI : Furtum in necessitate tum extrema tum gravi. Circumstantiarum influxus in actuum moralitatem........... 129-131 132 133 134 135 136 137-146 137-138 Doctrina........................................................................... Casus I : Confessio integra furis, blasphemi, turpia loquentis et agentis, festa atque ieiunia solventis ... 139-141 C. II: Circumstantiae quis et circa quid...................... 142 C. III: Circumstantiae quibus auxiliis et quomodo ... 143 C. IV: Circumstantiae ubi et quando ........................... 144 C. V : Furtum rei sacrae. Adulterium duplex............. 145 C. VI: Adulter et incestuosus. Pluribus imprecatus ... 146 Actuum moralitas ex fine.................................................... 147-158 147-151 152-153 Doctrina........................................................................... Casus I : Agens actus religionis pro insigni obtinendo. C. II: Ob finem pravum sive fodiens foveam sive lar­ gitus munera......................................................... 154 C- III : Dans eleemosynam ut avertat a fide; praedicare incipiens intentione bona, prosequens vero mala ... 155 C. IV : Eleemosynam dans ob finem bonum atque ma­ lum; intentam propter Deum et factam pro homi­ nibus ..................................................................... 156 C. V : Eleemosynam dans cum vana gloria. Missae as­ sistens secundario propter concupiscentiam ... 157 C. VI: Confessionem, communionem, missam frequen­ tans ut placeat superioribus................................ 158 Moralitas ob duplicem effectum......................................... Doctrina......................................................................... Casus I : De montium ascensione periculosa ............. C II: Matris occisio ut fetus baptizetur. Abortus ad vitandam infamiam ............................................. C. III: Vacans operi bono ob finem etiam malum. Porri­ gens Eucharistiam peccatori occulto................. 159-172 159-161 162-166 167 ιθ8 XI π no. C. C. C. C. IV : Defensio cruenta vitae et bonorum.................. V : Narcotica pro operatione chirurgica. Euthanasia. VI: Cordis punctio prae sepultura ............................ VII : Ratio excusans famulatum periculosum atque carnium prohibitarum appositionem .................. 169 170 171 172 ....................................... 173-187 Doctrina ................................................ 173-177 Casus I : Ignorans malitiam masturbationis, cogitatio­ num turpium, circumstantiae personae, periurii pro salute amici.............................................................. 178-180 C. II : Servans abstinentiam quam erronee putabat prae­ ceptam ...................................................................... 181 C. III : Librum legens quem falso putabat vetitum sub poena excommunicationis..................................... 182 C. IV : Putans se peccare non audiens Missam auditu impossibilem............................................................ 183 C. V : Pollutionem nocturnam putans peccatum............ 184 C. VI : Communista putans iniustam proprietatem pri­ vatam atque spargens inter fideles atheismum.. 185-186 C. VII : Ohiector conscientiae tempore belli.................. 187 Moralitas ex conscientia erronea Moralitas imperfectionum..................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I : Materia pro confessione insufficiens ....... C II : Religiosus putans se teneri ad observantias alia­ rum religionum, immo ad omnia quae perfectioni favent....................................................................... C. Ill: Monialis non obsequensdesideriis abbatissae. C. IV: Religiosus frangens Regulam ........................... C. V : Parochus qui devotionem serotinam urget et qui ab ipsa fideles dehortatur..................................... 188-202 188-194 195-198 199 200 201 202 DE PECCATIS Peccatorum distinctio specifica............................................ Doctrina.............................................................................. Casus I : Religiosus vacans negotiationi....................... C. II: Frangens ieiunium multipliciter debitum. Omit­ tens confessionem annuam et communionem paschatis........................................................................ C 111 Lapsus in fornicationem ob omissionem orationis. C. IV : Reus sacrilegii realis et personalis .................. 203-215 203-205 206-209 210 211 212 XIV nn. C. V : Avarus atque prodigus. Multipliciter peccans contra iustitiam..................................................... C. VI : Corde, ore et opere peccans tum ira tum luxuria. C. VII: Plura furatus. Furet detractor....................... Peccatorum distinctio numerica.......................................... Doctrina............................................................................ Casus 1: Destruens domum et occidens inhabitantes ... C. II: Multiplicatio pollutionum et fornicationum. Ac­ tus antecedentes et consequentes copulam ........ C. III : Copula attentata nec consummata; consummata etsi non intenta.................................................... C. IV: Furtum per partes; rem furatam retinens per annum......................................................... C. V : Omittens recitationem breviarii ........................ C. VI : Detrahens vel maledicens pluribus membris unius familiae............................................. C. VII: Defectus proximorum inquirens atque narrans. 213 214 215 216-230 216-219 220-223 224-225 226 227 228 229 230 Cogitationes pravae................................................... 231-243 Doctrina................................................................ 231-235 Casus I : Tota die vacans cogitationibus turpibus ... 236-239 C. II: Dubitans de consensu, saltem deliberato, cogita­ tioni pravae.................................................. 240 CC. III-IV : Curiosus de venereis. Consentiens delecta­ tioni pravae inecclesia.......................................... 241 C. V: Delectatiooperisvetiti sub condicione non-vetiti. 242 C. VI : Nesciens an delectetur de re cogitata aut de co­ gitatione ................................................................. 243 Desideria prava.................................................................... 244-257 214-248 Doctrina.......................................................................... Casus I : Desiderium multipliciter condicionatum ho­ micidii ................................................................... 249-251 C. II: Confessio desiderii furandi rem sacram, vindictae sive copulae in genere......................................... 252 C. III: Condiciones non auferentes desiderii malitiam. 253 C. IV : Condicio dubia................................................... 254 C. V: Desiderii malitia relicta ..................................... 255 C. VI : Condiciones auferentes malitiam desiderii ....... 256 C. VII: Condicio «si liceret», «si peccatum non esset». 257 Gaudium pravum................................................................... Doctrina ......................................................................... 258-269 258-260 XV nn. Casus I : Religiosa quae paenitet de voto et immoratur in confessione fornicationis anteactae................. C. II: Viduae gaudium de copula coniugali.................. C. III: Gaudium de detractione...................................... C. IV : Gaudium de periurio, etsi materiali, ob bonum effectum ; et de peccato materiali qua tali........... C. V : Gaudium de privata occisione hostis Ecclesiae ob commoda consecuta; de hereditate ob patris occi­ sionem; de exoneratione ex pollutione; de divitiis ex adulterio............................................................. C. VI : luvenes se iactantes de mortalibus in communi et exprobrantes aliquem de mortali omisso...... . C. VII : Tristatus de bono peracto................................. Mali desiderium et gaudium.................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I : Mala optans inimicis Ecclesiae et de eorum malis gaudens.......................................................... C. II: Optare peccatori damnationem aeternam. Impre­ cationes Scripturae.................................................. C. III : Mortem sibi desiderare......................................... C. IV ; Optare mortem patris ad hereditatem adeundam vel coniugis ad novum matrimonium................. C. V : Optare mortem mariti asperi,filiaeve deformis. C. VI : Tristari de vita alicuius, de eius morte gaudere, eamve desiderio inefficaci velle ob emolumentum temporale ; optare malefactori carcerem et de incarceratione gaudere................................................... C. VII : Tristari quod indigni honorentur, quod improbi praevaleant et ditescant......................................... Peccati occasio......................................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I : Famula sollicitata ab hero a quo facile rece­ dere nequit.............................................................. CC. II-III : Visitatio tabernae pro ebrioso. Famula pec­ cans ter quatterve in anno.................................... C. IV: Absolutio cohabitantis cum complice...... ......... C. V : Medicus frequenter peccans cum feminis aegrotis. C. VI : Famula peccans cum hero qualibet hebdomada. C. VII: Herus olim peccans cum famula...................... Requisita ad peccatum mortale.............. ... ................................. Doctrina.............................................................................. Casus I : Puella satis libera se excusans ob inadvertentiam.......................................................................... 261-263 264 265 266 267 268 269 270-280 270-271 272-274 275 276 277 278 279 280 281-292 281-284 285-287 288 289 290 291 292 293-305 293-297 298-300 XVI ηη· CC. Il-Ill : Gravitas praecepti servandi festa et infun­ dendi aquae nonnullas guttulas in calicem ........ C. IV : Violatio clausurae num admittat materiae parvi­ tatem ....................................................................... C. V: Materia gravis in voto.......................................... C. VI: Num peccata mortalia sint rara....................... C. VII: Quomodo peccet qui non cogitat de gravitate. Quomodo peccatum veniale fiat mortale............................. Doctrina............................................................................ Casus I: Famula vacans furtulis.................................... C. II: Coalescentia omissionum in Officio; detractio­ num et calumniarum............................................. C. III: Coalescentia operum servilium; comestionum in die abstinentiae vel ieiunii............................. C. IV: Coalescentia in fractione voti............................ 301 302 303 304 305 306-314 306-308 309-311 312 313 314 DE LEGIBUS Naturalis legis ignorantia.............................................................. Doctrina............................................................................ Casus I : Miles ignorans malitiam fornicationis atque suicidii.................................................................... C. II: Confessarius nullam admittens invincibilem ig­ norantiam ob verba Tridentini............................ C. III: Materfamilias ignorans malitiammendacii......... C. IV: Ignorans malitiam abreviationis vitae................ C. V: Confessarius omnem aut nullam interrogans coniugatam circa onanismum .............................. Lex humana quoad actus internos........................................ Doctrina.......................................................................... Casus I : Sacerdos recitans Officium voluntarie distrac­ tus ......................................................................... C. II: Meditatio imposita asuperiore religioso............. CC. III-IV: Meditatio imposita a confessario; vel pro lucranda indulgentia ........................................... C. V : Excomunicatio lata in haereticos........................ C. VI : Applicatio missae pro populo.............................. C. VII: Id. ad intentionem superioris religiosi ........... Legis humanae promulgatio..................................................... Doctrina......................................................................... 315-325 315-317 318-320 321 322 323 324-325 326-338 326-328 329-333 334 335 333 337 333 339-354 339-344 χνπ an. Casus I: Notitia privata folii vetiti a S. Officio ... ... C. II : Declaratio pontificia de quarundam operationum chirurgicarum illiceitate........................................ C. III: Lex pontificia nondum promulgata in folio dioecesano................................................................... C. IV : Quo tempore urgeant decreta Conciliorum sive plenariorum sive provincialium ........................... C- V: Pro notitia legum episcopalium, an quis teneatur emere folium dioecesanum.................................... C. VI: Lex regia cognita prae promulgatione ... ... .. Rescripta.................................................................................. Doctrina.............................................................................. Casus I : Vitiosae preces pro dispensatione a matrimo­ nii minori impedimento........................................ C. II: Dispensatio ab impedimento disparitatis cultus ob causam inexsistentem ...................................... C. III : Quando oportet verificetur dispensationis causa. C. IV : Iterans preces et silens praeteritam repulsam. C. V : Dispensatio quandiu perseveret........................... Censurae et casus episcopales.............................................. Doctrina.............................................................................. Casus I : Suspensio episcopalis in sacerdotes assistentes taurorum agitationibus.......................................... C. II: Interdictum locale quos afficiat........................... C. III: Reservatio quoad senem qui non valet egredi e conventu............................................................... C. IV : Absolvens in dubioreservations....................... Lex civilis poenalis...................................................... Doctrina.............................................................................. Casus I : Censens cunctas civiles leges esse pure poe­ nales, ipsas transgreditur pro libitu .................. C. II: Occultans reditus et vacans commercio clandes­ tino ........................................................................... C. III : Statum defraudans in litteris mittendis et usu redae publicae......................................................... C. IV : Lex conscriptionis militaris................................ Lex civilis iniusta.................................................................. Doctrina.............................................................................. Casus I : Sterilizationis legem circumveniens ........ . 345-349 350 351 352 353 354 355-366 355-359 360-362 363 364 365 366 367-37S 367-371 372-375 376 377 378 379-389 379-3S1 382-3S6 387 388 389 390-401 390-391 392-395 2 XVIII ηθ- c. II: ludex catholicus quoad divortium coniugum hebraeorum............................................................ C. Ill: Id. quoad divortium acatholici ab infideli ........ C. IV : Advocatus catholicus quoad divortium non baptizatorum ................................................................ C. V: Id. quoad divortium acatholici ab infideli ........ C. VI : Parochus conventus coram iudice civili............ C. VII: Quid liceat civi onerato tributis nimiis............ Epikeia................................................................................... Doctrina........................................................................... Casus I: Missam dominicalem omittens ex epikeia ... C. II: EpikeiaquoadomissionemOfficii........................... C. Ill: Id. quoadlaborem dominicis diebus..................... CC. IV-V : Id. quoad ieiunium Ecclesiae et quoad lectio­ nem librorum prohibitorum ..................................... C. VI : Id. quoad Constitutiones Ο. P............................. C. VII: Id. quoad impedimenta matrimonii................. Praecepta.............................................................................. Doctrina........................................................................... Casus I: Piae Unionis moderator nimiapostulans....... C. II: Uxor faciens eleemosynam contra vetitum viri. C. III: Puella vacans pietatis exercitiis contra vetitum parentum..................................................................... C- IV : Sacerdos subiacens praecepto personali............ C. V: An uno actu satisfieri possitpluribus praeceptis. C. VI : Num etiam eodem tempore................................ Index Auctorum............................................................ Pag. Index alphabeticus rerum .......................................... Pag. 396 397 398 399 400 401 402-413 402-405 406-408 109 410 411 412 413 414-426 414-417 418-421 422 423 424 425 426 261 263 J- INTRODUCTIO MORALIS TRADITIONALIS ET SITÜATIONIS Doctrina. Ex principiis naturaliter notis procedit Philosophus mo- 1 ralis ad deducendas conclusiones, proximas et remotas, sic determinans in universali—prouti scientiam decet—agendi normas fini ultimo naturali consentaneas, quapropter actuum humanorum regulas Ethicae; v. gr. Homini agendum est ad rationem conformiter, sed ad rationem conforme est quod cuique suum reddatur, ergo deposita sunt reddenda. Ex veritatibus quoque revelatis Theologus procedit ad deducendas conclusiones proximas et remotas, sic determi­ nans in universali—prout exigit scientia—normas agendi congruas superno fini, humanorum igitur actuum regulas moralis Theologiae; v. gr. Insontem non occides (Ex., 23, 7), atqui craniotomia est occisio innocentis, ergo craniotomia est divinitus vetita. Ab his universalibus agendi normis, notis per habitus 2 syndereseos, scientiae, fidei, homo proficiscitur ut cognoscat num actus aliquis in concreto sit moraliter bonus aut moraliter malus, ponendus aut omittendus potius; v. gr. Depo­ sita sunt reddenda, sed hic ensis fuit depositatus, ergo red- 2 INTRODUCTIO dendus; craniotomia est illicita, sed haec chirurgica operatio est craniotomia, ergo haec chirurgica operatio est illicita. Hinc D. Thomas: «Ratio secundum duplicem scientiam est humanorum actuum directiva: scilicet secundum scientiam universalem et particularem. Conferens enim de agendis, utitur quodam syllogismo, cuius conclusio est iudicium seu electio vel operatio. Actiones autem in singularibus sunt. Unde conclusio syllogismi operativi est singularis. Singula­ ris autem propositio non concluditur ex universali nisi me­ diante aliqua propositione singulari: sicut homo prohibetur ab actu parricidii per hoc quod scit patrem non esse occi­ dendum, et per hoc quod scit hunc esse patrem» l. 3 At si conclusio huiusmodi descendit ab aliquo principio, oportet hoc principium esse applicabile ad casum singula­ rem qui nunc agitur. Quapropter principia legis naturae vel divinae, unde ratio recta syllogizat, debent esse applicabilia ad multiplices casus. Quin ideo omnia principia pari gaudeant universalitate. Nam «ratio practica negotiatur circa contingentia, in quibus sunt operationes humanae: et ideo, etsi in communibus sit aliqua necessitas, quanto magis ad propria descenditur, tanto magis invenitur defectus» 2. Ideo deposita esse reddenda non est verum in omni casu, sed ut in pluribus; falsum, contra, in paucioribus. Paucioribus igitur his casibus non oportet applicetur haec norma agendi (quae ad huiusmodi casus non protenditur), sed norma alia superior ideoque universalior (casus istos complectens). 4 Quo quidem uno sensu de mutatione legum naturae lo­ quimur; non quasi alia esset lex naturae abstractae et alia lex naturae concretae—quasi illa foret immutabilis, haec vero variabilis—, sed quod quaedam praecepta legis naturae ur‘ 1 S. Thomas. Summa Theol., I-II. 76. 1. S. Thomas, l. c., 94. 4. INTRODUCTIO 3 géant dumtaxat ut in pluribus; sic attamen ut in casibus ceteris invocanda et applicanda sint alia, naturalis quoque legis, praecepta. Agitur ergo casus collisionis sive conflictus legum, prout communiter dicitur. Cum tamen in adiunctis lex inferior ce­ dat superiori legi praevalenti, ad indicium verum de agendis procedit omnis homo, in determinata quoque situatione, ex aliquo principio morum seu ex aliqua lege universali. Demum, haec lex universalis, quod fundetur in essen- 5 tiali rerum ordine—si lex naturae—aut fulciatur—si reve­ lata—auctoritate Dei, qui nec fallere potest neque falli, gau­ det prorsus obiectivo valore; quem et obtinent conclusiones logicae—^propterea e principiis deductae quoniam in prin­ cipiis continentur—. Actus igitur hic concretus, non modo bonitatis refert speciem, est insuper objective bonus. Casus primus. Lucretius, etsi laicus, religionem in lycaeis Urbis docet. 6 Novis ideis quoad ethicam situationis quae dicitur illectus, eam ut certam doctrinam moralem suis discipulis tradit. Deo enim acceptum est non tam id quod legibus moralibus sta­ tuitur, docet Lucretius, sed quod conscientia mea in singulis peculiaribus condicionibus dictat : conscientia igitur non est quaedam norma cognoscitiva et passiva, sed activa quidem ac creatrix praecipua totius moralitatis. Nonnulli alumni, novitatis pruritum persentientes, aucto­ ritati ecclesiasticae rem deferunt, cui per singulos annos ius religionis professores confirmandi pertinet. Postea vero scru­ pulis angustiantur se male egisse, ut delatores in re minimi momenti et proinde ad reparationem teneri. Quaeritur : 1) Quid de «Ethica situationis»? 2) Quid ad casum? 4 INTRODUCTIO Solutio 7 Ad Ium.—«Ethica situationis», de qua Pius XTI J et In­ structio consequens S. Officii2, distinguens naturam huma­ nam essentialem, abstractam, absolutam—quoad elementa nempe sine quibus homo non manet amplius homo—et na­ turam humanam exsistentialem, concretam, relativam—quae importaret insuper elementa non pauca, etiam substantialia, quibus ipsamet essentialia elementa modificantur penes ho­ minem individuum—, et ideo secernens legem naturalem abstractam, absolutam et immutabilem, a lege naturali con­ creta, relativa atque variabili, duplex exhibet postulatum, negativum et positivum videlicet. Postulatum negativum sic sonat : Ultima et decisiva nor­ ma recte agendi, ex qua homini, in situatione concreta posito, innotescit quid sit obiective bonum aut malum, non est, sal­ tem in multis rebus, norma obiectiva, ordo nempe obiectivus rectus, naturali (et immutabili) lege determinatus et ex hac lege certo cognitus, seu legis naturalis (et immutabilis) ad particularem casum applicatio, attentis et ponderatis casus circumstantiis. Quapropter tum ordo obiectivus tum regulae generales non necessario et semper valorem normae ultimae et decisivae obtinent; non sunt, aliis verbis, ultima et de­ cisiva norma agendi in omni individua situatione. Conten­ dunt igitur situationis Ethicae patroni plura quae traditionalis seu obiectiva Ethica adscribebat naturae legi non ha­ bere valorem absolutum; hic vel ille, propterea, casus ab illis principiis exsulat seu est exemptus. Etiam cum illa principia sunt applicabilia, haec contendunt non applicari sola. Decisio » » AAS.. 44 (1952), pp. 273. 414 ss. AAS.. 48 (1956). p. 144 s. INTRODUCTIO □ ergo conscientiae non fit, aiunt, per syllogismum, formalem aut virtualem. Postulatum vero positivum est huiusmodi : Ultima et decisiva norma recte agendi est intimum ac immediatum cui­ que mentis iudicium sub lumine interno et individuali. Hoc lumen significat individuo homini in concreta situatione po­ sito quid sibi tunc agendum sit ut obiective bonum, quid omittendum ut obiective malum. Sic homo praeservatur vel facile liberatur a multis conflictibus ethicis aliter insolubili­ bus. Sufficit animi sinceritas qua homo, in concreta quavis situatione, iudicet coram Deo. Breviter his opponam quae alias 1 vulgavi fusius. 8 Postulatum illud negativum adducit imprimis in absur­ da : nam conscientiae iudicium foret obiective rectum atque verum etsi in nonnullis casibus dictaret fidem catholicam deserendam, matrimonii vinculum dissolvendum, abortum procurandum, legitimae auctoritati (domesticae, ecclesiasti­ cae, civili) negandam oboedientiam *2. Repugnat insuper doc­ trinae morum ab Ecclesia catholica constanter seu per saecu­ la traditae: in hac enim doctrina decisio quae dicitur con­ scientiae fit per syllogismum; sed in huiusmodi syllogismo applicatur lex naturae essentialis ad casum particularem seu ad situationem concretam; ergo principia quaedam legis na­ turae (essentialis et immutabilis), unde ratio recta syllogizat, applicabilia sunt ad casus universos—etiam tunc cum agitur casus, ut aiunt, collisionis sive conflictus legum et lex inferior cedit superiori, iudicium de agendis in hac determinata si­ tuatione venit ex aliquo principio morum seu ex aliqua lege universali, potiori et praevalente. ‘ Ethica situationis et doctrina Aquinatis, in Angelicum, 35 (195S), pp. 139-158. 2 «De sorte que la réponse peut être d’échanger la foi catholique contre d’autres principes, de divorcer, d’interrompre la gestation, de refu­ ser obéissance à l’autorité compétente dans la famille, dans l’Eglise, dans l’Etat, et ainsi de suite» (Pius XII. AAS.. 44 [1952], p. 416). 6 INTRODUCTIO Quoad postulatum positivum haec maxime notanda. Quo­ niam evocatur internum lumen ad praeservandum vel facile liberandum hominem a multis ethicis conflictibus aliter inso­ lubilibus, agitur de actionibus quae aliter iudicantur aut indi­ candae forent ad legem essentialis naturae atque ad legem naturae exsistentialis, de collisione inter normam commu­ nem, v. gr. abortus directus est illicitus, atque normam individualem, v. gr. abortus directus est omnino licitus in adiunctis. Hoc indicium effertur immediatum, nempe per se notum. Sed non est notum omnibus, cum theologi catholici in nullo casu admittant abortus directi liceitatem. Erit ergo notum individuo in concreta situatione posito? Oporteret ostendere praeprimis leges naturae exsistentialis notiores esse cuilibet prae essentialis naturae legibus—fuerunt etenim gentes quae licitum putarunt latrocinium—; et oporteret insuper de­ monstrare lumen illud internum et individuale nullis esse tenebris obnoxium.’Ipsi, de reliquo, situationis Ethicae fau­ tores petunt sinceritatem quasi recti iudicii condicionem. At si sinceritas sufficeret, ignorantia prorsus invincibilis dare­ tur numquam; sunt tamen tot quaestiones inter theologos sincerissimos disputatae. Indicium prudentiae verum inest per connaturalitatem solis hominibus, praeterquam sinceris, virtuosis; sed a natura speciei vel essentiali nemo nostrum obtinuit nisi virtutum semina, a natura vero individual! vel exsistentiali qui natus est inclinationem ad fortitudinem non est ad mansuetudinem propensus; eius ergo iudicium, per connaturalitatem, non esset extendendum ad materiam om­ nis virtutis; praeterquam illa innata inclinatio corrumpi cer­ to potest pravis habitibus. Ageretur ergo iudicium per con­ naturalitatem, consequens virtutem perfectam, sive acquisi­ tam sive infusam; quae non est omnibus, quamque ipsi qui habent possunt amittere x. 1 (Merkelbach, Th. Mor., 1 73. ed. 3> 31 METUS firmativa, quippe quae non obligat pro semper—sic ob pe­ riculum grave excusatur quis a facienda correptione frater­ na— ; c) a lege divino positiva—sic lex de integritate mate­ riali confessionis non obligat si sigilli violatio pertimescitur, neque vetabat Davidem esurientem vesci panibus propositio­ nis— ; d) a lege humana, denique, cum ecclesiastica tum ci­ vili, quae non urget, ut plurimum, cum incommodo gravi ob­ servantiae legis extrinseco—sic lex canonica de sacro audien­ do et a servilibus abstinendo non urget cum periculo vitae vel fortunae. Ex positiva dispositione legis humanae, actus quidam at­ que contractus initi ex metu gravi sunt ipso facto irriti aut saltem irritabiles; de his tamen opportunior sermo in aliis tractatibus. Ex positiva quoque dispositione supremi legislatoris ec- 51 clesiastici, haec maxime notanda quoad delicta poenasque: Can. 2205, § 2 : «Metus quoque gravis, etiam relative tantum, necessitas, imo et grave incommodum \ plerumque delictum, si agatur de legibus mere ecclesiasticis, penitus tollunt. § 3. Si vero actus sit intrinsece malus aut vergat in contemptum fidei vel ecclesiasticae auctoritatis vel in animarum damnum, causae, de quibus in § 2, delicti imputabilitatem minuunt • ’**““"** * In hoc canone metus intellegitur metus ab extrinseco, id est a causa libera, quae certum malum minatur si quis aliud faciat—nam me­ tus ab intrinseco reducitur ad necessitatem vel grave incommodum—; intellegitur insuper metus iniuste incussus, nam metus impellens ad violationem legis poenalis ex parte metum incutientis numquam potest esse iustus; intellegitur, denique, metus gravis, absolute aut saltem re­ lative. Necessitas significare videtur praesentiam periculi vel imminen­ tiam mali quod nec oritur (saltem directe) a causa libera nec superari vel vitari potest lege inviolata; intellegitur autem necessitas gravis, in auam nuis so snonto non coniecerit. atque attenditur non modo ipsius agentis verum et agenti proximorum immo extraneorum. Incommodum, quatenus a metu atque necessitate distinctum, ipsaque necessitate minus (ut apparet ex particula «imo> canonis), pro speciali stat difficultate per accidens coniuncta cum legis observantia; hoc autem incommodum oportet grave sit, aestimandum pro legis gravitate. 4 32 DE ACTIBUS HUMANIS quidem, sed non auferunt» Can. 2218, § 2: «Non solum quae ab omni imputabilitate excusant, sed etiam quae a gravi, excusant pariter a qualibet poena tum latae tum ferendae sententiae etiam in foro externo, si pro foro externo excu­ satio evincatur» ; Can. 2229 : «§ 2. Si lex habeat verba : prae­ sumpserit, ausus fuerit, scienter, studiose, temerario, consulto egerit aliave similia quae plenam cognitionem ac delibe­ rationem exigunt, quaelibet imputabilitatis imminutio sive ex parte intellectus sive ex parte voluntatis eximit a poenis latae sententiae. § 3. Si lex verba illa non habeat..., 3.° Metus gravis, si delictum vergat in contemptum fidei aut ecclesias­ ticae auctoritatis vel in publicum animarum damnum, a poe­ nis latae sententiae nullatenus eximit» 2. Casus primus. 52 Eustorgius parochus liturgica praescripta, praesertim quod ad sacras processiones attinet, non raro violare cogitur, ne fideles parum in religione instructos infensos habeat. Ob eandem causam semel decretum dioecesanum cuius violatio­ ni suspensionis poena latae sententiae adnexa erat, ausus est infringere, ratus leges Ecclesiae non obligare cum gravi in­ commodo. Haec, dum in Urbe peregrinationis causa inveni­ tur, confessario romano exponit, ab eodem indicium atque consilium expostulans. ■ Γ ■ ■ 0 1 «Nisi ex adiunctis aliud appareat, quae dicuntur de delictis, appli­ cantur etiam violationibus praecepti cui poenalis sanctio adnexa sit» (can. 2195, § 2). 3 Ad dubium: «An metus gravis a poenis latae sententiae eximat si delictum, quamvis intrinsece malum et graviter culpabile, non vergat in contemptum fidei aut ecclesiasticae auctoritatis, vel in publicum ani­ marum damnum, ad normam can. 2229, § 3, n. 3», Commissio Pontif. res­ pondit (30 decembris 1937): «Affirmative» (AAS, 30 [1938], p. 73). METUS 33 Solutio Praenotemus liturgica praescripta seu rubricas quae oc- 53 currunt in missali et libris ritualibus, si quidem aliquas prae­ ceptivas esse, aliquas non nisi directivas iure aestimari \ De ipsis rubricis praeceptivis haec Prümmer breviter : «Generatim dici potest omnes rubricas habere rationem legis positi­ vae, ac proinde graviter vel leviter obligare in conscientia pro earum gravitate materiae. Sicuti autem quaelibet lex positiva non obligat cum magno incommodo, ita nec obligant rubricae (si sint accidentales) in administratione sacramen­ torum praescriptae, si inde magnum incommodum oriatur» 1 23 . 1 Hanc opinionem esse communissimam inter moralistas, communem inter liturgistas dicunt Le \ravasseur-Haegy-Stercky in Man. de liturgie et Cérémonial, ed. 1935, I. n. 12. Auctoritates plurimas invenire quis po­ test in II Monitore Ecclesiastico 14 (1902), p. 508. ss.. ubi et haec oppor­ tune simul atque sapienter adiciuntur quod ad rubricas attinet directi vas: «Non sono queste dette cosî quasi che fosse in arbitrio di ciascuno 1’averle in non cale: sono regole venerande, proposte dalla sapienza della S. Chiesa, come quelle che contribuiscono al culto che si deve a Dio eo alia edificazione dei fedeli. Vogliono perciô esattamente e religiosamente osservarsi. E benchè di per sè non inducono colpa veruna, pur la loro trasgressione raro è che non sia colpevole o per l’accidia c la negligenza dei sacri ministri, o pel poco conto in cui si tengono le norme della Chiesa, o per l’ammirazione e lo scandalo dei fedeli, o soprattutto quando sia intervenuto il precetto del Vescovo, il quale se non ha potestà di cambiare le Rubriche, ha tutta la potestà perd di curarne l’adempimento» (p. 519). 3 Prümmer, Th. Mor., Ill, 70, ed. 1928: Ad huius auctoris solidam sententiam, graviter peccat sacerdos qui in baptismo sollemni omitteret unctionem chrismatis, insufflationem, salivae et salis impositionem (1. c.. n. 140); qui mutationem notabilem induceret in Canone Missae (ib., n. 304); qui extremam unctionem conferens omitteret orationes antecedenter et consequenter recitandas (ib., n. 584). De valore decretorum S. C. Ri­ tuum distinxerunt pariter liturgistae illa quae directiva et illa quae praeceptiva veniunt: «Quae sunt nudae declarationes seu interpretatio­ nes rubricarum, sunt praeceptiva, si versentur circa rubricam praecep­ tivam: et directiva, si circa rubricam directivam, nisi nova obligatio addatur: inducunt enim eandem obligationem, quam induxit rubrica vel materia circa quam dantur... Decreta quae sunt in forma rigurosa 34 DE ACTIBUS HUMANIS Quaedam, ut liquet, e praescriptis liturgicis moderantur pro­ cessiones, habendas nempe atque qua decet religiosum cul­ tum disponendas; fiunt etenim «ad excitandam fidelium pie­ tatem, ad commemoranda Dei beneficia eique gratias agendas, ad divinum auxilium implorandum» (can. 1290, § 1); hinc mandatum Codicis: «Curent Ordinarii ut sacrae processio­ nes, exstirpatis, si qui sint, malis usibus, ordinate procedant eaque modestia ac reverentia ab omnibus perficiantur quae piis ac religiosis huiusmodi actibus maxime convenit» His praemissis, ad casum perveniamus. 54 In quo quidem multa desiderantur, prout exponitur. Li­ cet dicatur etenim Eustorgium, ideo quod timeat populi of­ fensionem, violare liturgica praecepta, praesertim quae ad sacras processiones attinent, ex pari quoque timore decretum dioecesanum violasse cui poena suspensionis adnexa erat, nec malum quod Eustorgius timebat aperitur satis, nec re­ latio panditur quae esset inter decretum dioecesanum et ru­ bricas. nec huius decreti dioecesani tenor affertur. Tenor at­ tamen necessarius est ad iudicandum num delictum fuerit in suo genere perfectum secundum proprietatem verborum legis, prout requiritur ad poenam incurrendam ex can. 2228. Relatio quoque prae oculis habenda decreti ad liturgica praes­ cripta, ut inde sciamus num praecise decretum propterea latum fuerit quo sacrae liturgiae muniatur observantia in iis rerum adiunctis in quibus Eustorgius aestimabat rubri­ cas non urgere: competit enim locorum Ordinariis non modo decreti, seu quae habent aliquam mandati clausulam, ut servari man­ davit, etc., sunt praeceptiva et obligant in utroque foro» (De Herdt, S. Li­ turgiae praxis, I, 7, ed. 1S70). 1 Can. 1295. Mali usus in processionibus extirpandi sunt refectiunculae certo et potationes, saltationes et confabulationes, quibus populi vulgus praecipue indulget; de his abusibus egit S. Rituum Congr. fre­ quenter. Sic etiam fuit prohibitus usus currus triumphalis equis tracti ad proccssionaliter deferendum SS. Sacramentum vel statuam B. Virginis vel exuvias sanctorum (AAS 16 [1924], p. 103. s.). METUS 35 advigilare ut sacrorum canonum praescripta de divino cultu sedulo observentur (can. 1261), sed et suspendere, pro reatus diversa gravitate, maiores illos clericos qui in sacro ministe­ rio ritus et caeremonias ab Ecclesia praescriptas graviter ne­ glegant et moniti sese non emendaverint (can. 2378). Damnum tandem oportet innotescat, ut eius perpenda- 55 mus gravitatem, quia non omnes fidelium offensiones gra­ ve malum important. Ad dubium etenim : «Utrum periculum offensionis, vulgo malumore, ex parte fidelium et cleri, sit, ad normam can. 1215, gravis causa quae excuset a transfe­ rendis cadaveribus fidelium e loco in quo reperiuntur ad ec­ clesiam ubi funus persolvatur», Pontif. Commissio (16 oct. 1919) respondit: «Negative, et consuetudinem non transfe­ rendi cadavera fidelium antequam tumulentur, e loco in quo reperiuntur in ecclesiam, esse reprobandam» \ Si haec igitur offensio fuit quam timebat Eustorgius, abfuit metus absolute gravis; a fortiori si minor imminebat fidelium displicentia. Non ergo eximitur Eustorgius ab incurrenda suspensionis poena, nisi ob metum relative gravem, qui esset in foro ex­ terno probandus 2. At demus offensionem quam ipse timet malum grave im- 56 * AAS 11 (1919), p. 479. a Ignorantia qua Eustorgius forsan ducitur ut grave existimet malum populi sibi imminens id quod dicitur malumore nequit haberi cras­ sa vel supina; nec dicenda videtur affectata, ideo saltem quod Eustorgius agere perhibetur plus minusve coactus. Etsi ex littera casus satis constet Eustorgium ausum fuisse decretum infringere dioecesanum. nescimus num suspensionis poena fuerit in illos lata qui praesumpserint, etc., decretum violare; si verba huiusmodi adhibita fuerunt in decreto, Eus­ torgius suspensionem non incurrit, cum saltem a gravi Imputabilitate metu excusetur, etiam in foro externo si pro eo excusatio evincatur; si verba illa adhibita non fuerunt in decreto, tunc esset suspensio dis­ tinguenda, lata scilicet uti poena vindicative et lata uti censura: si ut poena vindicative, Eustorgius non excusatur; excusatur vero si ut poena medicinalis seu censura. 36 DE ACTIBUS HUMANIS portare. Tunc, si decretum dioecesanum latum fuerit ad ur­ gendam praescripti liturgici observantiam in his rerum adiunctis, non loquamur amplius de incommodo legi extrinseco: offensio populi dicenda esset rebellio et decreti dioecesani violatio in ecclesiasticae auctoritatis vergeret contemptum; Eustorgius incurrit suspensionis poenam. Casus tamen huiusmodi perrarus; agitur, ut plurimum, de offensione populi ignorantis, de pusillorum videlicet scandalo; recte ergo prae­ sumitur, dum sola liturgica praescripta sunt in causa, eorum violationem nullum sive fidei auctoritatisve ecclesiasticae contemptum, sive publicum animarum damnum secum fer­ re; Eustorgius suspensioni non subiacet. 57 Confessarius igitur postulet ab Eustorgio pleniorem de­ creti dioecesani notitiam, priusquam iudicium ferat sive de peccato commisso in violatione rubricarum et decreti, sive de suspensione propterea incursa ; eum admoneat insuper de sufficientia aut insufficientia causae invocatae, ipsique pla­ num faciat principium quidem allatum verum esse ac soli­ dum, eius tamen applicationem peregrinam saepe et ineptam. Consilium vero adiungat ut Eustorgius, si serio reformidat populi maius malum, rem Ordinario aperiat, cuius inde de­ terminationi pareat simpliciterx. 1 Prout animadvertit D. Thomas (Sumina Theol., III, 97. 4): «Con­ tingit quandoque quod aliquod praeceptum quod est ad commodum mul­ titudinis ut in pluribus non est conveniens huic personae, vel in hoc casu, quia ve! per hoc impediretur aliquid melius, vel etiam induceretur ali­ quod malum. Periculosum autem esset ut hoc iudicio cuiuslibet commit­ teretur. nisi forte propter evidens et subitum periculum. Et ideo ille qui habet regere multitudinem, habet potestatem dispensandi in lege hu­ mana quae suae auctoritati innititur, ut scilicet in personis vel casibus in quibus lex deficit, licentiam tribuat ut praeceptum legis non servetur.» Eo vel magis quod in ipso can. 2229 § 4 expresse dicitur: «Licet reus censuris latae sententiae ad normam § 3, n. 1. non teneatur, id tamen non impedit quominus, si res ferat congrua alia poena vel paenitentia affici queat.* METUS 37 Alii casus. C. II.—-Cum plane noverit se a violento iuvene turpiter 58 concupisci, Valentina a confessario sciscitatur num sibi li­ ceat fornicationi consentire aut saltem se ad fornicationem praeparare, ei si a iuvene dicatur : «aut consentis vei te prae­ paras ad fornicationem, aut te occido». Sol.—Negative ad utrumque. Ibi, quoniam fornicatio est mala intrinsece et consensus esset simpliciter voluntarius puellae; quapropter ne metu quidem mortis liceret puellae fornicationi consentire. Hic, pariter, quoniam, prout Salmanticenses animadvertunt, nullum signum ex parte femi­ nae ita demonstrat consensum venereum et turpem sicut ista praeparatio ad copulam inhonestam x. C. III.—Marcolina narrat confessario se virum habere 59 ad onanismum et sodomiam proclivem, ideoque petit num, sub poena saltem mortis aut gravium molestiarum, coopera­ tio sit sibi licita. Sol.—Adest ad rem responsum S. Paenitentiariae, die 3 aprilis 1916 : 1. «Si maritus in usu coniugii committere velit crimen Onam, effundendo scilicet semen extra vas post inceptam copulam, idemque minetur uxori aut mortem aut graves mo­ lestias, nisi perversae eius voluntati sese accommodet, uxor ex probatorum theologorum sententia licite potest hoc in casu sic cum marito suo coire : quippe cum ipsa ex parte sua det operam rei et actioni licitae, peccatum autem mariti per­ mittat ex gravi causa quae eam excusat: quoniam caritas, qua illud impedire teneretur, cum tanto incommodo non obligat.» 2. «At si maritus committere cum ea velit Sodomitarum 1 Salmanticenses Mor., tr. 25. c. 1. n. 125. 38 DE ACTIBUS HUMANIS crimen, cum hic sodomiticus coitus actus sit contra naturam ex parte utriusque coniugis sic coeuntis, isque Doctorum om­ nium iudicio graviter malus: hinc nulla plane de causa, ne mortis quidem vitandae, licite potest uxor hac in re impudico suo marito morem gerere» 1 60 61 C. IV.—Cui fur minatur mortem nisi una secum atque pro se bona aliena subripiat, licetne haec subripere? Sol.—Hanc cooperationem materialem, positivam et im­ mediatam—quae attingit ipsam pravam actionem principalis agentis—nonnulli reprobarunt quod putabant malam ab in­ trinseco. S. Alphonsus autem ipsam cum aliis probat, quo­ niam actus quo cooperatio fit non est in adiunctis pravus co­ opérant! 2. Et si quidem disputant recentiores num in extre­ ma necessitate constituto cooperatio huiuscemodi sit licita ubi subreptio agitur summae pecuniae ingentis, ipsam om­ nes proclamant licitam ubi subreptio non summae momen­ tosae, saltem si summae tenuis; haec enim summa pro coope­ ratore materiali, etsi positivo et immediato, in extrema neces­ sitate constituto non est materia furti. C. V.—Lucia, timida puella, dum prae officiis in eccle­ sia religiosorum orationi incumberet, vidit iuvenem ingredientem a quo novit libidinose concupisci. Timens ne, soli­ tudine propitia, patiatur violentiam, intra clausuram Fra­ trum se recepit donec, fidelium multitudine congregata, tu­ tus pateret exitus. Sol.—Clausurae lex est ecclesiastica, et agebatur in casu metus gravis; absolute quidem, cum puella timeret carna­ lem violentiam; saltem relative, ob puellae timiditatem, cui nihil aliud occurrit v. gr. exire ecclesiam, advocare ostiarium etc.; repentinum ipsum periculum eam impedivit ne cetera 1 Batzill, Decisiones S. Sedis de usu ct abusu matrimonii, p. 29, ed. 1937. * S. Alphonsus, Th. Mor., III. 571. ed. Gaudé. ■KNMwv' Mr - .J VIS ET METL'S 39 remedia cogitaret, aeque efficacia. Ergo neque peccavit gra­ viter neque incidit in excomunicationem latam contra clau­ suram violantes—a qua forsan et excusabitur ratione aeta­ tis (can. 2230). III. VIS ET METUS Doctrina. Ne actus exterior pravus imputetur in culpam ipsi qui 62 vim patitur requiritur, ex dictis (39) voluntatis repugnantia interior et insuper externa resistentia, licita tamen, physice possibilis et moraliter debita. Prout non est debita resistentia exterior simpliciter inefficax (ib.), sic neque resistentia valde periculosa illi qui vim patitur. Haec etenim resistentia cadit sub praecepto affirmativo, non urgente pro semper, et dixi­ mus metum antecedentem gravem excusare a lege affirma­ tiva, non modo humana, verum et naturali (50). Sub metu igitur gravis damni potest quis non teneri ad ponendam re­ sistentiam physicam sibi possibilem vel ad sustinendam quantum physice potest resistentiam hactenus positam. lure, igitur, Aertnys-Damen : «Resistentia externa eatenus tantummodo requiritur, quatenus est sequela necessaria displicentiae voluntatis, ita ut si totaliter aut partialiter de­ ficeret, esset signum voluntatem non aut secundum quid tantum effectui alicui esse oppositam. Quam ob rem ubi re­ sistentia externa tamen frustanea vel nimis difficilis foret, per se ad perfectam rationem violentiae non requiritur, sed sufficit externe passive sese habere; per accidens etiam tunc requiri potest, quatenus aliquando adest periculum ne secus voluntatis displicentia in consensum transeat» 1 Aertnys-Damen, Th. Mor., I. 32, ed. 1939. 40 DE ACTIBUS HUMANIS Casus pri £| us. 63 • Claudius, puer quattuordecim annorum, patre ac matre orbatus, cum avunculo vivit, a quo ad sodomiae crimen addu­ citur, semel vel bis in mense, gravibus coactus minis. Crimi­ nis conscius et etiam a confessario instructus, infelix ado­ lescens pro viribus obsistit, at quandoque, minis etiam mor­ tis exterrefactus, avunculi libidinem patitur. Accedit autem ad Gerardum confessarium qui, timens futurum consensum pueri in crimen pessimum, ei imponit, sub poena denegatae absolutionis, ut derelinquat domum aut denuntiet avunculum, cum leges patriae crimen illud puniant, speciatim mi­ norum corruptione interveniente et abusu potestatis. Anceps manet Claudius, cum ad victum procurandum se imparem adhuc sentiat, nec alios habeat consanguineos vel affines, simulque praevideat ex avunculi denuntiatione illius familiae ruinam ac suiipsius secuturam. Solutio 64 I Quandiu Claudius pro viribus obstitit avunculo deterrimo, optime quidem egit. Si quandoque, minis etiam mortis exter­ refactus, avunculi passus est libidinem, externam dumtaxat omittens resistentiam physice possibilem, non est culpandus : cum scilicet post illatam sibi vim ipse opponit vel intentat resistentiam externam—physice possibilem et moraliter li­ citam—, avunculus vero minatur, vel ille timet, pergrave nocumentum nisi ab hac externa resistentia, posita aut cogi­ tata. desistat, puer quidem tenetur interius repugnare, at non tenetur resistentiam illam aut cogitatam ponere aut sus­ tinere positam si iam satis significavit internam repugnan­ tiam: agitur enim resistentia activa, cadens sub praecepto affirmativo, non urgente pro semper. VIS ET METUS 41 Carpendus igitur est Gerardus quod statim, sub poena 65 denegandi absolutionem puero imponit ut derelinquat do­ mum aut denuntiet avunculum. Agitur quidem occasio fu­ turi et gravissimi peccati, occasio tamen, etsi continua seu in esse, necessaria moraliter—eam cum dimittere Claudius ne­ queat sine incommodo gravi, in bonis sive fortunae sive fa­ mae; debuit igitur ipsi praeprimis declarare media quibus occasio, absolute proxima, maneat puero subiective remota, scilicet ut, praeter orationem et sacramentorum frequentiam pro spiritualium virium augmento, fugiat familiaritatem cum avunculo, vitet etiam, quantum fieri possit, eius aspectum, si cum eo loquendum sit, id faciat paucis atque frigidis ver­ bis. ianuam cubiculi, pro posse, claudat, omniaque, verbo, faciat quae sympathiam avunculi imminuant vel avertant. Immo, priusquam ad extremum separationis vel denuntia­ tionis procedat imponendum remedium, Gerardus consideret attente num Claudius exinde coniciatur in novum atque par peiusve periculum ; quod quidem ut pro viribus vitet, curet ipsemet, praehabita licentia paenitentis, de huius receptione in institutum vel familiam ubi valeat agere vitam moribus civilibus et religiosis tutam. Alii casus. C. II.—Nonnullae puellae vim passae belli tempore a mi- 66 litibus regionem occupantibus petunt a confessario num pec­ carunt cum pusillanimitate vel timore vano, v. gr. offendendi aggressorem, huic non restiterunt quantum poterant. Sol —Affirmative, quoniam ille timor levis est aut vanus, qui propterea excusare nequit ab opponenda resistentia; unde, etiam secluso periculo consensus in delectationem, non resistentes quantum possunt consentiunt, ait Ferreres l, aequi valenter in fornicationem et ipsae cooperantur. 1 Ferreres, Th. Mor., I, 75, ed. 1932. 42 67 DE ACTIBUS HUMANIS C. III.—Theresia, virgo, narrat confessario se pluries a Patricio fuisse ad turpia sollicitatam ; conatibus eius hucus­ que restitisse; timere tamen ne forsan ira libidineque ac­ census hic ipsam opprimat atque mortem minetur si resis­ tat. Ideo quaerit num liceat in casu se habere negative, id est passive. Sol.—Proprie si loquimur, virgo nequit se habere negati­ ve vel. ut plures malunt, passive, nam passive vel negative se habere non est idem ac repugnare. Porro tenetur interius repugnare, ideoque minime consentire m oppressionem at­ que constanter excludere consensum in delectationem. Non tamen, in casu, teneretur ad opponendam resistentiam ex­ ternam vel ad positam sustinendam, quandiu periculum con­ sensus absit Ergo negative seu passive se habere sic est intellegendum quod, importans positivum dissensum inte­ riorem, unam significet omissionem resistentiae externae seu obstaculi. Ideo melius est loqui de passive vel negative se habere externe, cum externe fas sit non obstare sive non re­ sistere. 68 C. IV.—Martina confessarium rogat quid sit uxori agen­ dum cum maritus vim adhibet ut ipsa abutatur condomistice et illa, neque temere, timet ex resistentia gravia mala. Sol.—Tenetur uxor interius repugnare. Potest tamen omit­ tere externam resistentiam. Ideo si, post illatam vim uxor opponit vel intentat resistentiam externam—physice possi­ bilem et moraliter licitam—, vir autem serio minatur, vel 1 Quoniam putant huiusmodi periculum esse proximum, nonnulli petunt a virgine ut nullatenus cedat nisi resistentia sit ipsi physice im­ possibilis aut moraliter illicita. Sed cum periculum imminet a stupratore ignotu ac peregrino, ipsa congressus turpitudo, saltem insolentia atque minae stupratoris videntur ceteris esse satis ad salvandam virginis in­ ternam repugnantiam. Opportune Aertnys-Damen (I. 567): «In praxi vero resistentia etiam externa ordinarie suadenda erit ob periculum consensus. Dico ordinarie, si enim femina oratione se muniat, si abhor­ reat a copula vel ab invasore, periculum facile fiet remotum.» IGNORANTIA 43 ipsa prudenter timet, pergrave nocumentum nisi ab hac ex­ terna resistentia, posita aut meditata, desistat, tenetur qui­ dem interius repugnare, at non tenetur resistentiam illam aut meditatam ponere aut positam sustinere *. Et quamvis maius sit periculum consensus cum agitur maritus, familia­ ris, et praecipue si congressus turpis sit assiduus, tamen non est periculum necessario proximum : ipsa congressus turpi­ tudo, ipsa indoles mariti perversa et violenta, ipsae minae mariti possunt sustinere feminae repugnantiam. C. V.—A confessario exquirit Martina nostra utrum li- 69 ceat uxori, in adiunctis casus praecedentis, marito morem ge­ rere atque corporis copiam facere. Sol.—Negative, nam corporis copiam, facere, prout et mOrem gerere marito improbo plus important quam se habere negative sive passive (cf. 67): ibi enim est vera cooperatio positiva, eaque formalis, cum uxor consentiat in viri actio­ nem corpusque suum eius perversae voluntati simpliciter subiciat; hic, e contra, non adest cooperatio nisi materialis et negativa, quae ob periculum pergravis damni a peccato excusatur. IV. IGNORANTIA Doctrina. Voluntarium, cum sit motus ab intrinseco cum cognitio- 70 ne finis, aufert equidem violentia—motus ab extnnseco—; aufertne ignorantia, quae defectum cognitionis importat? Ignorantia definitur: carentia scientiae debitae. Distinguitur: a) ex parte obiecti: iuris seu propositionis 71 1 Omitto clamores, ut resistentiae medium, quia de uxore agitur; si enim non imponuntur virgini cui inde immineret damnum propriae fa­ mae, a fortiori non sunt Imponendi uxori (46n.). DE ACTIBUS HUMANIS universalis, legis nempe sive praeceptivae (vel prohibitivae) —v. gr. dum quis ignorat legem ecclesiasticam praecipien­ tem auditionem sacri in diebus festis vel prohibentem lectio­ nem librorum haeresim propugnantium—, sive poenalis—v. gr. si quis nescit percussioni clerici adnexam esse excommu­ nicationem—, sive actum irritantis vel personam inhabilitantis—v. gr. dum quis ignorat votum metu gravi et iniusto emissum esse nullum, vel religiosum sollemniter professum non posse validum inire matrimonium—; et Jacti, seu pro­ positionis particularis—v. gr. cum quis ignorat hodie incidere diem festum, hunc librum haeresim propugnare, hunc esse clericum quem percussit, hoc votum emissum fuisse metu gravi et iniusto, hanc feminam cui nupsit votis sollemnibus ligatam esse. b) Ex parte intellectus : vincibilis, quae, dubio advenien­ te \ superari potest morali diligentia—quam, pro rei gravi­ tate, prudentes ac timorati adhibent in adiunctis— aut fuit volita—directe vel indirecte—licet postea excludat omne du­ bium; et invincibilis, quae nec fuit volita nec moraliter potest superari adveniente dubio. 72 c) Ex parte voluntatis: antecedens, quae non fuit—di­ recte aut indirecte—volita, est tamen causa voluntarii actus —v. gr. praeviis diligentiis debitis putans cervum occidere occidit quis amicum, quem certo non occideret si amicum no­ verit— ; concomitans, quae nec fuit volita nec est causa vo­ luntarii actus—v. gr. putans cervum occidere occidit quis inimicum, quem occideret quoque si sciret inimicum—; et consequens, quae nempe est volita et causa quoque voluntarii actus—v. gr. qui, ob neglegentiam, putans cervum occidit hominem, quem, ubi hominem noverit, non occideret—. Igno­ rantia consequens subdistinguitur : in se sive directe volita 1 «Non datur ignorantia vincibilis nisi cognoscatur, saltem in con­ fuso, obligatio ulterius inquirendi; prima enim rerum cogitatio non est in hominis potestate» (Marc, Inst. Mor., I. 287, ed. 1927). _ - —- * - - -ri* IGNORANTIA mMH 45 —quae dicitur affectata—-, eius videlicet qui ignorantiam vult ut effrenate agat absque scrupulo—v. gr. penes catholicum qui ignorare vult ieiunii legem ut absque animi anxietate epuletur quotidie—; et in causa seu indirecte volita, eius sci­ licet qui notitiam obtinere neglegit. Haec altera subdistinguitur: crassa vel supina, si nulla aut vix ulla diligentia adhibita ; simplex, si adhibita diligentia aliqua. Haec postre­ ma, denique, distinguitur: gravis, si diligentia adhibita fuit notabiliter insufficiens; et levis, si diligentia adhibita, quan­ tumvis insufficiens, non tamen notabiliter. Ignorantia antecedens, iuris sit aut facti, reddit actum 73 plene involuntarium—mors amici, penes eum qui fecit dili­ gentias debitas ne amicum interficeret, eius repugnat volun­ tati; ideo post occisionem dolet—. Verum non tollit volunta­ rium ultra terminos ad quos ipsa extenditur; quoniam potest esse totalis aut partialis : valet enim qui rem habet cum fe­ mina, hanc scire non suam, insuper et alienam; valet scire ipsam non suam, quin alienam noverit. Ignorantia concomitans non aufert voluntarium quod at­ tenditur in affectu, sed aufert voluntarium quod attenditur in ipso actu—mors inimici non repugnat voluntati occissoris habituali, qui propterea gaudet de occisione; non fuit atta­ men volita actualiter, cum nihil sit volitum quin praecogni­ tum. Ignorantia consequens ex neglegentia minuit voluntarium —actus cum remaneat voluntarius tantum in causa, confuse potius quam distincte praevisus—; consequens vero ex elec­ tione, seu affectata, etsi ex parte deminuat voluntarium —quatenus, penes paratum servare legem cognitam, manet quaedam ad legem reverentia et quaedam repugnantia trans­ gressionis eius—, ex alia vero parte efficit maius voluntarium —quatenus ex magno affectu ad aliquam actionem agens eligit pati scientiae detrimentum ne postea ab agendo retra­ hatur. 46 74 DE ACTIBUS HUMANIS Ex Codice luris Canonici: a) quoad leges: «Nulla igno­ rantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excu­ sat, nisi aliud expresse caveatur» (can. 16, § 1); ab his ergo legibus non excusat ignorantia quantumcumque inculpabi­ lis; quae profecto a ceteris excusat, b) Quoad irregularita­ tes: «Ignorantia irregularitatum sive ex delicto sive ex de­ fectu atque impedimentorum ab eisdem non excusat» (can. 988). c) Quoad delicta: «Violatio legis ignoratae nullatenus imputatur, si ignorantia fuerit inculpabilis; secus imputabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiae ipsius culpabilitate. Ignorantia solius poenae imputabilitatem delicti non tollit, sed aliquantulum minuit» (can. 2202, §§ 1-2). d) Quoad poenas in genere: «Non solum quae ab omni imputabilitate excusant, sed etiam quae a gravi, excusant pariter a qualibet poena tum latae tum ferendae sententiae» (can. 2218, § 2); igitur ignorantia antecedens, concomitans, immo et conse­ quens levis, excusat a censura, e) Quoad poenas, denique, latae sententiae: ignorantia affectata, sive legis sive solius poenae, a nulla poena excusat; ignorantia quaecumque alia excusat a poenis latis in praesumentes, scienter, etc., agen­ tes; a ceteris demum non excusat ignorantia crassa vel su­ pina, at excusat ignorantia simplex, quantumvis gravis (can. 2229). Casus primus. 75 Adalbertus, sacerdos approbatus pro excipendis fidelium confessionibus, experitur scientiam suam ad illud officium rite obeundum tenuem et insufficientem esse; pergit tamen audire confessiones, ex eo quod de idoneitate sua authenti­ cum episcopi testimonium habeat. Hinc, defectu scientiae et studii, varios committit errores circa speciem peccatorum inquirendam, et praesertim circa restituendi obligationem. A confessario obiurgatus et ad restituendum pro paenitentibus obligatus, statuerat serio ad studia Theologiae Moralis IGNORANTIA 47 incumbere, et interea sacrum ministerium intermittere, cum ecce repente advocatur ad Matthiam moribundum, variis restitutionibus, ut fama fert, obnoxium. Pergit anceps, mi­ serum absolvit dubius, non valens implicatam discernere conscientiam, et revertitur tristis, mussitans se iterum resti­ tutioni pro paenitente obnoxium fore. Quaeritur : 1) An errores, de quibus in casu, sint Adalberto imputabiles et an in singulis peccaverit graviter; 2) An restitutioni sit obnoxius. Solutio Ad Ium.—En in capite verba S. Alphonsi : «Affirmo in 76 statu damnationis esse eum confessarium, qui sine sufficienti scientia ad confessiones excipendas se exponit... Nec excusa­ bit eum episcopi approbatio, si manifeste se noverit inhabi­ lem. Approbatio enim non infundit scientiam necessariam, sed eam supponit» l. Obiective igitur loquendo, Adalbertus qui se novit manifeste inhabilem, cum expertus iam sit scien­ tiam suam insufficientem esse, non excusatur ideo quod ha­ beat de idoneitate testimonium authenticum. Nec facile subiective excusabitur, nam difficile bona fides de idoneitate stat cum evidentia insufficientiae: contra factum enim non valet praesumptio. Verum ipse S. Alphonsus: «Excusatur tamen confessarius qui caret sufficienti scientia, si adsit necessitas, nimirum si aliter paenitentes deberent diu carere confessione, ut evenit in captivis» *2 Qui, nihilominus, ad ipsum S. Doctorem 3, ad­ monendus est de obligatione discendi, si interea nempe disce­ re possit—nam si sit, v. gr. inter captivos, omni libro atque * 3 3 S. Alphonsus, Praxis, 18, ed. Gaudé. S. Alphonsus, Th. Mor., VI. 628, ed. Gaudé. Ibidem. 48 DE ACTIBUS HUMANIS doctore destitutus, possibilitas et propterea obligatio discendi nulla. 77 ! » Extra casum igitur ultimum cum, postquam serio statuerat ad studium Theologiae Moralis incumbere et interea ministerium sacrum intermittere, repentino advocatur ad Matthiam audiendum moribundum, Adalbertus habuit imputabiles sibi errores quos, in confuso saltem, praevidit aut suspi­ catus est secuturos eius ignorantiam. Sed utrum in his singulis quos errores commisit Adal­ bertus graviter peccaverit, minus constat. Nam effectus vo­ luntarius tantum in causa numquam est magis imputabilis quam ipsa causa, quatenus haec videlicet in illum influit. Si ergo dum studium neglexit aut post retractatam neglegen­ tiam ultroneus sedit pro confessionibus errorem gravem prae­ vidit vel suspicatus est futurum, cui se propterea exposuit, errans peccavit toties quoties graviter (cf. 307). Verum ista praevisio, suspicio atque expositio non sunt amplificandae : quoniam scientia in confessario requisita non est scientia excellens sed dumtaxat mediocris pro casibus ordinariis, immo minor requiritur in audiendis confessionibus simplicium (puta puerorum, rusticorum) aut piorum (puta monialium) quam in audiendis confessionibus negotiantium et curialistarum; quapropter quoad simplicium atque piorum confes­ siones potuit Adalbertus se putare non notabiliter deficien­ tem, tum cum studium neglexit tum quando sponte sedit pro confessionibus postquam ei occurrit cogitatio ignorantiae nondum retractatae: errores quos forsitan commisit non sunt graves in causa. 78 . I I Ad Ilum.—Agitur de obligatione restituendi pro paenitente ob errores commissos circa restituendi obligationem paenitentis. Error potest in casu intellegi negativus, per omissionem nempe monitionis debitae de restituendi obligatione quae IGNORANTIA 49 paenitentem gravat ; et sic errat indubie confessarius tacens de obligatione, non urgens obligations, seu norv-obligans. Po­ test etiam intellegi positivus, per erroneam sententiam qua, interrogatus necne, pronuntiat paenitentem restitutioni non subesse qui revera restitutioni subest; et sic errat profecto confessarius negans obligationem, id est deobligans. Quandiu error negativus exstitit, Adalbertus, qui non ha- 79 bet quatenus confessarius impedire ex officio damnum ter­ tii, temporale maxime, ad restitutionem pro paenitente non adstringitur. At quoties error positivus fuit, Adalbertus te­ netur ex iustitia monere de errore paenitentem, etiam extra confessionem \ seu sententiam huic datam retractare : nam quilibet ex iustitia tenetur ne pravo suo consilio cooperetur ad damnum vel temporale proximi; et tenetur ad monitio­ nem huiusmodi sub gravi, quoties damno gravi cooperatur; et tenetur cum gravi etiam incommodo, si error fuerit cul­ pabilis; sine gravi tamen incommodo, si error inculpabilis2. 1 Si paenitens deneget facultatem loquendi extra confessionem ae confessis, quapropter errorem corrigendi, confessarius dispensatur a monitione sive retractatione; non attamen a restitutione ubi paenitens pridem si fuisset monitus ipsam fecisset (Vermeersch, Th. Mor„ III. 556, ed. 1927), prout statim dicemus. 2 Auctores minus clare loquuntur. Sic Merkelbach (Th. Mor., Ill, 629, ed. 3): «Si error fuerit inculpabilis, item tenetur confessarius, si possit absque gravi incommodo, reparare; quod si non faciat, restituere debebit. Ratio est quia tenetur unusquisque ex iustitia, non solum ad non inferendum damnum proximo directe et de industria, sed etiam ad procurandum ne ex sua actione obveniat proximo damnum... Tenetur autem solum absque gravi incommodo, quia damnum non oritur ex iniusta laesione, cum actio fuerit inculpabilis.» Aertnys-Damen (Th. Mor., II, 453, cd. 1939): «Quodsi cum levi culpa vel etiam sine culpa paeni­ tentem exemit, et tunc tenetur ipse restituere, si culpabiliter omittat paenitentem monere, dum commode possit; quia tenebatur ex iustitia et sub gravi, si commode posset, causam damni auferre monendo paeni­ tentem.» Tamen prius (n. 452) dixerat: «Defectum circa obligationem paenitentis qui vergit in damnum sive ipsius paenitentis sive tertii, te­ netur confessarius cum gravi suo incommodo reparare, si cum gravi culpa paenitentem positive induxit in errorem; secus tenetur cum in- 50 DE ACTIBUS HUMANIS Quod si monitio haec debita aut omittatur aut serius fiat —tempore scilicet quo paenitens aut non amplius potest aut non amplius vult restitutionem facere, quam pridem facere potuit atque voluisset—, tunc Adalbertus, si sponte—non ex necessitate—audivit confessionem, tenetur ut pro paenitente restitutionem faciat, quoties error aut omissio monitionis fuit culpabilis atque causa efficax cur paenitens de facto non restituit: nam tunc actione aut omissione iniusta, efficaci et culpabili cooperatus est ipse ad iniustam damnificationem tertii. Et si quidem graviter culpabilis, omnium sententia ; si autem leviter culpabilis, disputatur h Oportet attamen erro­ rem vel omissionem monitionis exercuisse influxum efficacem . ...... in omissionem lestitutioms ex parte paemtentis, sic scilicet quod hic propterea non restituit quoniam sic edoctus fuit a confessario vel quoniam non fuit postea a confessario mo­ nitus de restitutione: nam ipsam si paenitens omisisset quantumvis rite edoctus a confessario, huius error non est causa omissionis restitutionis. ’ ’ 80 Sed cum error etiam positivus in audienda confessione moribundi non fuerit culpabilis in causa, iam efficaciter re­ tractata, non tenetur Adalbertus restitutionem facere pro ipso, parato quantumcumque restituere. Tenetur attamen, ÎK commodo non gravi. Ratio prioris est. quia consilio suo fuit causa inius­ ta damni. Quoad posterius... Non tenetur cum gravi incommodo; quia vel non graviter peccavit, vel ex sola caritate obligatur, quae non obligat cum gravi incommodo.» Marc (1 c., II, 1858): «Si paenitentem positive quidem sed inculpabiliter (vel cum levi culpa) in errorem damnosum traxit: tenetur equidem ex iustitia (ut ille qui ignem domui alienae inculpabiliter admovit) impedire damnum cum aliquo suo incommodo, sed noa cum Incommodo gravi.» 1 Ut iamiam. in De iustitia, 69. dixi, «si ponas materiam gravem, actionem vero damnificam, v. gr. propter inadvertentiam, culpam theolo­ gice venialem, quattuor habebis obviam de obligatione restitutionis sen­ tentias, quarum prima obligat sub gravi ad reparationem totius damni, secunda ad hanc plenam reparationem obligat sub levi, tertia sub levi obligat ad reparationem damni partialem, et quarta ad nullam repara­ tionem obligat quomodolibet». IGNORANTIA 51 sine gravi incommodo, ipsum—si post errorem detectum ad­ huc vivat—monere de errore a se commisso; hanc monitio­ nem debitam, ideoque possibilem, ubi omittat, restitutioni pro moribundo obnoxius erit. Sed planum est monitionem non faciendam heredibus, quandiu haec non fieret salva lege sigilli. Alii casus. C. II.—Se Victorius confessario accusat quod rem habuit 81 cum femina quam invincibiliter credebat solutam, quamque postea detexit coniugatam, ad quam (addit), si id noverim, non accederem. Sol.—Victorius ignorantia excusatur ab adulterio—nescie­ bat etenim feminam esse alienam—; sed non excusatur a fornicatione—nam sciebat feminam non suam—. Expresse D. Thomas : «Potest contingere quod aliquis ignoret quidem aliquam circumstantiam peccati, quam si sciret, retraheretur a peccando...; et tamen remanet in eius scientia aliquid per quod cognoscit illud esse actum peccati. Puta si percutiens aliquem, sciat quidem ipsum esse hominem, quod sufficit ad rationem peccati [nempe, iniustitiae] ; non tamen scit eum esse patrem, quod est circumstantia constituens novam spe­ ciem peccati [impietatis, videlicet]... Unde licet talis propter ignorantiam peccet, non tamen totaliter excusatur a pecca­ to: quia adhuc remanet ei cognitio peccati» h C. III.—Quoniam ea quae ignorantes facimus neque 82 conscii ageremus sunt involuntaria, Titius putat se invalide promotum ad sacros ordines: decepit namque episcopum, ei documentum exhibens sufficientis patrimonii quo carebat, optime cum noverit episcopum non esse ordinaturum quem licite ordinare non poterat. 1 S. Thomas, Summa Theol., III. 76. 3. 52 DE ACTIBUS HUMANIS Sol.—Graviter Titius errat ordinationem putans invali­ dam. Sicut enim qui patrem noverit, hominem non occide­ ret (81), ignorans tamen patrem vult hominem occidere; sic et episcopus qui non vellet facere ordinationem illicitam, vo­ luit hanc ordinationem facere quam licitam putabat. Ita et qui missam celebrat ignorans calicem non esse consecratum, vel corporale non esse benedictum, valide, abs dubio, cele­ brat; quamvis conscius alterutrius defectus abstineret a ce­ lebrando. 83 C. IV.—Invincibiliter ignorans aliquem librum in Indice repositum, volumen totum Secundinus legit. Quod cum nar­ raret sacerdoti, lectionem audit prohibitam fidelibus ab Ec­ clesia. Tunc ipse audacter: Ecclesiae prohibitio non me terret. Sol.—Etsi non peccaverit Secundinus propter libri lec­ tionem, quippe quae supponitur facta ab ignorante prohibi­ tionem, peccavit attamen propter pravam dispositionem seu propositum si talis tunc versabatur animo qualem se modo prodit. 84 C. V.—Serio quantumvis de valore matrimonii dubitet, propterea Blanda refugit ultra inquirere quod timet ne exin­ de teneatur a coniugali copula abstinere. Peccatne petens debitum? Sol.—Affirmative, quoniam agitur ignorantia consequens, eaque ex electione. 85 C. VI.—Evodius, sacerdos, cuiusdam monasterii monialium ex delegatione Ordinarii loci administrator, ad expen­ sas urgentissimas in monasterio faciendas magnam titulorum qui dicuntur ad latorem quantitatem, quos monasterium acquisivit ex hereditate delata moniali sollemniter professae, alienavit absque beneplacito apostolico, ratus in hoc casu ti­ tulos computandos esse ut pecuniam pro occurrentibus ne- — inadvertent™ 53 cessitatibus impendendam. At dein scrupulis premitur, dubitatque ne in casu in excommunicationem inciderit. Sol.—Ponamus agi revera tam magnam titulorum ad la­ torem quantitatem quantam cann. 534, § 1, et 1532, § 1, et posteriores S. Sedis declarationes prohibent alienari absque beneplacito apostolico h Tunc quidem Evodius a lege non eximeretur quod alienationis necessitas sit urgens: haec enim ex can. 1530, § 1, praerequiritur beneplacito impetrando. At alienatio in casu facta est pro expensis urgentissimis. Porro, si erat periculum in mora Doctores non urgent S. Sedis licen­ tiam, sed licentiam episcopi, quae quandoque, dicunt, suf­ ficit praesumpta. Sed etiam si periculum in mora nullum, Evodius a censura subducitur: beneplacitum enim apostolicum ipse scienter non praetermisit, ut petit can. 2347 : pu­ tabat enim, prouti refert, titulos in casu computandos esse ut pecuniam pro occurrentibus necessitatibus impendendam. Sed demus, denique, ipsum laborasse culpabili ignorantia; haec non fuit affectata ; porro, etiamsi fuisset crassa vel su­ pina, haec eximit ab excommunicatione quae nunc agitur vi can. 2229, § 2. V. INADVERTENTIA Doctrina. Si rei habitualiter notae non recordamur, patimur oblivio- 86 nem; si vero ad rem habitualiter notam non attendimus actu, habemus inadvertentiam. Quae ideo nominat defectum actua1 Summa 30.000 libellarum sive francorum, de qua in can. 534. § 1 et 1532, § 1, n. 2. aequipollet. perdurantibus praesentibus adiunctis et ad nutum S. Sedis, summae 10.000 francorum seu libellarum aurearum (C. Consist., 13 iulii 1951; AAS 43 [1951], p. G02 s.). Summa autem 10.000 francorum seu libellarum aurearum aequipollet modo in Italia summae trium millionum libellarum in moneta currenti seu chartacea (cf. Monitor ecclesiasticus, 78 [1953], p. 109; ubi habes quoque aequipollentiam pro moneta aliarum nationum.) μ η j ■ 54 DE ACTIBUS HUMANIS lis considerationis, cogitationis vel attentionis ad rem habitualiter satis cognitam, id est legem, sive praeceptivam sive poenalem—inadvertentia iuris—, vel factum—inadvertentia facti. 87 Attentionis defectus potest esse non Abolitus, causa tamen actus—inadvertentia antecedens—; non volitus neque cau­ sa actus—inadvertentia concomitans—; atque volitus et cau­ sa actus—inadvertentia consequens—, sit volitus directe sive in se—si quis vult non attendere, v. gr. ut vitet scrupulum vel excusetur a poena—aut indirecte seu in causa—si voluit passionem sequi quam novit aut suspicatus est tollere advertentiam, si non retractavit habitum quo sciebat perduci inadvertenter, si neglexit apponere diligentiam debitam. Inadvertentia antecedens potest esse totalis et partialis, prout supra diximus de ignorantia (73). 88 Ex can. 2202, § 3 : «Quae de ignorantia statuuntur, valent quoque de inadvertentia.» Inadvertentia igitur (cf. 74) antecedens, concomitans, immo et consequens levis, excusat a censura. Inadvertentia con­ sequens gravis, e contra, sive legis sive solius poenae : a) si affectata sit, non excusat a censuris latae sententiae; b) si vero non sit affectata, excusat quidem, quantumcumque crassa vel supina, a censuris latis in praesumentes, scienter, etc., agentes; a ceteris autem quae crassa vel supina non sit, simplex videlicet, tametsi gravis. Casus primus. 89 Orosius, in parochum iratus, qui, ingravescentibus luctis politicis, publico sermone edixerat non licere suffragium dare factioni monarchicae, cui ille erat addictissimus, extra eccle­ siam, palam, dixit: «Non amplius credam quae religio ca- INADVERTENTIA au tholica docet, quia sacerdotes alienum agrum usurpant, cum ad ipsos non pertineat quaestiones politicas dirimere.» Confessionem vero instituens, interrogatus a confessario an sciverit hoc peccatum esse Apostolicae Sedi reservatum, respondit: «Sed non memini an tunc ad censuram attende­ rim vel non.» Hisce auditis, confessarius, putans Orosium censuram non incurrisse, eum absolvit. Quaeritur: An confessarius recte se gesserit. Solutio Verba quae palam extra ecclesiam Orosius protulit sunt 90 manifeste haeretica. Si quod exterius proferebat erat signum interioris animi, si ipse, videlicet, denegavit (tunc saltem tem­ poris) assensum iis omnibus quae religio catholica docet, ha­ bemus haeresim, immo et apostasiam, internam et externam, quae punitur in lure excommunicatione latae sententiae spe­ cialiter reservata Sedi Apostolicae (can. 2314, § 1, n. 1, et § 2). Ab hac poena incurrenda excusat, ex praedictis, ignoran­ tia vel inadvertentia sive legis sive solius poenae x, dummo­ do fuerit simplex, quamvis gravis; non tamen excusat affec­ tata, nec crassa seu supina. In casu nostro Orosius non excusatur ignorantia ; verum invocat inadvertentiam. Non est probabile inadvertentiam hanc fuisse, cum pec- 91 cavit, affectatam, nam et ira neglegit industriam 1 2 et illorum 1 «Excusans ignorantia refertur ad censuram qua talem, minime vero ad ipsius censurae severitatem, quae potest esse reservata vel non... Non censetur ignorare censuram qui confuso modo novit peccato adiunctam esse quandam poenalem sanctionem ecclesiasticam» (Vermeersch, Th. Mor., Ill, 90S, ed. 1927). 2 Ad verbum Philosophi «iracundus non est insidiator, sed mani­ festus» (7 Ethic.), D. Thomas: «Iracundus dicitur esse manifestus, nor 56 DE ACTIBUS HUMANIS quae studiose egit facile quisque recordatur. Nec est proba­ bile ipsam fuisse crassam vel supinam, quoniam verba pro­ lata fuerunt inexpectata certe occasione 1 et dum in corde fervebat ira in parochum, qui, ingravescentibus luctis poli­ ticis, mox in factionem monarchicam invexerat. Inadverten­ tia igitur Orosii, cum fuerit simplex, hunc excusavit a cen­ sura 2. Verum etiamsi fuerit crassa vel supina, immo et affectata, Orosius confessionem instituens non amplius recordatur an tunc ad censuram attenderit vel non. Dubitat ergo paenitens an habuerit illam advertentiam quae ad censuram incurren­ dam requirebatur. Dubium est igitur num censuram incur­ rerit. Ipse propterea non tenetur censuram observare 3, «et quia manifestum sit sibi quid facere debeat : sed quia manifeste operatur, non quaerens aliquam occultationem. Quod partim contingit propter impedimentum rationis, quae non potest discernere quid sit occultandum et quid manifestandum, nec etiam excogitare occultandi vias...» (Summa theol., Ι-Π, 48, 3, 2m). 1 «Qui festa vel ieiunia non servant ex ignorantia, eo quod de iis cognoscendis parum solliciti esse solent, non excusantur a peccato, quia eorum neglegentia est vincibilis. Si vero de occurrenti festo vel ieiunio nihil suspicantes, ordinaria cognoscendi media una alterave hebdomade omittunt, a peccato excusantur, quia tali omissione in requisita diligen­ tia non defecerunt, et proin ignorantia non est vincibilis» (Marc, Inst. Mor., 1, 289, ed. 1927). 2 Putat Teodori inadvertentiam simplicem in casu non fuisse gra­ viter culpabilem, «nam verba quae Titius protulit, in irae impetu dixit, forsan, saltem videtur, omnem mentis advertentiam praeveniente, prout frequenter similibus in casibus contingit» (in Apollinaris, 2 [1929], p. 324). D. Thomas attamen: «Blasphemia potest absque deliberatione ex subrep­ tione procedere dupliciter. Uno modo, quod aliquis non advertat hoc quod dicit esse blasphemiam. Quod potest contingere cum aliquis subito ex aliqua passione in verba imaginata prorumpit, quorum significatio­ nem non considerat. Et tunc est peccatum veniale: et non habet pro­ prie rationem blasphemiae. Alio modo, quando advertit hoc esse blas­ phemiam, considerans significata verborum. Et tunc non excusatur a peccato mortali: sicut nec ille qui ex subito motu irae aliquem occidit iuxta se sedentem» (Summa theol., II-II, 13, 2, 3m). «Non potest dici subitus motus infidelitatis vel dubitationis qui etiam in verba prorumpit» (7 De malo, 7, 13m). ’ Eadem benignitate eundem casum absolvunt Ferreres (Casus IN ADVERTENTI A 57 in dubio sive iuris sive facti reservatio non urget» (can. 2245, § 4). Quapropter confessarius, licet incongrue interrogaverit de notitia reservationis \ cum debuisset potius interrogare num paenitens sciverit adnexam suo peccato poenam aliquam ecclesiasticam, et licet propere iudicaverit Orosium non in­ currisse censuram 2, recte tamen se gessit dum hunc absolvit. Alii casus. C. II.—Servandus se accusat quod accedens ad mensam 92 die Veneris ita intentus erat solutioni problematis in scholis sibi propositi ut inadvertenter manducaret carnes quae alla­ tae fuerunt. Sol.—Facile agitur invincibilis inadvertentia. excusans a peccato. C. III.—Caietanus, volens vindictam sumere de inimico 93 ditissimo, eius aedes statuit noctu incendere. Noctu igitur pergit ut consilia perficiat. Verum ob tenebras exteriores at­ que interiorem trepidationem, ignem apposuit ex inadver­ tentia domui pauperis amicissimi. An incendium domus pauperis sit Caietano voluntaria. Sol.—Posset quis facile incendium domus pauperis dicere 94 voluntariam quoniam inadvertentia Caietani videtur fuisse consequens: eo etenim quod nox perfusa tenebris et ipse trepidatione turbabatur, diligentiam adhibere debuit ut doConsc. II, 1293, ed. 1926): «iuxta can. 2232 § 1, nemo tenetur censuram observare nisi delicti sit conscius», et Tcodori (1. c.): «nec quis tenetur censuram observare nisi delicti sit conscius». 1 «Cum reservatio non sit poena, etiam peccatum seu censura illius qui reservationem ignorat reservatur» (Vermeersch, 1. c.). Cf. 371. 4 Hoc etenim non constat; prouti constat reservationem non urgere. 58 DE ACTIBUS HUMANIS mum secerneret a domo; hanc tamen diligentiam non adhi­ buit; inadvertentia ergo fuit volita et propterea incendium domus pauperis fuit ipsi voluntaria simpliciter, quamvis se­ cundum quid involuntaria. 95 Pacatiorem tamen premamus viam. Ponamus inadvertentiam ob quam Caietanus ignem apposuit domui pauperis ami­ cissimi exstitisse antecedentem et invincibilem. Qua certe in hypothesi plures, cum S. Alphonso \ incen­ dium domus pauperis dicunt involuntariam. Alii, contra, vo­ luntariam ipsam pronuntiant. In his D. Thomas 2 : agitur enim inadvertentia partialis et remanet advertentia qua sa­ tis fit voluntario incendio. Nec oportet insistere cum S. Al­ phonso 3 quod «in damnificatione principaliter intenditur iniuria in personam domini, et accessorie illius damnum» ; ac­ cessoria etenim intentio manet intentio vera, id est vera vo­ luntas. Potest quis siquidem moniali libidinose abuti in odium religionis aut in propriae voluptatis commodum ; utrobique habemus sacrilegium personale voluntarium atque vo1 S. Alphonsus, Th. Mor., Ill, 629, ed. Gaudé. Inter recentiores citan­ tur a Hering (De obligatione restitutionis in damnificatione e.r errore in Angelicum, 17 [1940], n. 148 s.) D’Annibale, Jone, Arregui. Loiano et Mare. Contra quos Vermeesrsch (1. c., I, 376, ed. 1926): «Opinio illa quae propter errorem, a restitutione eximit illum qui voluntarie ignes ad­ movet domui alienae sed quam putabat esse Caii. dum erat Titii, ipsis protestationibus sensus communis explosa nobis videtur.» 1 «Si aliquis sagittator velit quidem occidere hominem, sed non patrem, si sciret eum qui transit esse patrem, nullo modo sagittaret: sed quia ignorat eum esse patrem, sagittando interficit: unde ignorantia ista causât manifeste peccatum homicidii: quia in omnem eventum iste sagittator est reus homicidii, licet non sit reus parricidii in omni casu» (3 De malo, 6). Et iterum: «Dupliciter contingit ignorantiam non exclu­ dere sic totaliter voluntarium quod tollatur omnino ratio peccati. Uno quidem modo quando ipsa ignorantia est voluntaria... Alio modo etsi ig­ noretur aliquid, aliud tamen scitur quod sufficit ad rationem peccati, sicut dictum est de eo qui sagittando interficit eum quem ignorat esse patrem, sed tamen scit esse hominem; et sic quamvis involuntarie com­ mittat patricidium, voluntarie tamen committit homicidium» (ib., im). « S. Alphonsus, L c. INADVERTENTIA 59 luntariam luxuriam, quamvis luxuria in primo casu, sacri­ legium in altero sit accessorie volitum. In damnificatione igi­ tur, quantumcumque iniuria personalis veniat principaliter intenta, iniuria, contra, realis accessorie, utraque tamen in­ iuria volita et voluntaria pronuntianda. Quod si, ob inadvertentiam, damnificatio fit alteri personae sive domino, nulla aderit effective iniuria personalis, manebit attamen iniuria realis quandiu damnificator advertit rem esse alienam, vi­ delicet non suam. In casu ergo, Caietanus optime advertit se ignem appone­ re domui non propriae, sed alienae; quantumvis non adver­ teret verum dominum. Iniuria personalis, erga pauperem amicissimum, involuntaria; iniuria tamen realis, voluntaria. C. IV.—Patricius haec accusat: Inter venandum graviter 96 vulneravi ex invincibili inadvertentia Turibium clericum, quem iam diu occidere proposueram et de cuius vulneratione casuali valde laetatus sum. Excusaturne Patricius a peccato homicidii et sacrilegii, a poena excommunicationis et a de­ bito compensandi damna quae ex vulnere Turibius passus est? Sol.—Patricius excusatur quidem ab actu sacrilegi homi­ cidii, non ab homicidii sacrilegi voluntate; est homicidii reus quoad affectum, non quoad effectum. Penitus tamen excu­ satur ab excommunicatione, quippe quae non est lata in eos qui volunt clericum occidere vel de clerici vulneratione gau­ dent, sed in eos qui voluntarie clericum vulnerant vel occi­ dunt—in casu vulnus, non fuit Patricio voluntarium—. Pror­ sus quoque excusatur a restitutione pro damnis Turibio illa­ tis, quorum efficax causa non est propositum Patricii habi­ tuale vel desiderium occidendi, sed una actualis vulneratio —ipsi non voluntaria. C. V.—Tiburtius, praeter alia, haec confessario pandit, se 97 videlicet puellas atque feminas omnis generis libidinose con- 60 DE ACTIBUS HUMANIS cupiscere. Increpatus de adulterio forsan et sacrilegio, res­ pondet se plerumque non advertere ad feminarum condicio­ nem (maritalem nempe vel religiosam), totus cum sit in ipsarum pulchritudinem intentus. Sol.—Habuit Tiburtius noster virtualem saltem advertentiam \ Distinctam, probabilius, conscius cum concupisceret feminas omnis generis. Ut minimum, confusam, nam fatetur suis pravis desideriis jrequenter induisisse. Suspicatus est igitur illarum feminarum condicionem, advertit ad periculum concupiscendi nuptas et Deo dicatas. Ipsa pravorum deside­ riorum extensio atque frequentia Tiburtium produnt liberio­ ris vitae atque vitiosi habitus, quem, nedum retractaverit, fovit hucusque. Ei propterea oportet imputemus, voluntarias in causa, concupiscentias habitum consequentes, harum ma­ litiam etsi tunc cum insurgerent non adverterit2. Immo actualem eamque distinctam advertentiam facile adiudicaret Tiburtio confessarius quoties prava illius desi­ deria ferebantur cum ad nuptas habitualiter ipsi notas, tum maxime ad religiosas feminas quarum condicio manifesta sal­ tem ex veste (cf. 109). 98 C. VI.—Raymundus, sacerdos, confessario accusat procu­ rasse sibi pollutionem. Increpatus a confessario de luxuria atque sacrilegio, Raymundus opponit se taliter passione com1 «Confessarlum debere maxime venari ex moribus paenltentis, an inadvertentia quam allegat sit vincibilis vel invincibilis; si enim sit vitae liberioris, pravis habitibus constrictus, saeculi moribus serviens et salu­ tis incurius, iudicanda est ut plurimum inadvertentia vincibilis et voluntaria> (Billuart, Summa S. Th., tr. de peccatis, dlss. 5, art. 6). 3 «Ille qui habet habitum (non retractatum) blasphemandi, etsi hic et nunc blasphemans non attendit ad malitiam huius actus, nihilominus graviter peccat. Ratio est, quia ille qui scienter non impugnat pravum habitum blasphemandi, cum morali certitudine praevidet se saepius cum vel sine advertentia actuali in blasphemias esse erupturum. Quodsi hoc non impediat, omnes actus blasphemiae sequentes sunt revera peccata mortalia, quia sunt indirecte voliti» (Prümmer, Th. Mor., i, 37, ed. 1931). CAUSAE HABITUALES INFLUENTES IN VOLUNTARIETATEM 61 motum fuisse ut advertent quidem se peccare contra casti­ tatem sed nullatenus cogitasse de sua condicione sacra. Sol —lure increpatus est a confessario etiam de sacrilegio. Nam advertentia «non requiritur reflexa qua homo cognoscat se advertere, sed sufficit directa ad ipsam malitiam adverten­ tia, qualis etiam ex habituali notitia hauritur et vix abesse potest in iis quae habitualiter cognoscuntur et frequenter in memoriam revocantur : ita si persona sacra contra castitatem peccet, etiamsi de sacrilegio non explicite cogitet, illud tamen advertit implicite seu in actu exercito, cum sciat se esse et non alium qui talia perpetret» h Concinit ipse Lehmkuhl2 : «Obvia aliqua circumstantia malitiae, quam agens habituali­ ter scit, vix umquam ita oblivioni vel inadvertentiae tradi potest, ut non sit sufficiens cognitio ad malitiam contrahen­ dam. Ita, v. gr. quis non rideat sacerdotem vel religiosum, qui contra castitatem peccaverit, dicentem se ad votum sive statum sacrum nullatenus attendisse?» VI. CAUSAE HABITUALES INFLUENTES IN VOLUNTARIETATEM ET LIBERTATEM Doctrina. Prouti diximus voluntarium id quod procedit a voluntate 99 cum cognitione finis, liberum nominamus id quod procedit cum cognitione finis a voluntate indifferenti—quae velit id vel aliud, quae velit id necne. Et post ignorantiam quidem, de qua supra (70 ss.), prima causa habitualis influens in voluntarietatem et libertatem est, 1 Merkelbach, Theol. Mor., I, 540, eoni atque mali regulam. 3 Actio vel omissio aliena nobis imputatur propter cooperationem, propter exemplum—aedificationem vel scandalum—et propter fraternam correptionem praetermissam. 72 DE ACTIBUS HUMANIS tariam. Et imputatur quidem ad bonum secundum omnes eius notas quae ingrediuntur obiectum voluntatis; impu­ tatur autem ad malum secundum notas quoque quae cognos­ cuntur circumstare obiectum. Hinc eleemosyna facta reli­ gioso quatenus pauperi, habet bonitatem misericordiae, non religionis; fornicatio vero cum moniali, etsi quatenus fe­ mina, induit malitiam sacrilegii. Ut omissio propria sit voluntaria, praeceptum non requi­ ritur ponendi actum, sive agatur de velle no7i (v. gr. volo non audire sacrum), quia tunc omissio est volita; sive agatur insuper de non velle (v. gr. nolo sacrum audire), quoniam et tunc omissio valet esse a principio intrinseco cum finis cognitione; requiritur et sufficit quem posse actionem po­ nere eamque scienter omittere. Ut imputetur tamen in bo­ num, oportet eam esse volitam sub ratione boni; ideo ieiunium non imputatur avaro in laudem, qui alteram omit­ tit refectionem ob inordinatum ditescendi appetitum. Ut imputetur, denique, in malum, omissionem necesse est fuisse prohibitam (seu actionem, quae omittitur, praeceptam) : ubi nullius praecepti adest transgressio, malum morale nullum. J ‘l f 114 Effectus actionis, nempe voluntariae, potest sumi volun­ tarius in se sive directe, in quem voluntas fertur, uti in fi­ nem vel medium, quemque agendo causât; et tunc, prae­ terquam effectus, est etiam obiectum voluntatis. Potest ul­ terius accipi voluntarius in causa seu indirecte, quem vo­ luntas scilicet non vult instar finis vel medii, qui tamen pro­ cedit a voluntate volente pariter atque agente id quod est eius causa; et tunc effectus venit circumstantia actus, cir­ cumstantia videlicet quid, ut distincta a circumstantia circa quid (137). Actionis effectus voluntarius in se sive directe imputatur agenti in bonum et m malum: imputatur aegroti salus me­ dico qui. ut mortem impediret, amputavit brachium gan­ IMPUTABH.ITAS PROPRIAE ACTIONIS 73 graenosum; ei quoque imputatur homicidium qui alicuius intendens mortem letale vulnus intulit. Actionis effectus voluntarius indirecte seu in causa non 115 imputatur agenti in bonum, cum ab ipso non sit intentus: ita nemo laudatur quoniam, solvens pretium necessariarum rerum, mercatorem ditat vel sublevat. Imputatur autem in malum, quoties actio se habet ad effectum uti causa per se (ipsum nempe producens virtute propria), tunc enim causa causae est et causa causati: qui letale configit vulnus est reus mortis subsequentis, hanc quantumvis non voluerit in se sive directe. Immo quoties actio se habet ad effectum (in confuso saltem praevisum) uti causa per accidens (effectum scilicet producens ob interventum alterius causae), si ade­ rat obligatio, ob vitandum effectum, actionem omittendi (quae fuit posita) vel adhibendi diligentiam (quae non fuit adhibita); sic pusillorum scandalum imputatur nobis cum tenebamur illud impedire, actionem sive omittendo (diffe­ rendo, occultando) sive purgando a mali specie per produc­ tionem causae excusantis. Si tamen actio se habuerit ad ef­ fectum uti causa per accidens nec obligatio adfuerat sive omittendi actionem sive adhibendi diligentiam, effectus im­ putari nequit agenti in culpam—nam imputatur in sola cau­ sa quae in casu non est culpa : non enim peccat quatenus actionem ponit sibi licitam, neque quod non adhibet diligen­ tiam quam adhibere non tenetur; sic scandalum non impu­ tatur nobis quando actionem ponimus non vetitam eamque purgamus, explicatione data, a mali specie: scandalum est dumtaxat acceptum, quin sit a nobis datum. Omissionis effectus imputatur in bonum si praevisus fuit 116 et intentus; v. gr. si ex denegatione eleemosynae praevideo et volo pauperem valedicturum ebrietati, consequens sobrie­ tas mihi in laudem imputabitur. Omissionis effectus imputatur in malum si, aliqualiter 74 DE ACTIBUS HUMANIS praevisus, evitari potuit (ut omissio sit voluntaria) pariter atque debuit, si adfuit nempe obligatio, ob effectum vitan­ dum, ponendi actionem quae omissa fuit : navis enim sub­ mersio, oborta tempestate, non procedit physice a guber­ natore non gubernante (causa physica naufragii una est procella), neque, secluso gubernandi debito, moraliter. Im­ putatur in malum pariter si, ob defectum vitandum, aderat obligatio illam adhibendi diligentiam quae non fuit adhi­ bita. Alias non imputatur, cum nulla habeatur culpa in omis­ sione sive actionis non praeceptae sive diligentiae non de­ bitae. 117 Diligentia porro maior debita quo periculum est propin­ quius. Ideo, prout Caietanus iam animadvertit\ in quibusdam operibus, quae non habent periculum adnexum, is diligens est qui facit opus prout consuevit fieri, v. gr. pulsans campanas more solito, nullius neglegentiae reus est dicendus si alicuius mors, per accidens, ex pulsatione sequitur. In qui­ busdam autem operibus quae periculum adnexum habent sed remotum, is est diligens qui sic opus disposuit atque facit ut illa circumspiciat quae rationabiliter considerari de­ bent, pensatis personarum, operis, loci temporisque condi­ cionibus, seu qui opus disponit atque facit quem ad modum id prudentes disponere atque facere solent: fortuita etenim quae prudentes communiter non cogitant, non imputantur nobis cum eveniunt, homines enim sumus et humana ratio­ ne gubernamus nos pariter ac nostra2. In quibusdam de­ mum operibus quae periculum proximum adnexum habent, ‘ Caietanus, in II-II, 64, S, n. 2. ’ Et interdum quidem post factum omnes dicimus diligentiam fuisse insufficientem et maiorem cautelam adhibendam. Sed hoc unum probat, prudentiam experientia ditescere atque expertos prae inexpertis esse cautiores. «Neque enim exacta diligentia exquiritur qualis a summa pru­ dentia emanare potuisset: sed quae a communiter prudentibus emanare consuevit in huiusmodi negotiis» (Caietanus, 1. c.). I.MPUTABILITAS PROPRIAE ACTIONIS 75 diligens is est qui consilio proprio aut alieno praevio haec operatur removens periculi timorem h Casus primus. Michaël, ad lucrandum praemium ipsi promissum, tan- 118 ta cum velocitate currum automovilem per viam solitariam duxit, ut tum vetula quaedam tum plures etiam gallinae ma­ china contritae fuerint, quae ultimae totum patrimonium pauperculae viduae erant. An debeat occisio vetulae et gallinarum Michaêli ut ma­ lum morale imputari. Solutio Si agebatur quidem competitio publica, diligentia certo 119 fuit adhibita quae adhibenda erat: qui has enim competi­ tiones promovent curant quoque de debitis cautelis, de bona nempe dispositione machinae—quae ductori oboediat—et ductoris—qui potens sit machinam conducere—atque de alie­ no periculo elongando. Damnum igitur duplex consequens fuit omnino per accidens nec propterea debet Michaêli in malum morale, culpam seu peccatum, imputari. Si agebatur autem competitio privata, diligentiae tri- 120 plicis praedictae onus incumbit Michaêli. Et diligentiam quidem de alieno periculo elongando nonnullam iam adhi­ buit ex quo elegit solitariam viam. Num tamen diligentiam omnem tunc debitam, quam prudentes videlicet cursores in iis adhiberent circumstantiis, attenta condicione machinae et ductoris peritia? 1 Ad rem S. Alphonsus: «Quando quis dat operam rei licitae, et ex ea per accidens sequitur homicidium, iste excusatur, etiamsi illud praeviderit: modo non intenderit et sufficientem diligentiam posuerit ad illud evitandum.» (Th. Mor., III. 398. cd. Gaudé). 76 DE ACTIBUS HUMANIS Profecto si vel in ipsa solitaria via velocitas curruum de­ finiebatur lege iurisque terminos Michaël transgressus est, praesumptio saltem stat adversus eum de neglegentia theo­ logica; qui de neglegentia iuridica tenetur. Sed etiam ubi civilis lex velocitatem in tali via non limitet, hanc lex na­ turalis circumscribit. Non potuit quidem Michaël praevidere gallinarum pro­ babili occisione viduam fore adigendam extremae paupertati —casus admodum rarus qui ingrediatur regulas pruden­ tiae— ; potuit attamen et debuit praevidere in ipsa quoque solitaria via unum alterumve viatorem non facile conspi­ cuum in insidiosis partibus. In competitione ergo privata occisio gallinarum ac prae­ cipue vetulae imputari debet Michaëli uti malum morale pro omissa diligentia debita in adiunctis: si prudentes videlicet cursores—competentes indices in causa—improbant Michaëlem quod ipse, plus minusve imperitus, talem machinam, ex parte deficientem vel effrenem, per viam quantumvis soli­ tariam, tanta velocitate duxerit, tunc ipse proculdubio dili­ gentiam debitam omisit. Alii casus. 121 C. II.—Sedenti in confessionali Marcolino Godefridus accedit qui, inter alia, declarat se lapidem in avem proiecisse atque casu praetereuntem hominem occidisse; se pariter equitasse ferocem equum, at quamvis adhiberet diligentiam ad quodcumque damnum evitandum, equus effrenis forte fac­ tus est et conculcavit puerum in via. Estne in his casibus ho­ micidii reus? Sol—Respondent Salmantrcenses : in primo quidem casu, affirmative, nisi exstiterit in loco solitario quando proiecit lapidem. In secundo vero, negative x. 1 Salmanticenses Mor., tr. 25. cap. 1, n. 133. IMPUTABIL1TAS PROPRIAE AC HOMS / I C. III.—Clericus atque laicus confessarium occurrunt 122 quod vacantes operi prohibito homicidium, non in se volitum, commiserint. Laicus enim vacabat open periculoso seu mortis inductivo. Clericus autem vacabat venationi clamorosae, contra praescriptum can. 138, et licet omnes dili­ gentias adhibuerit, hominem attamen in silvae penetralibus latentem interfecit. Imputaturne ipsis homicidium? Sol.—Ad haec Billuart: «Qui vacando rei illicitae et pro­ hibitae, non quia est periculosa et inductiva mortis, sed ob alias rationes, si, adhibita sufficienti diligentia, occidat ho­ minem, non est reus homicidii... Qui vacando rei illicitate et prohibitae, quia periculosa est et inductiva mortis, occidit hominem, reus est homicidii, si, non obstante diligentia ad­ hibita, remaneat periculosa... Si autem talem diligentiam adhibeat quae periculum omnino abstergat, existimamus quod, in foro conscientiae saltem, non sit reus homicidii» h Laico igitur nostro imputatur certo homicidium, nam effec­ tus ingreditur rationem operis cui libere vacavit. Clerico, e contra, non imputatur, nam prouti Raffaelli 2 animadvertit, venatio clamorosa non est sacris canonibus clerico vetita propter homicidii periculum, sed propter decorem status ecclesiastici. C. IV.—Confitendi gratia accedit Robertus ad sacer- 123 dotem eique pandit se bis a ferendo auxilio abstinuisse. Se­ mel quidem ut Paulin us, qui in fluctibus periclitabatur, aquis immergeretur. Iterum etiam, cum videret Marcialem atque Cletum, qui primum de rebus politicis pacifice colloquentes, postea dissentire coeperunt, sic effervescere ut furentes tan­ dem manus consererent; cogitavit ipsemet de colluctantibus separandis et vulneratione vel morte probabili evitanda ; 1 a Billuart, Summa S. Thomae, tr. de iure, diss. 10, a. S. Apud Palazzini-de Iorio, Casus Conse., I, 17. 78 DE ACTIBUS HUMANIS non tamen ausus est, timens vulnerationem vel mortem pro­ priam. Imputaturne Roberto mors vel vulnus subsecutum? Soi.—In primo quidem casu, affirmative si tenebatur au­ xilium ferre; negative alias; etsi in utraque hypothesi ha­ beret suffocationem Paulini volitam. In altero casu, negative, quandiu ad colluctantium mortem sive vulnus vitandum uno teneretur caritatis praecepto, quippe quod non obligat cum tanto incommodo. 124 C. V.—Godefridus petit a theologo quomodo imputentur sibi, confessario, errores quos committit ob neglegentiam in deponenda ignorantia theologiae moralis. Sol.—Quandiu illi errores maneant voluntarii in causa tan­ tum et sequantur ignorantiam leviter culpabilem, imputan­ tur ad culpam dumtaxat venialem—quamvis graves veniant ex sese—: non enim sunt magis voluntarii quam ipsa causa. 125 C. VI.—Properant ad theologum Mauritius laicus atque lulius sacerdos quaestionem non absimilem proponentes. Mauritius enim petit quo tempore homicidium commiserit qui venenum alteri praebuit praevidens inde mortem secu­ turam ; lulius vero de momento interrogat quo peccavit se­ dens pro audiendis confessionibus conscius profecto de ig­ norantia atque praevidens se errores commissurum. Sol.—Quoad affectum et inchoative, Mauritius peccavit homicidio ipsomet instanti quo venenum praebuit; quoad effectum et consummative, quando mors sequitur. Si haec non sequatur, ob interventum utputa medici, nec consum­ mationi locus erit. lulius pariter peccavit inchoative cum pro confessionibus audiendis sedet; licet postea nullus accedat paemtens cui vel illicitam det absolutionem vel erroneum responsum. MORA LITAS EX OBI ECTO Vm. 79 MORALITAS EX OBIECTO Doctrina. Moralitas definiri potest: modus actus humani (volun- 126 tarii, liberi), huius afficiens seu modificans entitatem phy­ sicam, prout videlicet signat actum qua relatum ad morum regulas. His si conformis, dicitur actus bonus; si ab his vero difformis, actus malus. Cum operari sequatur esse, de bono atque malo in actio­ nibus loquendum est sicut de bono et malo in rebus. Res au­ tem dicitur simpliciter bona, dum habet essendi plenitudi­ nem seu perfectionem ultimam sibi debitam—v. gr. homo physice est simpliciter bonus si habeat corpus et animam cum omnibus suis potentiis, organis, membris integris—; ita et humana actio dicitur moraliter bona si plene confor­ metur morum regulis; moraliter autem mala, si non plene. Hinc effatum : Bonum ex integra causa, malum ex quocum­ que defectu. Verum actio humana concreta, secundum individuum, obiecto, et circumstantiis coalescit ; erit igitur moraliter bona si conformetur morum regulis quoad obiectum atque cir­ cumstantias ; si vero quoad obiectum aut quandam circums­ tantiam a morum regulis dissentiat, erit moraliter mala. Et obiectum quidem, conforme aut difforme morum re- 127 gulis, tribuere actioni humanae bonitatem aut malitiam mo­ ralem, hinc fit perspicuum quod humana actio est motus seu tendentia ad obiectum sicut ad proprium terminum; motus autem sive tendentia speciem a termino sortitur, ad quem comparatur uti potentia ad actum, perfectibile atque deter­ minabile ad perfectivum et determinativum. Hinc occisio innocentis, mala; honor parentibus, bonus. 80 DE ACTIBUS HUMANIS Immo, nam obiectum convenit actui secundum suam spe­ ciem, abstractions facta a circumstantiis—furtum, quocum­ que tempore, loco, vel intentione fiat, habet semper obiectum rem alienam—, actus specificatus ab obiecto dicitur bonus sive malus ex genere, genere pro specie sumpto—prout di­ cimus humanum genus totam hominum speciem—; sic ele­ emosyna est actus bonus ex genere; furtum, actus malus ex genere. Actus bonus aut malus ex suo genere obtinet ab obiecto non bonitatem vel malitiam quamlibet, sed bonitatem aut malitiam primam. In ipsis enim rebus naturalibus species confert primam bonitatem; et ideo primum malum in na­ turalibus contingit ubi res utputa generata non sortiatur formam generantis—v. gr. si homo generet monstrum loco hominis—, cum agens agat secundum propriam formam, hanc ut imprimat passo. Atqui ex obiecto actus humanus speciem recipit. Primum ergo malum in moralibus erit si actus versetur circa obiectum indebitum—ita occisio inno­ centis mala est, quippe qui mortem non meretur. 128 Ubi actus humanus, denique, obtineat ab obiecto bonita­ tem primam, adhuc potest deficere a plena bonitate sibi de­ bita, ob malitiam circumstantiarum. Habentem tamen ab obiecto primam malitiam, circumstantia, quantumvis opti­ ma, nisi mutet materiam actus, non exspoliabit a malitia; quapropter finis operantis, tametsi bonus, impotens est qui auferat malitiam quae iam inest actui: ideo peccat peccato furti vel is qui furatur ut stipem tribuat communiter indi­ genti—finis non iustificat media. Hinc, licet minor sit affectus ad malum penes volentem malum propter bonum, quam penes volentem malum non propter bonum—penes volentem furtum ad subveniendum indigenti quam penes volentem furtum ad ditescendum—, electio tamen mali propter bonum habet malitiam esentialem ab obiecto. haneque malitiam retinet quandiu est talis obiec- 81 MORAUTAS EX OBIECTO ti ; atqui malitia obiecti, manens in actu, dat essentialem ma­ litiam actui; actus igitur est essentialiter malus. Casus pn • I us. Dum Icarus aëronauta, tempore belli, terram hostilem 129 transvolat, machina eius aerea defectu quodam laborare coe­ pit, ita ut Icarus ad machinam suamque vitam servandam in terram descendere debuisset: quo tamen in casu hostes eum mox interfecissent machinamque et documenta in ea inventa in damnum patriae adhibuissent. Quapropter Icarus secum cogitat nonne melius sit explosione machinam des­ truere, vel saltem non descendere, ita ut machina ex se pe­ reat. In utroque casu seipsum gloriosae morti pro patria devoturus est. Quaeritur: Quae sit moralitas actus humani illius quo Icarus descendisset, vel illius quo machinam destruxisset, vel illius quo a descensu abstinuisset. Solutio Uti liquido constat, non agitur in prima hypothesi de 130 suicidio: descendens in terram inimicorum, Icarus non se interimit, directe aut indirecte, neque prodit patriam; sunt hostes, e contra, qui ipsum occident atque machina et do­ cumentis abutentur in patriae damnum. In altera vero et tertia hypothesi suicidium agitur. Non aperte, facietenus saltem, directum, cum Icarus non ideo destruat machinam vel a descensu abstineat ut moriens con­ sequatur humanam gloriam vel effugiat mortem crudelio­ rem *1 ; sed, prima specie quidem, indirectum : Icarus des----- -----1 Suicidium directum, privata saltem auctoritate, numquam licet Eius tamen malitia potest a quibusdam invincibiliter ignorari, in specia- —- 82 DE ACTIBUS HUMANIS truit machinam vel a descensu abstinet ne machina et docu­ menta veniant in manus hostium cum patriae damno, prae­ videns tamen sui interitum. Porro suicidium indirectum, etsi privata auctoritate, rationes proportionatae graves reddunt licitum. Quaestio igitur prima in casu nostro est: Licetne Icaro machinam explosione destruere ne ipsa et documenta ve­ niant in potestatem inimicorum qui illa et his abuterentur in patriae damnum, quamvis ex ipsa actione praevideat, quam non vult, sui occisionem? Et doctrinam si applicamus plurium Auctorum1 dicendum est: Nisi machina et doculibus maxime circumstantiis seu adiunctis, v. gr. cum agitur de vitanda morte attrociori aut de vitanda infamia quae aestimatur peior ipsa morte (cf. 320). 1 Ad rem Salmanticenses Mor.: «Esto consulendum in praxi non sit militibus, qui in bello navali hostes fugere non valent, navem incen­ dere, ne tam ipsi quam divitiae in Turearum aut haereticorum manus deveniant; tamen contraria opinio est satis probabilis, maxime quando di­ vitiis captis creditur hostes audaciores, uti et ditiores, fore» (tr. 25, c. 1, n. 123). Billuart: «Probabiliter excusandus videtur miles qui, in navi inimica positus, ignem in pulverem tormentarium inicit ut navis et hostes pereant, etiam cum certa sui internecione, si tamen inde sequa­ tur patriae libertas; secus, si non sequatur, eo quod sint plures aliae naves hostium... In primo (enim casu) certa liberatio patriae est bonum quod praevalet vitae unius particularis, propter quod proinde potest permitti huius vitae amissio; secus, in secundo casu... Culpandus est e contra miles qui in propria navi inicit ignem in pulverem tormentarium. ne ipse cum navi veniat in potestatem hostium, si tamen maneat in navi; quia quod non exponatur hostium ludibrio aut ab ipsis non in­ terficiatur. non est sufficiens ratio ob quam ponat actionem de se sui occisivam» (Summa S. Thomae, tr. de iure, diss. 10, a. 3). Aertnys-Damen : «Licet militibus in mari bellantibus navem submergere vel incendere, ne in manus hostium veniat cum gravi detrimento patriae; quia hoc pacto pro bono publico mortem suam permittunt, non vero directe in­ tendunt» (Th. Mor., I, 567, ed. 1939). Merkelbach, denique: Ob bonum publicum possunt «milites non deserere locum assignatum, aut incende­ re navem vel arcem explodere ad submergendos aut delendos hostes, vel ne hostis ea potiatur cum gravi detrimento reipublicae» (Th. Mor., II, 352, ed. 3). Attamen Felici (apud Palazzini-de iorio, Casus Conse., I, 12): «Po­ namus nullum aliud medium ad salvandam patriam superesse quam MORALITAS EX OBIECTO 83 menta tanti sint momenti quod, ubi cadant integra in manus hostium, influant efficaciter in cursum sive fortunam belli, Icaro non licet, cum occisione sui, explosione machinam des­ truere. Licebitne saltem Icaro non descendere ita ut machina ex 131 sese pereat? Id evidenter licitum quandiu destructio ma­ chinae licita ex modo dictis: minus etenim influit in sui necem omissio—quae est descensus—quam explosio—quae est machinae—. Num longe ultra? Si quae Auctores passim nos edocent*1 ad casum adhibemus, responsio negativa : mors aëronavis destructionem et hanc destructionem necessario mortem ip­ sius aëronautae secumferre: licetne Icaro hunc actum ponere? Pluribus videtur huiusmodi incensio esse actus moraliter indifferens, ex quo directe sequatur machinae destructio patriaeque salus et solum indi­ recte mors aëronautae... Sed alii vix perspiciunt quomodo incensio sit causa directa tantum destructionis machinae et non aëronautae. Ut­ cumque, data opinionum diversitate, huiusmodi actio Icari damnari nequit.» 1 Billuart: «Si autem (miles, cuius navis periclitatur) exsiliat in mare, quamvis cum periculo submersionis, excusatur, quia tunc non censetur intendere suam mortem, sed potius se a morte per hostes in­ ferenda defendere. Sic autem apprehendit sensus communis. Eadem ra­ tione excusatur qui e turri incendio flagrante exsilit cum mortis periculo, quia secundum apprehensionem hominum, non censetur velle se occidere, sed potius dirissimum exustionis tormentum fugere; idque quodam naturali instinctu, quo bruta ipsa in talibus circumstantiis posita, idem agerent» (1. c.). Aertnys-Damen: «Licet, fervente incendio, si non sup­ petat alia evadendi via, e fenestra desilire, praesertim si appareat aliqua spes vitam salvandi ; quia prosiliens directe non intendit mortem suiipsius, sed fugit tantum incendium, quae fuga est medium evadendi mor­ tem duriorem» (1. c.). Tanquerey: «Ad vitandum mortis periculum certius, aut mortis genus crudelius, licet periculo vitae moraliter cer­ to se exponere; ita e fenestra desilire licet, cum valde probabili vitae iactura, ad flammas fugiendas; e turri sese praecipitem dare, etiam cum certo mortis periculo, ad fugiendam attrociorem mortem quam actu illaturi sunt malefactores». (Th. Mor., III, 272. ed. 1931). Rigidius Mer­ kelbach: Licitum est «e fenestra desilire ad flammas actu ardentes fugiendas: dummodo tamen adsit spes evadendi, secus esset directa occisio quae eligeretur ut medium ad maius malum vitandum, eodem modo ac sumptio veneni» (1. c.). 84 DE ACTIBUS HUMANIS enim ab hostibus futura, ex non descensu est praesens; dum mors illa probabilis, haec est omnino certa. Si autem ponas quod volatum prosequenti Icaro spes af­ fulgeat descendendi in desertum locum quo valeat se occul­ tare indeque a morte eripi, forsan et a captivitate; spes sal­ tem machinam destruendi una atque documenta, tunc qui­ dem ille teneretur volatum prosequi, at versaretur extra angustias quae sunt casus nostril. Alii casus. 132 C. II.—Sequentium dubiorum solutionem Eligius vellet : 1. °) Si tyrannus minatur urbi excidium, haec nisi tradat ipsi innoxium occidendum, licebitne urbi tradere innocentem? 2. °) Num licitum sit, ex mandato auctoritatis publicae, di­ recte eos occidere qui, quamvis nullum crimen morte dignum commiserint, tamen ob defectus psychicos vel physicos na­ tioni prodesse iam non valent, eamque potius gravare eiusque vigori ac robori obstare censentur? Sol.—Ad lum. Disputatur. Alii negant civitati facultatem tradendi invitum, quia cooperaretur ad eius mortem. Alii asserunt, quia ipse se tradere tenetur et ideo, si culpabiliter recuset, non erit amplius innocens 1 2. Ad 2um. Negative, cum sit iuri naturali ac divino positivo contrarium 3. 133 C. III.—Sententiam exquirit a theologo Gundisalvus cir­ ca quaestionem duplicem: 1?) Num liceat occidere furiosos, 1 «Licita dicenda est volatus prosecutio, tum quia, dum volatur, spes aliqua superest salutis, et ideo actio volatus ex obiecto mala dici nequit, tum quia si forte machina pereat, potest Icarus lapsus modera­ mine (paracadute) uti. et si ipse moriatur, id certe non ei directe impu­ tabitur. sed machinae sponte et infauste ruenti vel etiam umbellae lapsum contra spem non moderanti> (Felici, 1. c.).) 1 Cf. S. Alphonsum, Th. Mor., Ill, 393, ed. Gaudé. 3 Ita S. Officium. 2 dec. 1940 (AAS 32 [1940], p. 553 s.). — MORALITAS EX OBIECTO 85 rabidos, peste laborantes vel contagioso morbo, hoc scilicet fine ne aliis noceant? 2?) Num liceat parvulos occidere ad cau­ telam, ob iniuriam nempe ex ipsis, cum adoleverint, timen­ dam, v. gr. quod tunc participes fient odii vel iniustitiae pa­ ternae? Sol.—Ad lam. Negative; nisi actu aliquem iniuste, licet materialiter, aggrediantur, cum tunc nempe illorum occisio legitimae defensionis ingrediatur terminos. Ad 2am. Negative, nam, ut inquit Vitoria, «intolerabile est quod occidatur aliquis pro peccato futuro. Et praeterea sunt alia remedia ad cavendum in futurum ab illis, ut capti­ vitas, exsilium», etc.1 ; et iterum : «Ponamus quod nunc sunt innocentes in civitate; non nocent; sed si permittamus eos vivere, postea nocebunt. An liceat eos occidere?... Respondeo quod non licet, quidquid dicant milites» 2. C. IV.—Duplex pariter dubium Secundianus proponit con- 134 fessario : lum) Licetne puerum proicere ante lupos insequentes, qui secus plures alios essent devoraturi, aut proicere aliquos in mare ad alleviandam scapham secus mergendam? 2um) Licetne ad evitandam mortem fugere per arctam viam cum periculo conculcandi et occidendi parvulum in ea se­ dentem? Sol.—Ad lum : Ad primam partem, negative. Ad secun­ dam, negative, pariter; nisi agatur de ultimis in scapham descendentibus qui sint causa cur haec mergenda sit: hi etenim soli sunt nocentes; reliqui innocentes. Ita Merkelbach 3. Ad 2um: Nonnulli asserunt, saltem dummodo parvulus baptizatus sit4. Quidam autem distinguunt inter fugam ob mortem imminentem ab iniusto persecutore seu aggressore 1 ’ * « Vitoria, Relectio de iure belli, n. 38, ed. 1765. Id., in II-II, q. 40, a. 1, n. 14. ed. Beltrân de Heredia. Merkelbach, Th. Mor., II. 360. Cf. S. Alphonsum, 1. c. 86 DE ACTIBUS HUMANIS et fugam ob mortem imminentem sive a iusto persecutore sive a causa naturali; liceitatem affirmant in prima hypothesi, ideo quod iniusta aggressio redundaret in fugientem una at­ que in parvulum; negant vero in altera, quoniam fugiens non haberet ius ad cruentam sui defensionem 135 C. V.—Elvira, cum graves ac continuas a marito moles­ tias pateretur quasi sterilis et ideo responsabilis de non ob­ tenta prole, cuius hic est maxime cupidus, recursum fecit ad fecundationem seu inseminationem artificialem et arte suscepto semine ignoti viri puerum pulcherrimum concepit ac feliciter peperit ut marito innotesceret sterilitate ipsummet laborare potius quam uxorem. Sol.—Elvira graviter deliquit, cum ex ipsa naturae lege numquam liceat uxori semen recipere nisi a marito et quidem per copulam carnalem. 136 C. VI.—Confessario occurrunt Marcellus et Florentina paenitentes qui se de furto accusant. Haec est vidua pau­ percula atque candide aperit quod ne extrema fame confice­ rentur filii nonnullos panes furata sit. Ille vero dicit se ad succurrendum graviter indigenti magnam pecuniae summam abstulisse. Sol.—Florentina nullatenus peccavit, cum in extrema ne­ cessitate omnia communia fiant, nec propterea ageretur de ablatione alieni. Sed Marcellus obiective peccavit, quoniam gravis necessitas non efficit communes pecunias cuique pro­ prias; hinc damnata fuit ab Innocentio XI propositio: «Per­ missum est furari, non solum in extrema necessitate, sed etiam in gravi» (Denz., 1186). 1 Cf. Prümmer, Th. Mor., II. 132. ed. 1928; Merket.bach, 1. c. 87 CIRCUMSTANTIARUM INFLUXUS IX. CIRCUMSTANTIARUM INFLUXUS IN ACTUUM MORALITATEM Doctrina. Dicuntur actus humani circumstantiae ea quae, cum sint 137 actui extrinseca—extra substantiam vel essentiam actus—, actum tamen attingunt ex parte tum ipsius actus, tum causae, tum effectus. Ex parte quidem ipsius actus, nunc per modum mensurae : tempus et locus, seu quando et ubi; nunc quali­ tatis instar: modus agendi, id est quomodo. Ex parte vero causae, modo finalis: propter quid vel cur; modo materialis: circa quid; modo efficientis, sive principalis, quis, sive instru­ mentais, quibus auxiliis. Ex parte effectus, denique, quidx. Quando ergo denôtat temporis quantitatem vel qualita­ tem—num diuturnum quis odium foverit, num in Parasveces die quis duxerit comoedias—; ubi importat qualitatem loci—num luxuria consummata fuerit in ecclesia—; quomado peculiarem exprimit modum in agendo—remisse, intense, ex passione, levitate, ignorantia, vi, metu, contemptu—; cur finem significat agentis, superadditum fini operis—penes illum cogita qui rem alienam subripit ut se inebriet—; circa quid signat obiecti quantitatem vel qualitatem—num furtum fuerit summae valde notabilis, num percussus fuerit cleri­ cus— ; quis dicit specialem agentis condicionem—num for­ nicationem coniugatus fecerit—; quibus auxiliis indicat me­ dia adhibita ad actuum perficiendum—coactionem, puta, seu vim, dolum seu deceptionem—; quid, denique, stat pro ipsius actus sequelis seu effectibus—num blasphemia prolata fuerit cum scandalo 1 23 . 1 Inter circumstantias non computatur quoties sive numerus ac­ tuum: secundus enim actus non est circumstantia primi, prout nec tertius secundi. 3 De circumstantiis cur et quid, infra (147 ss., 159 ss.). 88 138 DE ACTIBUS HUMANIS Et actum quidem humanum esse bonum malumve ex cir­ cumstantiis inde facile constat quod, prout in naturalibus non tota plenitudo bonitatis physicae confertur a forma sub­ stantiali, sed quaedam indubie ab accidentibus—ita color et figura cooperantur ad perfectionem hominis—, sic in mora­ libus non tota bonitas descendit ab obiecto, sed aliqua su­ peradditur circumstantiis. Erit igitur actus bonus qui debi­ tas habeat circumstantias; sin autem, erit malus. Porro nonnullae circumstantiae tribuunt actui specialem bonitatem aut malitiam specialem, novam scilicet consonan­ tiam aut dissonantiam ad rationem : sic fornicatio cum moniali, oboedientia ex voto. Interdum et dant actui boni malive speciem, cum nempe accipiuntur ab agente ut obiecti condi­ ciones praecipuae seu sunt intentae ab operante: sic prae­ dicatio ad hominum plausum obtinendum. Quin propterea omnis circumstantia malitiam addens conferat actui speciem aut malitiam saltem specialem, cum non quaelibet circum­ stantia dicat dissonantiam novam a ratione—sic inferens mortem inimico peccat homicidio, minus tamen quam si in­ ferret mortem crudelem—. Ideo signantur circumstantiae quae speciem mutant—facientes de indifferenti aut bono ma­ lum actum, de leviter malo malum graviter, de furto sacri­ legium, de fornicatione adulterium—; quaedam vero (intra eandem actus speciem) aggravantes, notabiliter aut non no­ tabiliter—ut furtum duorum millionum prae furto unius millionis, scandalum plurium prae scandalo paucorum h Quoad peccata gravia, circumstantiae notabiliter aggravantes sunt «in materia quantitative, quae consistit in numero, pondere, mensura, illae quae seorsim sumptae et ab actu separatae sufficiunt ad peccatum mortale, v. g si quis ultra 100 aureos furetur alios 100...; in aliis materiis (duratione, Intensitate, executlone), illae quae notabiliter excedunt mo­ dum ordinarium agendi in hisce materiis, v. g. si quis per annum perse­ veret in odio, aut tota nocte cum muliere in impudicitiis» (Merkelbach, Th. Mor., I, 152, ed. 3). Quotiescumque talis excessus deest, circumstantia, unde locuples peccatum, hoc leviter dumtaxat aggravat. 1 CIRCUMSTANTIARUM INFLUXUS <89 Casus primus. I I Accedens pro confessione annua, Quirinus sic se accusat: 139 bis furtum grave feci et quidem pecuniae in uno casu, bovis in altero; blasphemias protuli frequentes tam in Deum quam in Sanctos, non exclusis Apostolis; saepe de turpibus locutus sum neque raro turpiter egi; interdum legem transgressus sum de festorum sanctificatione et de ieiunio. De his omni­ bus, subi ungit, sincere doleo et emendationem propono. Confessarius interrogat de peracta necne rerum ablatarum resti­ tutione. Hanc, inquit Quirinus, iamiam feci, non tam ex do­ lore de peccato quam ex timore vindictae. Tunc confessarius, salutaribus monitis praemissis, paenitentiam ini ungit et abso­ lutionem impartitur. Num Quirinus satisfecerit obligationi confessionis, con­ fessarius autem proprio muneri. I Solutio Dixerat Cone. Tridentinum : «Ex institutione sacramenti 140 paenitentiae iam explicata universa Ecclesia semper intel­ lexit institutam etiam esse a Domino integram peccatorum confessionem, et omnibus post baptismum lapsis iure divino necessariam exsistere... Ex his colligitur oportere a paenitentibus omnia peccata mortalia, quorum post diligentem sui discussionem conscientiam habent, in confessione recenseri... Colligitur praeterea, etiam eas circumstantias in confessione explicandas esse quae speciem peccati mutant» (Dcnz., 899). Inde definivit: «Si quis dixerit in sacramento paenitentiae ad remissionem peccatorum necessarium non esse iure di­ vino confiteri omnia et singula peccata mortalia, quorum me­ moria cum debita et diligenti praemeditatione habeatur, etiam occulta, et quae sunt contra duo ultima decalogi prae- 90 DE ACTIBUS HUMANIS cepta, et circumstantias quae peccati speciem mutant..., A. S.» (Denz., 917). In Codice luris Canonici legimus: «Qui post baptismum mortalia perpetravit, quae nondum per claves Ecclesiae directe remissa sunt, debet omnia quorum post di­ ligentem sui discussionem conscientiam habet, confiteri et circumstantias in confessione explicare quae speciem peccati mutant» (can. 901). Haec integritas, ut aiunt, materialis obligat primario at­ que absolute paenitentem ; ipsum attamen confessarium se­ cundario et condicionate. Legimus enim in Rit. Romano (tit. 3, c. 1, n. 16): «Si paenitens numerum et species et circum­ stantias explicatu necessarias non expresserit, eum sacerdos prudenter interroget.» ! I I I Porro quoad ipsamet peccata quae confessus est Quirinus non satis expressit circumstantias mutantes speciem. Quoad binum quidem furtum, dum circumstantiae obiecti seu materiae (num fuerit pecunia, num fuerit bos) speciem mutant physicam, non moralem, quapropter neque necessario aperiendae erant, agebatur de furto aut de rapina?, fuit ipse solus auctor aut nonnullos coadiutores habuit? Quoad blasphemias: tametsi in Deum vel in Sanctos prolatae non dif­ ferant specie, fuerunt blasphemiae simplices aut blasphemae quoque imprecatoriae? Turpes etiam sermones, habuitne Quirinus coram iunioribus, et ideo cum scandalo? Turpes eius actiones fueruntne luxuriae consummatae aut non consummatae, secum aut cum aliis, viris aut feminis, etc? Festorum ac ieiuniorum inobservantia importabat omissionem sacri aut laborem servilem aut utrumque?, transgressionem solius ieiunii aut etiam abstinentiae? I /Ilii casus. 141 I j 142 C. II.—Sophromo confessario varii generis occurrunt paenitentes. In his sacerdos qui se accusat quod et fornicationi CIRCUMSTANTIARUM INFLUXUS 91 condescendit et quod iuravit falsum in iudicio. In his etiam Valentinus laicus qui pugnis clericum impetiit comitem epis­ copi, immo episcopum ipsum primam tentantem impedire aggressionem. Sol.—Ob circumstantiam quis, sacerdotis fornicatio super­ induit malitiam sacrilegii personalis; eius autem periurium non importat nisi circumstantiam aggravantem, id est per­ iurium gravius, ceteris paribus, prae periurio laicorum. Ob circumstantiam autem circa quid, Valentinus peccavit, prae­ terquam iniustitia, sacrilegio; at sacrilegium commisit gra­ vius percutiens episcopum quam simplicem clericum eius comitem. C. III.—Annuam instituens confessionem se Tarquinius 143 accusat quod ut Lucretia frueretur vim adhibuit, dum alias quoque puellas expugnaverat importunis precibus. Insuper quod abstinentiae legem saepe transgressus sit, ipse quan­ tumvis carnium non percupidus; quinimmo semel ob con­ temptum auctoritatis ecclesiasticae. Sol.—Ob circumstantiam quibus auxiliis, Tarquinius est quoad Lucretiam reus stupri (43n), fornicationis nempe et iniustitiae; quoad alias autem puellas, reus est fornicationis aggravatae. Ob circumstantiam quomodo peccavit carnes edens in postremo quidem casu contra temperantiam et con­ tra oboedientiam ; in ceteris, contra solam temperantiam, etsi gravius quam si ex passione egisset. C. IV.—Torquatus sacrista nonnumquam se polluit in ec- 144 clesia neque raro in ecclesia detractioni vacavit. Smarag­ dus autem, eius parochus, feminam ad inhonesta sollicitavit in actu sacramentalis confessionis et quidem ipsomet die an­ niversario ordinationis suae sacerdotalis. Sol.—Ob circumstantiam ubi pollutiones Torquati superinduunt malitiam sacrilegii localis; detractiones vero, si gra­ ves, graviores effectae. Ob circumstantiam quando, sollicita- DE ACTIBUS HUMANIS 92 tio in actu confessionis habet malitiam, praeterquam luxu­ riae, sacrilegii et quidem realis, cum nefarie Smaragdus sit sacramento abusus—ultra malitiam sacrilegii personalis—; sed circumstantia diei est dumtaxat aggravans. 145 ' 146 C. V.—Se confessario sistunt Euphrosyna atque Damasus. Hic furatus est rem sacram, at se accusat simpliciter se furto. Illa, cum sit Pancratii uxor, condescendit libidini Gerardi, viri Claudinae; declarat tantummodo se consensisse forni­ cario. Sol.—Damasus peccavit contra iustitiam et contra religionem, neque propterea satis fecit accusans furtum, nam tene­ batur accusare furtum sacrilegum. Copula Euphrosynae cum Gerardo, praeterquam fornicaria, est ex duplici capite adul­ terina, cum sit contra iustitiam debitam viro proprio atque uxori Gerardi ; confessio igitur facta caret integritate debita. C. VI.—Paschasius iuvenis in turpe peccatum lapsus est tum cum propria sorore, tum cum consobrina germana, tum cum uxore fratris sui; confitetur autem se cum tribus femi­ nis sibi coniunctis egisse turpiter. Pluries quoque est impre­ catus patri, fratri, consobrino, avunculo et ipsi confessario; declarat autem imprecationes quin earum exprimat quali­ tatem. Sol.—Respondet Ferreres: Quoad peccata turpia debuit profecto accusare saltem adulterium, cum uxore scilicet alie­ na, fratris sui nempe; probabilius debuit quoque accusare incestum cum sorore; verum gradus consanguinitatis, quoad consobrinam, et affinitatis, quoad fratris sui uxorem, pro­ babilius est dumtaxat circumstantia aggravans. Quoad im­ precationes, debuit saltem declarare aliquas prolatas fuisse in patrem atque fratrem, quippe quae sunt contra pietatem, praeterquam caritati contrariae \ & Ferreres, Casus Conse., II, 504-506, ed. 1926. ACTUUM MORALITAS EX FINE X. 93 ACTUUM MORALITAS EX FINE Doctrina. Inter circumstantias supra (137) signatas, finis est prae- 147 cipua: nam actus dicitur humanus quatenus voluntarius, sed finis est obiectum voluntatis, hanc movens ad agendum —actus, aliis verbis, dependet a fine operantis secundum esse, cum agens non agat nisi propter finem ; ergo et depen­ det ab ipsomet secundum bonitatem vel malitiam. lamiam profecto constat (128) bonitatem sumptam ex fine destrui totaliter malitia quae inest actui ab obiecto: quam­ vis affectus etenim ad mendacium minor sit penes mentientem ad salvandum innoxium quam penes mentientem ob mentiendi libidinem, prolatio ipsa mendacii, etsi ad salvan­ dum innocentem, habet malitiam essentialem ob obiecto. Im­ mo, quantumcumque actus qui dicitur intentio valeat esse moraliter bonus—penes illum puta qui proposuit innocentem salvare priusquam eligeret mendacium ut salvationis me­ dium, immo priusquam de mendacio cogitaret—, mendacii sive electio sive prolatio sunt actus assentialiter pravi. Sed quoniam diximus (138) actum ex obiecto indifferen- 148 tem vel etiam bonum reddi posse malum ex circumstantiis, oportet perpendamus num malitia quae est finis auferat in­ differentiam quae inest actui ab obiecto, num et destruat quoque bonitatem actui ex obiecto propriam. Porro malitiam quae est ex fine reddere pravum actum indifferentem ex obiecto liquet satis: sicut enim, penes men­ dacium proferentem ad obtinendum consensum fornicarium, mendacium induit fornicationis malitiam superadditam ; ita, penes incedentem ad fornicationem perpetrandam, inces­ sus obtinet ab intenta fornicatione malitiam primam. 94 DE ACTIBUS HUMANIS Liquet pariter bonitatem quae inest actui ex obiecto des­ trui penitus ob malitiam quae est a fine totali actus: tunc etenim obiectum, etsi bonum secundum se, tamen quatenus volitum est malum—est siquidem volitum uti medium ad malum, quapropter sub ratione mali. I I t » I / I 1 f ! t 149 Dubium residuum igitur: num malitia ex fine partiali destruat totam bonitatem quae actui est ex obiecto et ex alio partiali fine. Porro finis partialis malus valet intellegi antecedens, co­ mitans et consequens exsecutionem actus. Si quidem consequitur, partem exsecutionis nempe—dum actus est protractus—, praecedentem partem servat inte­ gram—in quam influit nullatenus—, posteriorem autem—in quam influit—finis hic antecedit, quapropter unam obtinet cum fine antecedente parem fortunam. Si comitetur vero exsecutionem, tunc circumstantia ve­ nit accidens agenti potius quam ipsi actui : agens agit, puta, cum vanagloria, non ex vanagloria, actusque totaliter est bonus, quamvis agens peccet—sic dum medicus cantat du­ rante operatione chirurgica, cantus non afficit operationem sed dumtaxat medicum; prout dum servus murmurat de domino pro quo tamen laborat, murmuratio afficit quidem servum quin laborem afficiat. 150 Si denique partialis finis malus antecedat exsecutionem, tunc aut intentio huius finis pravi retractat finis boni inten­ tionem et fit exsecutionis causa totalis, quo certe in casu actus est totaliter malus; aut non retractat finis boni inten­ tionem, cum qua potius cooperatur ad unum actum—sicut duo equi trahentes currum—, et tunc nonnulli quidem pro­ nuntiant actum malum totaliter cuius finis partialis sit gra­ viter pravus; ut plurimum tamen hodie admittitur finem partialem malum venialiter non totam corrumpere bonitatem actuum moralitas ex une 95 actus, qui propterea est dicendus partim bonus et partim malus. Demum si quae vocatur finalis causa, potius quam causa, 151 veniat dumtaxat occasio actus, tunc malitiam nullam confert actui, quippe in quem non influit. Casus primus. Cleophas, vir ditissimus, ingentem pecuniam impendit 152 quibusvis Actionis Catholicae operibus, idque tam ex intimo quodam sensu religioso quam etiam ex secreto quodam desi­ derio obtinendi tandem aliquando a S. Sede insigne pro Ec­ clesia et Pontifice. Insuper saepius per hebdomadam devote S. Missae assistit; idque ideo ut a parocho suo melior Chri­ stianus aestimetur quam coram Deo se novit. Tali enim modo sperat se facilius honorificentiam illam pontificiam esse ob­ tenturum ; secus diebus festis tantum Ecclesiam aditurus. Quid dicendum de actibus Cleophae? Solutio Favor imprimis quem Cleophas impendit Actionis Catho- 153 licae quibusvis operibus non est malus totaliter: etsi mo­ veatur siquidem secreto desiderio obtinendi praemium tem­ porale seu honorem humanum, indeque forsan peccet ambi­ tione, nempe venialiter; id tamen agit quoque ex intimo sensu religioso, seu ob motivum partiale bonum. Quod attinet ad auditionem Missae, liquidum est omnino haec ubi coangustetur ad dies festos nullo partiali fine detur­ pari. Auditionem vero frequentiorem Cleophas fatetur volitam ob honorem humanum et ad parochi deceptionem. Sed demus appetitum illius honoris esse peccatum veniale—pot­ est siquidem nullum esse peccatum—, et demus decipiendi intentionem esse leviter malam—nam potest a peccato va- 96 DE ACTIBUS HUMANIS care, si aestimatio quaesita ad sacri frequentationem men­ suranda sit, quoniam tunc Cleophas non simulat personam melioris, sed revera est melior—; adhuc non constat dupli­ cem huiusmodi finem pravum esse finem totalem sacri fre­ quentationis, quoniam non modo assistit Missae sed assistit devote. Si agitur propterea vera devotio—id est actus inter­ nus, qui latet parochum et Ecclesiam—, motiva allata non sunt revera finis totalis, neque propterea vitiaretur actus ex toto. Si tamen ageretur devotio mere externa, tunc quidem illa motiva essent causa totalis, et ideo, si moraliter mala, vitiarent totum actum. Alii casus. 154 155 C. II.—Ut vindictam sumeret de inimico, Gervasius in proprio quidem fundo foveam fodit, quo ille ignarus cadat et crus frangat. Ut famulum, e contra, sibi devinciat et adiutorem habeat in fraudibus, hunc ipse Gervasius cumulat mu­ neribus. Sol.—Intentio de sumenda vindicta reddit malam fossio­ nem foveae, de se (cum sit in proprio fundo) indifferentem. Muneribus quoque famulum ditare non est malum; verum intentio alliciendi ad peccatum proculdubio est mala et cor­ rumpit munerum donationem. C. III.—Aristides largitur pauperibus non parvas eleemo­ synas ipsos ut avertat a vera fide; horum perversionem ut praepediat Vincentius praedicationi insistit catholicae doc­ trinae, at si semper sermones exorditur ut Christo animas vinciat, non raro, videns se auditoribus placere, sermocinari pergit ut humanum dumtaxat consequatur plausum. Sol.—Ob finem graviter pravum, eleemosyna, de se bona, fit in primo casu graviter mala. In alterius casus adiunctis, prior concionis pars fuit moraliter bona ; posterior vero mala, ob vanam gloriam. ACTUUM MORAUTAS EX FINE 97 C. IV.—Silverius, priusquam pergeret in ecclesiam pro 156 sacro audiendo, statuit secum stipem 100 francorum pro ne­ cessitatibus conferre divini cultus; verum quando collecta intra Missam fit, quoniam praeter expectationem fit ab ipso parocho, stipem 500 francorum confert ut a parocho existi­ metur quasi ecclesiae benefactor insignis. Quondam etiam sese determinaverat ad subveniendum pauperi propter Deum, at eleemosynam de facto confert quoniam exquisita fuit co­ ram hominibus, ut ab his honorificetur. Sol.—Eleemosyna data ecclesiae remanet bona quoad quantitatem primo definitam; fit autem mala quantum ad quantitatem superadditam. Quoad eleemosynam factam pau­ peri, intentio praevia, bona; actualis et exsecutio, malae. C. V.—Sincere et principaliter Eugenius vult Missae as- 157 sistere ; simul autem atque secundario, turpiter, durante sa­ cro, concupiscere adstantem pulchram feminam. Ex sincero quoque misericordiae affectu vult conferre pauperi eleemo­ synam, sed quoniam pauper ipsam petit publice, subintrat vanae gloriae stimulus, qui non repellitur. Sol.—Eleemosyna, pro Marc \ est partim bona et partim mala, ob partialem finem leviter pravum; mihi tamen vanagloria videtur circumstantia agentis potius quam circumstan­ tia actus (149). Missae vero assistentia non est effecta totali­ ter mala, etsi Eugenius mortaliter peccet contra castitatem, ob pravum desiderium ; ita Prümmer 2 C. VI.—Paterno, confessario in puerorum collegio, acce- 158 dunt Caius et Maglorius. Ille frequenter confitetur quoniam id suis moderatoribus peracceptum novit; quotidie quoque solet Missae assistere, exemplo consodalium, ne minus de­ votus videatur. Maglorius ita loquitur: Ad S. Communionem Marc, Inst. Mor., I, 306, ed. 1927. PrUmmer, Th. Mor., I, 123, ed. 1931. OS DE ACTIBUS HUMANIS accessi unice ut placerem professori ad cerebro communican­ dum exhortanti. Sol.—Quoad primum, Bucceroni : Caii confessiones neque sacrilegae neque invalidae fuerunt, nam bene potuit habere sincerum dolorem et propositum, etsi ad confessionem acce­ deret quia id suis moderatoribus gratum noverat: talis enim vanae gloriae impulsus non afficit intrinsece ipsam confes­ sionis substantiam, sed ad eam mere concomitante!’ et extrinsece se habet. Idem dicendum est de auditis sacris x. Quoad secundum, Genicot: Si Maglorius in statu gratiae communicavit, vix continget nihil in S. Communione inten­ disse quam ut professori placeret. Immo potius practice haec erit mera occasio qua alliciatur ad sacramenta suscipienda : quod colligere licebit ex confessione rite praemissa, e pre­ cibus ante et post Communionem fusis, etc. Nihil ergo mali in hac circumstantia habebitur2. XI. MORALITAS OB DUPLICEM EFFECTUM Doctrina. 159 Quoniam diximus (138) actum habere moralitatem ex cir­ cumstantiis, inter quas effectus (circumstantia quid), quae­ ritur num si duplex effectus praevideatur secuturus, quorum unus bonus et alter malus 3, actus contrahat malitiam huius, ’ Bucceroni. Casus Conse., I, 8. 1, ed. 1913. 1 Genicot, Casus Conse., 5, ed. 1928. 3 Prouti Vermeersch (Th. Mor., I. 132, ed. 1926) animadvertit, non est confundenda quaestio de duplici effectu unius actus cum casu in quo unus actus, potius quam effectum utrumque (unum et alium, bonum et malum), potest causare effectum utrum (unum aut alium, bonum aut ma­ lum), v. gr. cum venator sagittam mittit in rem quae forsan est cervus et forsan homo; tunc enim homicidium non dumtaxat permittitur sed est volitum, quantumvis hypothetice, videlicet si res illa est homo. MOHALITAS OB DUPLICEM EFFECTUM 99 atque propterea omittendus sit, aut e contra, licite ponatur. Agitur ergo regula, ut hodie dicitur, de voluntario indirecto seu in causa \ Regula sic contrahitur: Licet ponere actum bonum aut indifferentem cui duplex praevidetur secuturus effectus, alius bonus et alius malus, dummodo malus non sit medium ad bonum neque volitus et adsit ad eius permissionem proportionata causa. Prout enim cum actus est malus ex obiecto non fit bonus ex fine quamvis optimo, et ubi effectus malus fuerit medium ad bonum aut fuerit volitus ibi malum veniret obiectum electionis vel finis operantis sive proximus sive remotus, cuius propterea vitiaretur actus; et deficiente proportionata causa qua permittitur malus effectus non esset sufficiens excusatio a lege, puta iustitiae aut caritatis, qua tenemur vitare offensam Dei et nostrum proximorumque no­ cumentum; ita, e contrario, quoties actus non habeat mali­ tiam ex obiecto, hanc nec induat ex fine, et voluntas feratur in effectum dumtaxat bonum, malus imputari nequit agenti si, intercedente proportionata causa, lex qua teneretur hunc impedire cedit, utpote affirmativa, praevalenti legi, aut sal­ tem iuri bonum effectum prosequenti. Et ubi quidem agitur conflictus sive collisio legum, dif- 160 ficultas nulla : ceteris enim paribus, lex negativa vincit affir­ mativam, naturalis vero positivam, divina humanam, eccle­ siastica civilem, atque praeceptum superioris maioris prae­ ceptum superioris subalterni. Sed ubi collidunt dumtaxat iura est magna difficultas in definiendo causam proportionatam. Non tunc profecto cum ob influxum in effectum malum, praecipue remotum vel per 1 Etsi communiter voluntarium indirectum sumatur hodie pro vo­ luntario in causa, plures donarunt illo nomine id quod procedit a volunta­ te ut non agente—quod vero procedit a voluntate quatenus agente voca­ runt voluntarium directum—. Cum de nominibus non sit disputandum, morem gerimus recentioribus. 100 I I i 1 I accidens, actus vitiaretur venialiter: levis etenim causa suf­ ficit ad legitiinandum actum huiusmodi quem et effectus bo­ nus consequitur, nam bonum ex se minus, propterea quod est proximum, compensat facile malum maius remotum. Cardo rei vertitur dum ob pravum effectum actus deturparetur graviter. / * ' DE ACTIBUS HUMANIS 161 Dicimus ergo : ut adsit necessaria proportio, causa requi­ ritur eo gravior quo effectus malus praevisus. a) gravior est. Maior ergo causa requiritur ad permit­ tendum damnum commune quam dammum individui, ad permittendam occisionem quam levem tantum vulneratio­ nem. b) propinquius atque certius sequitur ex actu. Maior ideo causa requiritur ad proximam quam ad remotam coope­ rationem in peccato; ad permittendum effectum malum qui sequitur per se quam qui solummodo per accidens ; ad per­ mittendum damnum certum quam dumtaxat probabile, vel periculum proximum quam remotum. c) strictiori obligatione urget vitandus—non enim om­ nes leges uno rigore obligant—. Causa ergo quae sufficeret ad excusandam obligationem communem, utputa caritatis, non propterea sufficit ad excusandam obligationem peculia­ rem, v. gr. ex officio. • 162 Casus primus. Georgium sacerdotem, quem moralis disciplinae studio­ sum novit, Lucius, qui solet montium ascensus una cum so­ ciis tentare, sollicitus adit, morale atque certum iudicium de hoc casu ab eo exquirens. Quandoque, cum huiusmodi ascensiones a pluribus fune inter se coniunctis tentantur, accidit ut primus, prae frigoris vi aliave de causa aliorum pondus sustinere nequeat, ita ut, MORALITAS OB DUPLICEM EFFECTUM 101 nisi velit et ipse per praecipicia et praerupta cum ceteris deici, funem resecare cogatur aliorumque ruinam permittere. Solutio Duo hic summopere distinguenda sunt: num liceat as- 163 censionem montium tentare cum periculo mortis, propriae aut sociorum; et num, dum ascensio fit, liceat in adiunctis casus resecare funem. Quod ad primum attinet, suppono ad incurrendum mortis discrimen non sufficere rationem futilem, utputa vanam glo­ riam h lure Aertnys-Damen : «Graviter peccant illi qui le­ vibus de causis se coniiciunt in discrimen mortis, quales sunt funambuli in altissimis locis super funem deambulantes, cor­ pusque volutantes, et alii similes circulatores ; nisi viribus et dexteritate adeo polleant, ut prudentis arbitrio non sit pro­ babile periculum mortis. Similiter viri audaces, qui ex teme­ raria sponsione et vana gloria ita agunt, puta in altum as­ cendendo, deorsum se demittendo, onera extraordinaria fe­ rendo», etc. 1 2. Suppono pariter ad illud discrimen incurrendum sufficere 164 rationem boni communis. Ad rem Vitoria : «Navigatio etiam pro tempore periculoso est utilis bono communi: ex com­ municatione enim nationum et provinciarum respublica 1 «Utraque divina lex interdicit, ne quis temere vitam proiciat suam, gravi et manifesto obiciens discrimini, cum id nulla officii aut caritatis magnanimae ratio suadeat» (Leo XIII, ep. Pastoralis officii, 12 sept. 1891; Denz., 1939). «Vita est maius bonum quam bona temporalia, inter quae gloria, honor et fama reponuntur. Cuncta enim quae habet homo, pro anima sua dabit: omnia siquidem illa ordinantur ad vitam humanam sicut ad finem... Unde non solum qui se interficiunt, sed qui sine alio titulo ponunt vitam in magno periculo propter gloriam humanam, graviter de­ linquunt» (Vitoria, rei. De homicidio, n. 36. ed. 1765). a Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 567. ed. 1939. 102 DE ACTIBUS HUMANIS magna commoda accipit, e* in pace et in bello. Quare si propter periculum tempestatum homines deterrerentur a navigatione, fieret magna iactura boni publici... Et eodem modo de exercitiis militaribus dicendum : omnino enim est necessarium reipublicae milites habere ad defendendam pa­ triam, qui sine militari exercitio inutiles bello essent... Si non possent milites exerceri sine etiam magno et gravi periculo, non ideo omittenda essent bellica exercitia» h Si igitur ad patriae defensionem opus est milites summa montium cacu­ mina occupare, etiam cum periculo vitae essent montium ascensiones tentandae. 165 Extra casum huiusmodi non est bonum commune ascen­ siones montanas consequens extollendum. Verum agitur pri­ vatum commodum, physicum, aestheticum et morale—plures enim Christiani educatores hos ascensus commendant—. Hoc qualecumque privatum commodum compensatne periculum adnexum ascensionibus? Demus periculum quod adest esse grave seu periculum mortis. At huiusmodi periculum non est proximum: sufficit cogitare numerum ingentem ascen­ dentium et numerum exiguum victimarum. Infortunia quae contingunt satis rara; eaque potius quam montibus deben­ tur praeparationi atque cautelae deficienti. Non ascensus ut plurimum, sed temeritas caeca condemnanda. 166 Si in ascensione tamen duci itineris id discriminis sit quod casus loquitur, ipse licite resecaret funem sociorum­ que permitteret ruinam. Funis sectio in adiunctis, praeter­ quam moraliter indifferens, habet effectum bonum, vitam propriam salvare, qui non ideo obtinetur quod alii pereant ; sectio est directe atque immediate liberativa a pondere, a communi periculo; non nisi indirecte accelerativa consocio­ rum mortis—non ideo se primus salvat quod mortem accele1 Vitoria, l. c., n. 32. M0RAL1TAS OB DUPLICEM EFFECTUM 103 ret ceterorum, verum horum mortem accelerat quia se sal­ vat x. Perspicuum tamen duco quod dux itineris debet sibi ca­ vere cum quam minimo possibili ceterorum damno; potens igitur, dum funem resecat, alios admonere ut sibimetipsi quisque provideat, id omnino facere tenetur. Alii casus. C. II.—lugi laborat Gervasius anxietate circa quaestio- 16" nem duplicem : An liceat matrem in extremis positam occi­ dere ut infans quem gerit utero baptizari possit ; et an liceat sumere medicinam qua sive puella gravida procuret abortum et sic vitet infamiam sive mulier gravida, in periculo mortis constituta, se salvet mediante foeticidio. Sol.—Negative; nam agitur occisio, abortus, foeticidium directum; effectus malus venit medium ad bonum. C. III.—Theologum interrogant medicus et sacerdos. Pri- 168 mus, num peccet si vacat feminis medendis vel medicinae studio intentione fovendi cogitationes pravas simul atque sanandi feminas vel perficiendi scientiam. Alter, num peccet Eucharistiam porrigens peccatori occulto eam publice pe­ tenti. 1 Suppono adesse in casu duci itineris causam proportionate gravem ut permittat accelerationem mortis ceterorum, nam «salvare vitam homi­ nis (suiipsius) est bonum quod longe excedit bono quod consistit in hoc quod duo vel tres homines per breve tempus adhuc maneant in vita, cito morituri» (Bender, in Palestra del Clero, 1 sett. 1956, p. 786). Posset ulterius quaeri num id ipsum quod licet sit quoque obligato­ rium, seu num dux itineris, in adiunctis, funem resecare teneatur. Meo iudicio, motivum solidarietatis (uti vocant) non est sufficiens ad permit­ tendam mortem propriam. Certe non agitur de debito lustitiae, ex con­ tractu aut quasi-contractu : irrationabiliter enim essent inviti ceteri. Nec agitur actus caritatis magnanimae, quae si exponit vitam pro amicis, non tamen pro nemine. Exemplum heroismi, momentosum posteris, hic esset nullum: quis enim noverit ducis sacrificium fuisse voluntarium seu mor­ tem evitabilem? 104 de actibus humanis Sol.—Peccat quidem medicus, quoniam simul cum effecto bono habet effectum pravum vere volitum, nec dumtaxat permissum. At non peccat sacerdos, quoniam, vel abstractione facta a sigillo sacramentali, inviolabili, damnum publicum quod ex denegatione sequeretur longe super malum perso­ nale sacrilege communicantis praeponderat. 169 C. IV.—Protasius a confessario petit utrum praevidens mortem aggressoris iniusti licite quis defendat vitam pro­ priam, immo bona exteriora exigui praetii? Sol.—Affirmative ad primum, ideo quod vita propria sit, se defendenti, maioris praetii quam vita aggressoris. Nega­ tive ad secundum, quoniam vita proximi est pluris aesti­ manda quam illa bona. 170 C. V.—Sententiam exquirit confessarii Lucas medicus cir­ ca usum narcoticorum. Imprimis, an sit licitus prae chirur­ gica operatione, scilicet ne operatio impediatur vel ne pa­ tiens doloribus angatur. Insuper, an permittendum sit sopire moribundos ut sopiti decedant gravium dolorum inexperti. Sol.—Quoad primum, affirmative, nam rationis usum temporaneum amittere non est de se illicitum et adest causa pro­ portionate gravis ad permittendam usus rationis privationem aliosve effectus physicos, puta levem intoxicationem, habi­ tus periculum nonnullum. Quoad secundum vero, distin­ guendum : sopire moribundos non satis dispositos ad mortem est graviter illicitum, et ideo medicorum aliorumve industria est in casu impedienda; etiam bene dispositos sopire non est medicis permittendum, quoniam, praeterquam ignoramus qui sint bene dispositi, privatio vitae spiritualis non com­ pensatur per tranquillitatem exoptatam ; at si agatur de mo­ ribundis bene dispositis qui in periculo versantur commit­ tendi peccatum grave, nonnulli silentium seu tolerantiam probant coram praxi seu industria medicorum. S*· — . Μ 105 MORALITAS EX CONSCIENTIA ERRONEA C. VI.—Licetne, cognatis postulantibus, cor defuncti pun- 171 gere ne hic fortasse vivus sepeliatur? Sol.—Negative, quandiu non habentur mortis signa certa, quoniam tunc medicus vel chirurgus se periculo exponeret occidendi eum qui forsan supervivit. Affirmative, si iam ha­ bentur signa certa mortis secutae, cum et tunc liceat, uti Fanfani loquitur \ hominem in tumulo recondere, etsi in tumulo suffocaretur qui revera est vivus. C. VII.—Confessarius petit a theologo: num quae ratio 172 sufficit ad permittendum puellae famulatum in domo ubi a familiae alieno invitatur nunc et iterum ad luxuriam sufficiat quoque ad permittendum ipsi famulari domui in qua a filiofamilias saepe allicitur ad eiusdem generis peccata; et num ratio excusans cauponem afferentem carnes hospiti diebus abstinentiae, ipsum excuset pariter carnes praebentem ve­ titas propriis filiis. Sol.—Negative ad utrumque. In primo quidem casu, quo­ niam, ceteris paribus, sollicitatae a familiae alieno est pe­ riculum remotum nec continuum, sollicitatae vero a filiofamilias est periculum continuum atque proximum. In alte­ ro, quoniam caupo tenetur ad evitanda peccata hospitum solo praecepto communi, caritatis; ad vitandas vero filiorum transgressiones tenetur insuper speciali praecepto, pietatis nempe. XII. MORALITAS EX CONSCIENTIA ERRONEA Doctrina. Conscientia moralis est applicatio scientiae sive notitiae 173 morum ad singularem actum moraliter acceptum, inde ut ap» Fanfani, Th. Mor., II, 229. 106 » DE ACTIBUS HUMANIS pareat num bonus aut malus pronuntiandus. Ideo definitur: indicium seu dictamen practicum rationis de bonitate vel malitia nostrorum actuum. Et si quidem actus agitur a nobis iamiam positus vel omis­ sus, conscientiam loquimur consequentem; si vero actus ver­ titur qui a nobis ponendus est aut omittendus, conscientiam, contra, antecedentem. Porro conscientiam consequentem non esse morum normam, actuum nempe moralium regulam, exinde constat li­ quido quod non influit in actum, iam praeteritum. Actus enim morales voluntarii sunt, nihilque volitum quin prae­ cognitum. Quapropter D. Thomas: «Voluntas et actio non informantur ex apprehensione sequenti, sed ex praece­ denti» x. 174 Verum antecedens conscientia, id est iudicium seu dicta­ men practicum rationis de bonitate aut malitia actus a nobis ponendi aut omittendi, aliqualis iam elucet norma morum inde quod bonitas atque malitia voluntatis sumantur ab obiecto quatenus apprehenso, id est a ratione proposito. Si ergo ratio proponat aliquid uti bonum praeceptum, voluntas id contemnens contemneret bonum ac praeceptum ; si ratio quoque proponat aliquid uti malum vetitum, voluntas ipsum prosequens prosequeretur malum et prohibitum. Se habet igi­ tur ratio vel conscientia inter legem et voluntatem quem ad modum praeco inter humanum legislatorem atque populum ; prouti populus praeconis vocem, sic oportet ut voluntas se­ quatur dictamen rationis seu conscientiam. At neque praeco legislator, neque conscientia est lex. Conscientia non est moralitatis norma nisi subiectiva. Ideo sicut praeco potest id edicere quod iniunxit vel non iniunxit legislator—esse verax praeco et praeco falsus—, sic et conscientia potest esse vera, dictans bonum quod re­ vera est bonum atque malum quod revera est malum, et po1 S. Thomas, in Rom., 14, lect. 2. MORALITAS EX CONSCIENTIA ERRONEA 107 test esse erronea, dictans bonum quod obiective est malum et malum quod obiective est bonum. Conscientia erronea distinguitur: a) ex parte obiecti: 175 permittens, quae falso dictat aliquid electioni liberae relic­ tum, utpote moraliter indifferens, bonum minus aut melius; praecipiens, quae falso dictat aliquid agendum quoniam bo­ num praeceptum; et prohibens, quae falso dictat aliquid omittendum quia malum prohibitum; b) ex parte autem sub­ lecti : vincibilis sive voluntaria, quae cum morali diligentia vinci potest et ideo voluntarie non vincitur—voluntarie di­ recte seu ex industria, aut voluntarie indirecte id est ex ne­ glegentia— ; atque invincibilis seu involuntaria, quae mo­ rali scilicet diligentia vinci non potest—aut quoniam de in­ quirenda veritate nec cogitatio, saltem confusa, occurrit; aut quoniam post sinceram inquisitionem veritas non at­ tingitur. 1 Porro conscientia vincibiliter erronea non excusat per- 176 petuo a peccato formali : voluntaria siquidem ignorantia ser­ vat effectum voluntarium in causa. Hanc igitur conscientiam permittentem sequi nefas, cum qui eam sequitur se volunta­ rie exponat periculo peccandi—putans se exemptum a ieiunio, nisi ieiunet, peccat—; nefas pariter agere contra ipsam sive praecipientem sive prohibentem, nam quis ageret quod iudicat illicitum—putans se adstrictum ut intersit sacro feriali vel ut abstineat a ludo die dominica, peccat sacrum omittens vel ludo indulgens—; quin hanc conscientiam se­ qui sit usquequaque licitum, sed tunc dumtaxat cum pericu­ lum peccandi abest—etsi peccet igitur qui mendacium pro­ fert pro innocente quod vincibiliter putat obligatorium et qui sinit inedia confici moribundum quoniam vincibiliter arbitratur furtum in his adiunctis vetitum; non peccat mis­ sam audiens quam erronee existimat praeceptam, nec abstinens a ludo quem erronee vetitum arbitratur. 108 177 DE ACTIBUS HUMANIS Sed conscientia invicibiliter erronea excusat a peccato formali, nam moralitas voluntarium sequitur et ignorantia (unde procedit error), utpote involuntaria, causai involun­ tarium (73). Licet igitur sequi conscientiam invicibiliter erro­ neam permittentem—putans se excusatum a ieiunii lege est a peccato immunis non ieiunans—; praecipientem vero aut prohibentem sequi obstringimur—credens se teneri ad fal­ sum proloquendum in gratiam innocentis, peccat nisi men­ tiatur; credens furtum in extrema quoque necessitate illi­ citum, peccat si tunc furetur. Sed conscientia invincibiliter erronea, quamvis interdum officium pariat agendi ad ipsam consone, non propterea im­ ponit officium ceteris ne obstent agenti seu ut permittant actionem; praeterquam etenim nullum est verum ius sec­ tandi errorem, teneremur, alias, abstinere sive a repetendis rebus nostris quas possessor bonae fidei retinet, sive ab oppo­ nenda resistentia aggressori materialiter iniusto. Casus primus. 178 Leofridus, confessionem instituens generalem, se accu­ sat quod adhuc puer masturbationi induisent, idque numquain esse confessum quia peccatum tunc non existimavit. Addit praeterea quod iam adolescens turpiter tetigerit con­ sobrinam, et quod id confessus sit tantum generatim, omit­ tens consobrinae circumstantiam, quam non reputavit ne­ cessariam. Insuper ait quod cogitationes saepe malas animo nutrivit, sed nec eas confessus est, putans per longum tem­ pus peccatum adesse tantum in opere. Postremo confitetur quod in iudicium semel vocatus, licet iuramentum praesti­ terit de dicenda veritate, mendacium dixerit, idque tamen reputavit omnino necessarium ad salvandum amicum a diu­ turno diroque carcere. MORALITAS EX CONSCIENTIA ERRONEA 109 Solutio Quoad masturbationem praesumptio stat in favorem 179 erroris invincibilis penes puerum. Illas igitur actiones tur­ pes non declarans in confessionibus anteactis, Leofridus non peccavit; sed nec tenetur declarare modo *. Quoad turpes consobrinae tactus. Quamvis circumstan­ tiam consobrinae noverit, potuit errare Leofridus aut quia putavit tunc circumstantiam nihil addere malitiae, aut quia putavit malitiam quam novit superadditam non necessario manifestandam esse in confessione. Error primus, facile in­ vincibilis, exemit adolescentem a formali malitia circums­ tantiae ; quam propterea neque tenebatur neque tenetur con­ fessario aperire1 2. Verum error alter, licet invincibilis, cum non versaretur circa malitiam superadditam, sed circa ne­ cessitatem declarandi hanc cognitam malitiam, non prohi­ buit Leofridum ab ipsamet malitia contrahenda, sed excu­ sat dumtaxat, quandiu durat, a malitia contracta decla­ randa. Quoad pravas cogitationes saepe nutritas animo nulla- 180 tenus censetur impossibile, neque quantum ad rudes im­ probabile, earum malitiam invincibiliter ignorari ad tempus; et quandiu quidem malitia ipsarum ei ignota, eas ne impu­ temus Leofrido in peccatum, clavibus Ecclesiae subiciendum. Difficultas tamen est nonnulla in determinando tem1 «Pueri qui egerunt de se illicita sine ullo angore conscientiae vel suspicione malitiae, re ipsa formaliter non peccarunt, etsi usum rationis adepti iam fuerint; et proinde postea non tenentur ea confiteri, dum esse Illicita intellegunt, cum peccata materialia non sint materia confessionis» (Ferreres, Th. Mor., I, 67, ed. 1932). ’ «Paenitens iure divino tenetur... circumstantias in confessione explicare quae speciem peccati mutent, modo tamen specificas huiusmodi malitias peccando cognoverit, ac proin contraxerit» (ex Normis Congr. S. Officii, De ratione agendi confessoriorum circa VI Decalogi praeceptum, diei 16 maii 1943; apud Fanfani, Th. Mor., Ill, p. 357). 110 DE ACTIBUS HUMANIS pore ignorantiae, in quo neque suspicio occurrerit malitiae, non obstante frequentia qua fideles audimus omnes peccata contingere opere et ore et corde, simul atque oramus pro peccatorum remissione quae commisimus cogitatione, verbo et opere. Orta siquidem suspicione, dubio praecipue, inter­ rumpitur possessio bonae fidei donec, facta diligentia debita, error deponi nequeat; quo quidem intervallo, qui cogi­ tationibus pravis morem gesserit a peccato non excusatur, in confessione igitur aperiendo. Quoad periurium ad salvandum amicum. Periurium huius­ modi apprehensum fuit a Leofrido uti medium dumtaxat seu condicio sine qua non esset amicus liberandus, tametsi reus, aut uti medium moraliter quoque obligatorium ad sal­ vandum amicum, innocentem. In prima hypothesi non ex­ cusatur peierans a peccato. In altera vero videtur laborasse conscientia, ut dicitur, perplexa, putans ex una parte verita­ tem urgere ob iuramentum ; ex alia, contra, mendacium pro­ ferendum salvificum; quoniam actus instabat, non peccavit eligens quod aestimavit minus malum morale, peccasset ta­ men eligens quod aestimavit gravius. f I ,1 'I f I Alii casus. 181 C. II.—Hortensius se in confessione accusat quod pu­ tans, licet erronee, urgere quadam die ecclesiasticam legem abstinentiae, potuit quidem de facili errorem suum depo­ nere, sacerdotem interrogans quem pro rebus etiam nullius momenti vocat continuo ad telephonium; maluit tamen abs­ tinentiam servare quam amico sacerdoti suam prodere ig­ norantiam. Sol.—Hortensius non peccavit se accommodans conscien­ tiae. etsi vincibiliter erroneae, ipsam enim sectatus nulli se commisit periculo peccandi, cum abstinentia a carnibus sit actus temperantiae, independenter ab Ecclesiae praecepto. 1 MORAUTAS EX CONSCIENTIA ERRONEA 111 C. HI.—Ranulphus librum legit quem erronee putabat 182 ab Ecclesia prohibitum sub poena excommunicationis latae sententiae. Sol.—-Ranulphus graviter peccavit librum legens quem arbitrabatur ab Ecclesiae vetitum sub gravi. Non tamen incidit in excommunicationem, quippe quae lata est contra legentes libros ab Ecclesia prohibitos reapse, non mere pu­ tative C. IV.—A vinculis tandem absolutus, Venantius rediit 183 in proprios lares ubi, adveniente Paschate, in genua adstat parocho pro confessione annua. Haec inter alia accusat, quod nempe dum detinebatur sub custodia missam dominicalem ter vel quatter omisit ideo quod nemo sacerdotum missam pro detentis celebraverit, nec hi permitterentur ad ecclesiam publicam accedere. Parochus sciscitatur a Venantio num putaverit se peccase missas illas omittens. Sol.—Haec quaestio parochi omnino inepta; agitur enim aut conscientia consequens, non influens in omissiones illas; aut conscientia antecedens, quae tamen efficere non potuit ut omissiones involuntariae fierent voluntariae ideoque peccata. C. V.—Primas quas passus est nocturnas pollutiones tam 184 gravia peccata iunior Castor existimavit ut prae verecundia neque verbum dixerit in hebdomadariis suis confessionibus. Sol.—Castor nullatenus peccavit nocturnas illas pollu­ tiones passus; eius namque conscientia erronea aut non fuit antecedens, aut saltem efficere non potuit pollutiones mere naturales converti· in voluntarias; porro non nisi volunta­ riae dici possunt peccata. At peccavit quidem sacrilegio dum ea quae peccata gravia putabat tacuit in confessione, quo­ niam conscientia, erronea quidem sed antecedens, urgebat ad illa declaranda, quae voluntarie omittens egit contra con­ scientiam praecipientem. 9 112 DE ACTIBUS HUMANIS C. VI.—Fulcus, communista in civitate notissimus, pro­ prietatem privatam censet plane iniustam ; ideo furatur ipse et amicos excitat ad furandum ; contendit quoque irritas esse civiles leges quotquot latae sunt in latrones. Sed et inter catholicos spargit atheismum, atque denegat humanis le­ gibus vim eius activitatem irreligiosam coarctandi. Sol —Etsi denegans bona fide proprietatis ius nequeat ideo puniri legibus, potest attamen legibus adstringi ut se gerat quasi ius agnosceret; sic et negantes fornicationis intrinsecam malitiam possunt lege compelli ne fornicationem lici­ tam proclament vel fornicentur publice. Porro, quoniam lex ■puy f 'I i T I -· I — I · ■ huiuscemodi est omnino iusta, inoboedientes legi iure quo­ que puniuntur. 186 Pariter, etiamsi humanae leges punire nequeant bona fide incredulum—puta qui baptismum non suscepit quique catholica dogmata invincibiliter putat falsa—, possunt at­ tamen ipsum impedire ne errorem suum spargat. Sicut enim qui bona fide venenum putaret salutiferum ideoque cona­ retur id parvulis propinari et simplicibus, potest vel vi com­ pelli ne venenum propinet; sicut qui, bona quantumcumque fide, commendaret praxim immoralem—v. gr. nudismum, adulterium, sodomiam—recludendus vi foret ne bonos popu­ lorum mores corrumpat; ita, immo a fortiori, qui nituntur fidem catholicam corrumpere impediendi sunt humanis legi­ bus et propterea puniendi his nisi oboediant. 185 i 187 C. VII.—Ratus omnia et singula bella iniqua prorsus, Sebastianus recusat oboedientiam legi de conscriptione mi­ litum, quasi obiectio, ut dicitur, conscientiae ius conferret ut quis eximatur a militia. Sol.—Conscientia huiusmodi est erronea. Vincibiliter, qui­ dem, saltem pro catholico, cum ex traditional! doctrina Ec­ clesiae non omne bellum dicendum sit iniquum, et ideo ius sit pi incipi bellum indicendi et advocandi subditos ad bel- —» ■■ MORALITAS IMPERFECTIONUM 113 landum; huic autem iuri respondet officium subditorum ut conscriptioni pareant atque bellum gerant. Sed quantumcumque invincibiliter erronea Sebastianus conscientia la­ boraret, ipse non habet ius ut eximatur a communibus ci­ vium oneribus, quapropter a militia: error etenim, etiam cum caret culpa, non habet iura. XIII. MORALITAS IMPERFECTIONUM Doctrina. Imperfectionem dicimus absentiam ulterioris perfectio- 188 nis actui possibilis. Si absentiam involuntariam loquimur, imperfectio vocatur negativa; si e contra voluntariam, po­ sitiva imperfectio nominatur b Illius generis veniunt dis­ tractiones quas patimur orantes; huius vero, consiliorum transgressiones et omissiones deliberatae. Et de imperfectione quidem negativa, cum voluntarii ter­ minos exsuperet, fines ergo moralitatis, quaestio nulla ; quae tota propterea coangustatur ad positivam imperfectionem. Haec autem imperfectio potest inesse actui ex proprio huius obiecto, moraliter minus bono quam obiectum actus contrarii—sic dicimus virginitatem meliorem matrimonio—; ex fine quoque operantis, qui spe movetur praemii aut ti­ more poenae—cogita timorem servilem et initialem—, aut agit ob honestatem naturalis ordinis—quem ad modum pa­ ganus pius erga parentes, misericors in proximos—, aut eli1 Definire imperfectionem negativam «carentiam bonitatis quae ines­ se non debebat», positivam vero «defectum bonitatis quae, sive ex debito stricte tali, sive ex convenientia inesse debebat», ut plures faciunt (v. gr. Vermeersch, Th. Mor., I, 438, ed. 1926), est iam ab initio proclamare im­ perfectionem positivam esse peccatum, cum ponatur contraria debito; sed illud praecise est demonstrandum. 114 DE ACTIBUS HUMANIS cit actum bonum sub influxu dumtaxat virtual! caritatis (30) ; ex aliis, denique, circumstantiis, v. gr. si quis breviarium reci­ tet in hortulo—convenientior locus, ecclesia—, oret remisse— potius quam ferventer—, etc. 189 Suppono actum ex obiecto imperfectum sive minus bo­ num posse fieri malum. Ex circumstantia finis, proculdubio, cum intentio agentis, praeterquam actum bonum, ipsum quo­ que deturpare valeat meliorem actum. Ex aliis insuper cir­ cumstantiis. Nam imprimis nullum est consilii opus quod nequeat, in specialibus adiunctis, praeceptorum ingredi pro­ vinciam (nec ipsis coniugatis matrimonialis actus licet sem­ per); si consilii quapropter exsecutio urgeat tunc ex huma­ na, divina, naturali lege, eius omissio voluntaria non vacat a peccato. Valet pariter quis teneri ad perfectiora opera ex­ sequenda, plura vel pauciora, ob votum quod emisit ; horum omissio voluntaria, voti cum sit transgressio, dicit quoque peccatum. Potest demum teneri quis ad perfectiora ex profes­ sione ad certam Regulam; omissio voluntaria eorum quae agenda imponit Regula 1 peccatum est quoties Regula obli­ gat sub culpa, aut erit frequenter cum peccato si Regulae obligatio urgeat sub poena tantum. 190 Extra casus huiusmodi nullo adstringimur officio erga consilia? Boni melioris, quod consiliorum obiectum diximus, oportet distinguamus aestimationem, quae est intellectus, at­ que electionem, voluntatis. Quae revera meliora sunt atque certo meliora apparent haec tenemur aestimare pluris : nam aestimatio iudicium est, ad allegata et probata pronuntian‘ Regula religiosa quaedam quidem continet sub formula «commen­ damus fratribus...»; tunc consulit, non imponit agenda; ideo nec punit omissionem. At falso quis putaret omnia contenta in Regula consiliorum induere naturam; praeter pauca etenim quae urgent «in virtute sanctae oboedientiae, sub formali praecepto», ergo sub culpa gravi, plurimae sunt ordinationes, iussa sive praecepta quae obligant sub culpa aut poena. MORALITAS IMPERFECTIONUM 115 dum. Ergo non licet contemnere meliora : contemptus consi­ liorum est peccatum. Sed quae pluris habenda sunt tenemurne eligere prae ceteris et propterea mandare exsecutioni, sic quod horum omissio, quapropter et minoris boni exsecutio, sit moraliter mala? Quidam id asserunt, dummodo constet de boni huiuscemodi praestantia non obiectiva tantum sed quoad nos iti­ dem in adiunctis. Electio meliorum, dicunt, in casu est de­ bita ob gratitudinem erga Deum, ob caritatem erga nos ipsos, ob mensuram seu proportionem inter actum atque activam potentiam, ob comminatam penes asceticos doctores recu­ sationem ulterioris gratiae, ob legem qua omnibus iniungitur Estote perfecti (Mt., 5, 48), ob naturaliter inditum rationali agenti praeceptum Age ad rationis normam, sive rationi consona, ob ipsum denique spontaneum caritatis impetum. Verum haec argumenta non sunt demonstrativa. 191 Deus siquidem, dum meliora inspirans ad meliora non urget, ad perfectiora invitat sed non obligat; cur propterea haberet nos ingratos, incurios divinae dilectionis? Num gra­ tum animum et amorem exhibere non possimus ipsa prae­ ceptorum observantia? Caritas in nosipsos imponit quaedam sine quibus nullatenus salvatur; imponit alia sine quibus periclitatur; at non imponit omnia quibus fovetur et auge­ tur; porro fovetur et augetur observatione quoque prae­ ceptorum. Nec perpetuo necessarium est facultatem porrigi ad sui summum—ideoque intense agere seu ferventer—, quo­ niam vel usus singularum facultatum saepius non urget : sic non tenentur vacare metaphysicae quotquot ingenio pollent l. 1 «Ex divina providentia dantur homini ea quae sunt toti speciei ne­ cessaria; nec tamen oportet quod quilibet homo quolibet illorum utatur. Data est enim homini industria aedificandi, virtus ad pugnandum: nec tamen oportet quod omnes sint aedificatores aut milites. Similiter, licet homini divinitus sint provisa virtus generativa et ea quae ad actum eius ordinantur, non tamen oportet quod quilibet actui generationis intendat» (S. Thomas, Contra Gentiles, 3, 136). -v 116 DE ACTIBUS HUMANIS Ipsum etiam quod doctores proferunt ascetici de denegatione ulterioris gratiae sic valet apte intellegi ut meliora omittentes non attingant mercedem copiosiorem iis qui me­ liora faciunt repromissam : summa nota in examine illis da­ tur qui optimum examen subierunt; nec ideo quod aliis de­ negatur, hi ceteri puniuntur. 192 Lex insuper de perfectione caritatis obligat quidem ad hanc perfectionem assequendam, non exsequendam; aliis verbis, perfectio caritatis non est materia legis, legis quam­ vis finis exsistat, finis etenim legis non cadit sub lege x. De cetero, si consiliorum observantia necessaria dicatur ad per­ fectionem caritatis assequendam, difficile intellegitur ver­ bum Domini: «Si vis ad vitam ingredi, serva mandata... Non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum» (Mt., 19, 17 ss.); verbum insuper Pauli: «Si autem acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit virgo non peccavit... Qui matrimonio iungit virginem suam, bene facit; et qui non iungit, melius facit» (I Cor., 7, 28, 38). Praecepto pariter naturali vetamur proculdubio quominus irrationabiliter ope­ remur. id est contra rationem; oporteret attamen, ne in­ curramus petitionem principii, ostendere eum contra ratio­ nem agere qui eligit quod ratio approbat, bonum ex circums­ tantiis praeterquam ex obiecto; cur minus bonum meliori comparatum exsueret bonitatem malitiamque indueret? Spontaneus denique caritatis impetus non legi morali ve­ rum legi attestatur psychologicae, quae est omnis habitus: ‘ «Aliter obligamur praecepto quoad id quod se habet ut finis: et aliter quoad id quod simpliciter praecipitur. Nam quod praecipitur ut finis, sufficienter oboedientiam sortitur si sic paremus ut quandoque finem assequamur: quod praecipitur autem absolute, absolute quoque adimplendum est. Unde quia caritatis perfectio praecipitur ut finis, suf­ ficienter quilibet hoc praeceptum servat si ita servat ut quandoque ad finem hunc perveniat. Perveniet autem quilibet proculdubio qui cum quantumcumque minima caritate ad patriam currit: quoniam illic, caritas perfecta erit» (Caietanus, tn II-II, 184, 3, n. 5). MORALITAS IMPERFECTIONUM 117 sic impellitur professor studiosus, vi habitus studiositatis, ut se studio consacret ultra mensuram debiti, ratione offi­ cii; sic ducitur ebriosus ad potandum ultra mensuram de­ bitam vitae conservandae; sic et amasius cogitur ad visita­ tiones amasiae frequentiores quam petat moralis lex non tantum caritatis sed et amicitiae h Unum adiciam pro bonitate morali imperfectionum so- 193 lidum argumentum. Debitum, legale aut morale, strictum aut latum, necessitatis aut convenientiae, est materia prae­ cepti, naturalis et positivi, divini atque humani; hinc classi­ ca augustiniana peccati definitio: Dictum vel factum vel concupitum contra legem aeternam; ideo «ubi non est lex, nec praevicatio» (Rom., 4, 15). Lex et praeceptum, praeter consultationem de mediis variis atque iudicium de medio aptiori, nominant superioris imperium: sic age. Actus hic imperii est superiori proprius; praevia consultatio atque iudicium vel aliis etiam competunt: quilibet ergo sapiens, prudens, expertus ita potest nos alloqui : sic ageretis melius. Quapropter si superior quod iudicium emisit nobis pandat 1 «Perfectus dicitur aliquis dupliciter: uno modo, quia habet per­ fectionem ; alio modo, quia habet statum perfectionis. Perfectio autem ho­ minis in caritate consistit, quae hominem Deo coniungit... Statum autem perfectionis habere dicuntur qui sollemniter obligantur ad aliquid per­ fectioni annexum. Est autem aliquid annexum perfectioni caritatis du­ pliciter. Uno modo, sicut praeambulum et praeparatorium ad perfectio­ nem, ut paupertas, castitas et huiusmodi, quibus homo retrahitur a curis saecularium rerum... Alio vero modo aliquid est annexum perfectioni ca­ ritatis ut effectus; ut scilicet aliquis curam animarum suscipiat... Cum ergo dicitur quod perfecti tenentur ad id quod melius est, verum est si intellegatur de his qui dicuntur perfecti propter perfectionem caritatis. Huiusmodi enim obligantur ex lege interiori, quae inclinando obligat; unde ad hoc obligantur secundum mensuram suae perfectionis, quod im­ plent. Si autem intellegatur de his qui dicuntur perfecti propter statum, sicut Episcopi et religiosi, non est verum. Non enim tenentur Episcopi nisi ad ea ad quae se extendit cura recepti regiminis; et religiosi non tenentur nisi ad ea ad quae obligantur ex voto suae professionis» (S. Tho­ mas, Quodl., 1, a. 14, 2m). 118 nec procedat ultra, personam privatam gerit; non agens quatenus superior, subditum non obligat1. Nec ratio sive conscientia subditi vertit iudicium in imperium, consilium in praeceptum; ratio est praeco, non princeps; legem qui­ dem denuntiat, at non efficit1 23 *. 9 P I ' >■: I · 1 J » / 194 I f \ DE ACTIBUS HUMANIS 9 I, Certum est attamen boni minoris electionem esse fre­ quenter cum peccato, v. gr. si quis minora eligeret ideo quod meliora contemnit, aut ideo quod cor stabilivit (iuramento, voto, proposito) contra spiritualem ascensionem sive pro­ gressum, aut ideo quod minus eligit ex intemperantia, im­ patientia, acedia, curiositate; prout accidit peccatum exse­ cutioni, puta si quis operaretur impatienter, neglegenter, tarde. I' Casus primus. 195 Candida monialis, quae in perfectionem sedulo studio intendit, saepe, dum confessionem instituit, haec tantummo­ do vitia confessario queritur, quod perfectionis operis pro­ positum quandoque non servet, quod divinis inspirationi1 Dum superior non imperat sed melius bonum electioni subditi re­ linquit. practice ei dicit: sic melius ageres, at licet tibi contrarium ope­ rari; cur ipse offenderetur poenamque inferret ubi subditus utatur li­ centia sibi facta? Cur peccaret qui id faceret quod licet? Sed propterea, audio, quod de meliori constat, id non omittimus nisi quia minus bonum plus fert delectationis aut laborem postulat exiguum. Quare tamen divina providentia miscuit utile dulci, nisi ut capti dulcedine utilia prosequa­ mur? Aliud est agere propter delectationem uti causam totalem actus et aliud agere propter delectationem quatenus partialem neque praecipuam causam; porro qui minus bonum eligit, id non eligit quia delectabile —maior delectatio in malo—, quamvis id non eligat quoniam honestum —maior honestas in meliori—, sed eligit quia delectabile simul ac ho­ nestum—partialis causa duplex. 3 (Caietanus, in II-II, 186. 9, n. 1). w 120 DE ACTIBUS HUMANIS mittat in agendo. Loquitur propterea de elicitis remissis ac­ tibus cum forsan potuit elicere ferventiores. Hi cadunt sub consilio. Se accusat denique quod saepe in orationibus vagum ani­ mum gerat. Si distractiones inter orandum voluntariae sint, haberemus peccatum veniale; si autem involuntariae, nega­ tivam imperfectionem, a peccati terminis alienam. 198 Si confessarius igitur has quoque distractiones novit involuntarias, fecit optime, postquam opportuna consilia praebuit, accusationem postulans vitae praeteritae peccati, ne sacramentum nullitati exponeret. Sed etiam ubi noverit distractiones fuisse voluntarias, bene egit petens ut pecca­ tum vitae praeteritae clavibus iterum submittatur, quo do­ lorem nempe certiorem reddat et propositum firmius. Alii casus. 199 C. II.—Leonardus, Praedicatorum Ordinis professus et perfectionis desiderio flagrans, aliorum quoque Institutorum religiosorum varias consideravit observantias quas putat sibi superaddendas observantiis propriae religionis. Putat insuper se teneri sub peccato ad omnia quae perfectioni fa­ vent assequendae. SoL—Errat Leonardus noster si, ob desiderium perfec­ tionis, aestimat observantias aliorum Institutorum esse sibi sub peccato superaddendas, nam quantumcumque huius­ modi observantiae sint media perfectionis, ipse non tenetur ad perfectionem tendere nisi secundum regulam et consti­ tutiones eius Ordini proprias (can. 593). Errat pariter vehe­ menter putans se sub peccato adstringi ad omnia quae per­ fectioni favent assequendae, nam religiosus, prout D. Tho­ mas loquitur, «non tenetur ad omnia exercitia quibus ad M0RAL1TAS IMPERFECTIONUM 121 perfectionem pervenitur : sed ad illa determinate quae sunt ei taxata secundum regulam quam professus est» h C. III.—Bertha, monialis, se in confessione cum lacn- 200 mis accusat de oboedientiae defectu, quod interdum, vide­ licet, desideria matris abbatissae non perfecit; interrogata vero a confessario num huiuscemodi desideria putabat ipsa obiectum oboedientiae, «absque dubio», inquit, «immo legi in quodam libro ascetico Divum Thomam docere perfectam oboedientiam in eo esse quod quis praeceptum oboediendo praeveniat, voluntate superioris intellecta» Sol.—Confessarius Bertham admoneat desideria matris abbatissae exsulare ab oboedientiae obiecto, quod ad prae­ cepta dumtaxat coangustatur. Ideoque aut ipsam non atten­ te legisse librum, aut auctorem non accurate citasse D. Tho­ mam. Hic etenim, postquam dixerat: «Eius (oboedientiae) speciale obiectum est praeceptum tacitum vel expressum» 2, addidit: «Tanto videtur oboedientia promptior quanto ex­ pressum praeceptum oboediendo praevenit, voluntati supe­ rioris intellecta». Non ergo constituit promptitudinem oboe­ dientiae in perficiendis superioris desideriis, sed in implen­ dis eius praeceptis tacitis. Ubi nullum adsit praeceptum su­ perioris nullus est locus oboedientiae perfectae, nec prop­ terea oboedientiae defectuosae. C. IV.—Rufinus, religiosus, haec inter alia confessario 201 pandit, saepius nempe silentium infregisse a Regula prae­ ceptum, ieiunia Constitutionum interdum non servasse, de his demum transgressionibus non se acussasse in culparum capitulo. Sol.—Rufinus haec omnia confessario fortasse pandit quo sapientius ab ipso dirigatur, animae suae status plene cons­ cio. Si ea tamen panderet uti materiam confessionis seu ab1 « S. Thomas, Summa Theol., II-II, 186, 2. Id., ib., 104, 2. DE ACTIBUS HUMANIS 122 solutionis, oporteret distinguere casum duplicem, prouti sci­ licet Regula atque Constitutiones obligant sub culpa aut sub poena dumtaxat. In hoc altero, longe communiori, trans­ gressiones illae non sunt peccata, nequidem venialia. Adest quidem, neque raro, peccatum in ipsarum causis, cum illae scilicet transgressiones fiunt ex curiositate, intemperantia, acedia, impatientia etc.; et tunc, quantumvis possint accu­ sari prout sunt peccata in causa, causa pandatur potius quam effectus, unus cum possit oriri a causis diversissimis. 202 C. V.—Inter duos parochos eiusdem civitatis modus est agendi tam dissimilis ut fideles haereant ancipites et anxii. Calpurnius enim sic clamitat e suggestu: Non sufficit si diebus dominicis sacro adstetis; tenemini et assistere rosario atque benedictioni eucharisticae serotinae. Gaudentius vero sic, e contra, auditores alloquitur : Tenemini Missam audire die dominica ; sed non debetis venire ad serotinam devotio­ nem rosarii et benedictionis eucharisticae. Sol.—Calpurnius male facit urgens assistentiam devotio­ ni serotinae quasi aeque praeceptam ac assistentiam Missae ; haec obligat sub gravi ; illa non obligat neque sub levi. Sed et Gaudentius quoque male facit, nam illis verbis practice dehortatur auditores a serotina devotione; porro, quamvis haec devotio non sit obligatoria, tamen quisquis cu­ ram habet animarum, oportet ut, Spiritui Sancto morem ge­ rens, ipsas invitet, excitet et inducat ad meliora sectanda, pro vitae cuiusque condicione. Unde D. Thomas, ad quaes­ tionem: «Numquid quilibet tenetur ad perfectionem?», res­ pondit : «Non, sed intentio praedicatoris ad hoc debet esse» \ Dicat ergo Gaudentius: Non tenemini quidem adsistere de­ votioni serotinae ; venite tamen omnes atque singuli : Deus etenim plurima nobis contulit et confert bona quae nos non meremur; demus et nos propterea Deo ipsa quae Deus non exigit a nobis. 1 S. Thomas, in Coloss., c. 1, lect. 6. 3 DE PECCATIS I. PECCATORUM DISTINCTIO SPECIFICA Doctrina. Specifica distinctio peccatorum petitur a quibusdam ex 203 praeceptis vel legibus, a quibusdam ex virtutibus contrariis, ab aliis demum ex actuum obiectis. Et differunt quidem species peccatorum secundum leges sive praecepta cum repugnant legibus vel praeceptis forma­ liter diversis, procedentibus videlicet ex diverso motivo for­ mali, seu ex diverso fine intrinseco, fine nempe operis. Ha­ bent autem leges naturales variae finem intrinsecum diver­ sum. At leges sive praecepta positiva: a) si habent eandem materiam cum lege naturali habent quoque (uti plurimum) ipsum naturalis legis motivum; b) si plures communem ha­ bent unam, moraliter, materiam, habent quoque (nisi aliud constet) motivum unicum; c) at si materia unius legis sit moraliter multiplex, tunc ipsa lex habet motivum multiplex formaliter et aequipollet legi multiplici. Quapropter homi­ cidium dicit unum peccatum, quamvis prohibitum lege na- 124 DE PECCATIS turali, divino positiva, civili et ecclesiastica; unum quoque peccatum violatio legis de audiendo sacro si die dominica incidit festum Circumcisionis vel Epiphaniae; at duplex, specifice, peccatum omissio sacri atque labor servilis in una dominica (etiam absque festo concurrente). Secundum virtutes differunt specifice peccata quae: a) opponuntur diversis virtutibus; b) opponuntur eidem vir­ tuti modo contrario, per defectum nempe et per excessum; c) opponuntur eidem virtuti modo diverso, id est virtutis bo­ nis, secundum moralem aestimationem, diversis. Sic aliud peccatum, furtum, et aliud, fornicatio—opposita iustitiae et castitati—; aliud peccatum praesumptio et aliud desperatio —etsi utrumque oppositum spei—; aliud peccatum homici­ dium, aliud detractio et aliud furtum—opposita diversis bo­ nis iustitiae, bono scilicet vitae, famae atque fortunae. 204 Differentia tamen secundum obiecta est magis propria, cum peccatum sit actus voluntatis, quae in unum bonum fer­ tur, cuius ergo tendentia in bonum se habet per se in pecca­ to, dum privatio rectitudinis, cum virtutis tum legis, se ha­ bet per accidens; porro obiectum est primum specificans hanc tendentiam. Ideo si peccata quis attenderet non ex par­ te prohibentis sed ex parte dumtaxat rei prohibitae—seu motivi intrinseci atque proximi prohibitionis—tunc ipsa pecca­ ta, specificata secundum praecepta, specificarentur pariter ex obiectis : haberemus enim furti peccatum speciale, non quia furtum prohibitum est diversis legibus, sed quia prohibi­ tum damnum proximi in temporalibus bonis eius. Si ipsae quoque virtutes adducantur differentiae specificae peccato­ rum, in ultima pariter analyxi peccata ab obiectis specifi­ carentur, nam virtutes secundum obiecta differunt specie —furtum dicitur speciale peccatum quia iniusta acceptio, acceptio autem non ponitur iniusta nisi quia rei alienae. Melius tamen prae virtute atque praecepto specificativum peccatorum obiectum ponitur. Prae praecepto quidem, ne lo- PECCATORUM DISTINCTIO SPECIFICA 125 eus sit confusioni, facili inter praecepta distincta ex parte prohibentis et ex parte prohibiti. Prae virtute similiter, quia virtus non semper tribuit peccato differentiam ultimam spe­ cificam, cum detur peccatum per excessum atque peccatum per defectum, specie certo distincta, etsi contra eandem spe­ cifice virtutem. Sed inde quod peccata specie differunt ex obiecto, facile 205 colligitur differentia specifica: a) peccatorum spiritualium, quae consummantur delectatione intentionali sive imagina­ tionis sive rationis—veluti avaritia atque superbia—a pec­ catis carnalibus, quae complentur in delectatione carnali seu corporali, sensu scilicet tactu—uti gula et luxuria—; habent enim huiusmodi peccata diversa obiecta, utpote diversae de­ lectationis causas; b) peccatorum quibus homo peccat di­ recte in Deum, in seipsum, in proximum—v. gr. haeresi, lu­ xuria, furto—, quoniam ipsorum diversa sunt obiecta, prout diversa sunt obiecta actuum quibus ordinamur directe in Deum, in nos ipsos, in proximos; c) peccatorum cordis, oris et operis, quandiu ex obiecto peccata habent ut consummen­ tur corde—v. gr haeresis—-, ore—v. gr. detractio—, opere —v. gr. furtum—; d) immo peccati mortalis a veniali, pro quanto illud habet obiectum repugnans fini ultimo, cui ob­ iectum peccati venialis non repugnat. Casus primus. Pater Sigfridus, religiosus Ordinis Praedicatorum, nego- 206 tiationem lucrativam exercuit. Hanc culpam dum accusaret Tiburtio confessario, audit se commisisse peccatum triplex, contra sacras nempe Constitutiones O. P. (n. 863), contra Ius Canonicum (cc. 142, 592), atque contra votum oboedientiae quo tenentur omnes religiosi Romano Pontifici oboedire (c. 499, § 1). An Tiburtii sententia sit probanda. 126 DE PECCATIS Solutio 207 208 Primo quidem, quoniam Ius Canonicum atque Constitu­ tiones Ο. P. prohibent negotiationem religiosis sub unico motivo formali, ad decorem scilicet status—ne religiosi saecu­ laribus negotiis implicentur—, duplex praeceptum illud est unicum formaliter; transgressio, hac ex parte, unum dicit peccatum ; praeterquam Constitutiones O. P. non obligant, ut plurimum, sub culpa nisi accedente praescripto pontificio (n. 31), quod plenum suum retinet valorem. Hucusque igitur Pater Sigfridus unum peccatum fecit, contra virtutem nem­ pe oboedientiae erga Summum Pontificem, conditorem sa­ crorum canonum. Peccavitne quoque contra votum oboedientiae quo Roma­ no Pontifici sublicitur? Ad haec Schaefer: «Tunc solummo­ do Religiosus laedit votum oboedientiae, si Romanus Ponti­ fex Religioso aut Religiosis vi oboedientiae particulare prae­ ceptum dat et Religiosus illud transgreditur, non autem si cetera statuta pontificia non observat... Dignoscitur autem, uti Raus dicit, utrum Romanus Pontifex ex voto obligare velit, si Romanus Pontifex sub formali praecepto de oboe­ dientia regulari aliquid praecipit aut si imponit particulare praeceptum Religioso vel etiam omnibus Sodalibus alicuius Religionis sub poena gravi, ex. gr. sub censura» J. Et WernzVidal: «Praesumendum est Rom. Pontificem etiam in mate­ ria voto subiecta non praecipere vi voti, nisi contrarium ex ipso modo praecipiendi constet» 2. Sed in prohibitione quae nunc agitur id non constat. Im­ mo, quamvis canonum vetitum fuerit inde obfirmatum poena latae sententiae, excommunicatione videlicet Sedi Aposto1 ’ Schaefer, De religiosis, p. 178, ed. 3. Wernz-Vidal, Ius Canonicum, III, n. 84. ed. 1933 PECCATORUM DISTINCTIO SPECIFICA 127 licae reservatae \ haec censura, pariter atque vetitum, non afficit solos religiosos sed et ceteros clericos. Sententia igitur Tiburtii confessarii non probanda est, 209 sed reformanda, quoniam Pater Sigfridus non peccavit nisi contra virtutem oboedientiae debitae Romano Pontifici, seu contra Ius Canonicum. Tamen quantumque non peccaverit contra oboedientiae votum, Tiburtius eum arguere poterat tamquam transgressorem voti paupertatis: hoc enim voto religiosi valedixerunt iuri aliquid habendi tamquam pro­ prium, aut saltem eo utendi sine licentia superioris. Haec attamen licentia ad actus illicitos, v. gr. ad negotiationem lucrativam vetitam, non facile praesumitur—etiam dato, nec propterea consesso, ipsammet superiores religiosos dare pos­ se validam *2*io . Alii casus. C. II.—Nicolinus ac Athanasius confessario se sistunt. 210 Ille se accusat de fractione ieiunii; agebatur autem ieiunium non tantum praescriptum ab Ecclesia verum etiam promis­ sum voto atque pro paenitentia sacramentali iniunctum. Hic autem fatetur se omisisse confessionem annuam atque com­ munionem paschalem. ‘ AAS., 42 (1950), p. 330 s. 2 Non desunt Auctores qui religiosum eximant a peccato contra vo­ tum paupertatis si superior ei licentiam dederit pecuniam expendendi ad usus tam licitos quam illicitos; eorum ratio est quoniam «nullibi legitur, saltem in legibus universalibus Ecclesiae, quod Superioris potestas valide administrandi bona religionis limitata sit ad usus licitos tantum. Ergo si etiam ad illicita abutatur, peccat quidem sed actus valet» (Fanfani, De iure rclig., n. 225, dub. 3, p. 251, ed. 1925). Sed. praeterquam quando su­ perior confert licentiam religioso pecuniam expendendi pro libitu seu ad arbitrium, non ideo vult dicere ad usus licitos et illicitos, qui hanc li­ centiam illimitatam daret exorbitaret, ad aliorum theologorum senten­ tiam. facultatem propriam ; indeque et licentia foret invalida et subditus, ea utens, non absolveretur a peccato contra votum paupertatis. io 128 DE PECCATIS Sol.—Fractio, in primo casu, leiunii malitiam induit tri­ plicem: contra temperantiam, contra religionem et contra paenitentiam. Ita Prümmer Athanasius, in secundo casu, dupliciter peccavit seu con­ tra legem duplicem, quarum una iubet confessionem annuam et alia praecipit paschalem communionem. 211 C. III.—Vehementi tentatione luxuriae pressus, Julius orare praetermisit et ideo fornicationi cessit ; peccavitne con­ tra praeceptum vetans luxuriam et insuper contra praecep­ tum : Orate ne intretis in tentationem—seu contra castitatis et religionis virtutem duplicem? Sol.—Negative. Nam si qua virtus vel virtutis praeceptum obliget seu urgeat tantum indirecte, ex imperio sive prae­ cepto alterius virtutis, omittens actum imperatum peccat dumtaxat contra virtutem imperantem : una est etenim obli­ gatio finis atque mediorum. Omittens igitur orationem ad vincendam tentationem luxuriae, peccat, non contra religio­ nem, seu contra praeceptum orationis, sed solummodo contra castitatem. 212 213 C.1V.—-Mauritius furatus est rem sacram ; Norbeilus au­ tem sacrilegii personalis reus exsistit. Satisfaciuntne inte­ gritati confessionis (140) ille quidem si de furto se accusat, hic vero non nisi de sacrilegio? Sol.—Negative; furtum enim Mauritii fuit sacrilegum, seu oppositum iustitiae et religioni; sacrilegium Norberti est personale, aliud specie a sacrilegio reali et locali, nam aliud est, ad communem aestimationem, obiectum persona sacra, res sacra et locus sacer. C. V.—Augustinus, qui modo fuit avarus et modo prodi­ gus, sic confessario loquitur: peccavi contra liberalitatem. 1 Prümmer, Th. Mor., I, 374, ed. 1931. PECCATORUM DISTINCTIO SPECIFICA 129 Ildefonsus vero, qui detractione, contumelia et furto contra Ernestum peccaverat, se dumtaxat in confessione accusat quod iniuriam fecerit proximo. Faciuntne confessionem in­ tegram? Sol.—Negative; avaritia namque et prodigalitas, etsi op­ ponantur uni virtuti liberalitatis, differunt specie, illa cum opponatur per defectum, haec per excessum ; detractio quo­ que, contumelia et furtum, quamvis contra solam iustitiam, important damnum proximo illatum in bonis moraliter di­ stinctis et ideo specie differunt et sunt secundum propriam speciem declaranda—aliud est ius ad famam, aliud ius ad honorem, aliud ius ad exteriora bona. C. VI.—Albertus de his, inter alia, se in confessione accu- 214 sat: quod interius iratus in Pancratium, iram expressit pri­ mo verbis asperis, exinde percussione : insuper quod cogita­ tionibus turpibus induisit, sermones lascivos habuit atque fornicationi operam dedit. Differuntne specie haec Alberti peccata? Sol.—Quoad iram, negative, quoniam peccata cordis et oris ordinantur ad completionem opere. Quoad luxuriam, affirmative, si peccata seorsim inveniantur neque voluntas progrediatur ultra, sic ut turpes cogitationes non ordinentur ad sermones lascivos, nec isti in copulam fornicariam; ne­ gative, contra, si cogitationes et sermones sint veluti gradus fornicationis, quae inchoatur corde, proditur ore, opere de­ nique consummatur. C. VII.—Marcianus, dum in una confessione explicite: 215 Furtim ingressus domum divitis, haec omnia simul asportavi mecum : codicem perrarum, lapidem praetiosum et ingentem pecuniam; in alia compendiose: Furtum feci atque pluries de proximo detraxi. Sol.—Quoad primam confessionem: omnia illa obiecta, etsi differant physice, non differunt moraliter: sunt enim 130 DE PECCATIS pariter res aliena; sufficeret ergo, per se loquendo, dicere: Furtum grave commisi. At quoad secundam confessionem, Marcianus deberet explicare num furtum atque detractiones fuerint peccata mortalia, potius quam venialia. II. PECCATORUM NUMERICA DISTINCTIO Doctrina. 216 Peccata distinguuntur numero ad moralem multiplica­ tionem sive actuum sive obiectorum x. Actus, circa unum idemque obiectum, multiplicantur moraliter quoties moraliter interrumpuntur. Interrumpuntur autem : A) per actum contrarium voluntatis, per voluntatis retractationem nempe, sive a) explicitam—qua quis v. gr. paenitet de praecedenti intentione seu proposito—, sive b) implicitam—qua voluntas ponit actum incompossibilem cum priori intentione seu proposito, vel quando, sibi oblata occasione, quis non agit quod agere intendebat—; B) per cessationem Amluntariam ab actu iam incoepto—eo namque quod voluntarie quis ab actu cessat, ab ipsomet desistit—; et 1 Dicit Prümmer: «Per se patet, peccata specifice distincta etiam numcrice distingui, quamvis unico actu fiant. Hinc qui committit furtum ut fornicetur, non solum duo specifice distincta, sed etiam duo numerice di­ versa peccata perpetrat» (Th. Mor., I, 376, ed 1931). Cautius Noldin: «Si unus actus peccaminosus plures virtutes diversas laedit, eo ipso etiam plures malitias continet, quae peccatis numero pluribus aequivalent. Sane, qui furatur rem sacram, duo peccata specie et virtualiter numero distincta committit, unum contra iustitiam et alterum contra religionem» (Th. Mor., I. 307, ed 1931). Melius autem Tanquerey: «Si unus habeatur actus humanus virtutibus specifice diversis oppositus, dicitur etiam, ex usu recepto, dari multiplex peccatum, licet, rigurose loquendo, non sit nisi unum numero peccatum plures in se continens malitias specifice diversas» (Th. Mor., II. 520, ed. 1931). PECCATORUM DISTINCTIO NUMERIC \ 131 C) per cessationem involuntariam seu naturalem, quoties prima voluntas nequit haberi causa posterioris. Quoad hunc postremum casum, minus obvium, distingua­ mus oportet inter peccata externa, quae consummantur or­ ganis exterioribus—v. gr. homicidium, fornicatio—, peccata pure interna, quae consummantur potentiis interioribus—v. gr. haeresis, cogitationes pravae, odium ac desideria inefficacia—, atque peccata mixte interna, desideria efficacia nempe, seu intentiones sive proposita actus externi perficiendi—v. gr. propositum fornicandi, occidendi. Porro per cessationem involuntariam seu naturalem in- 217 terrumpuntur moraliter peccata : A) Externa, quidem, quando complentur: a) secundum se—v. gr. fornicatio, homicidium—, aut b) saltem secundum intentionem agentis—v. gr. osculum sine intentione copulae, percussio absque occisionis intentione—, nisi ex eodem im­ petu passionis, intra breve tempus, repetantur—v. gr. mul­ tiplex osculum vel percussio ab eo qui semel osculari vel percutere intendebat. B) Mixte interna vero, a) quando exterius complentur, uti supra; b) quando, nisi uniantur in externo effectu ad intentum finem conducente, intercedit inter unum et aliud mora notabilis—quae autem mora sit dicenda notabilis de­ pendet tum ex natura rei tum ex passionis vehementia, ita ut qui quaereret furtum committere nec occasionem nisi post mensem invenerit, nova haec intentio esset moraliter pec­ catum unum cum priore; e contra, qui quaereret inimicum ad occidendum, si iterum post mensem vellet illum occidere, nova haec intentio dicenda foret novum peccatum l. C) Pure interna denique, per quamlibet interruptionem physicam—quoties multiplicantur physice, toties multipli­ cantur et moraliter—, nisi procedant ex eodem passionis im* Saematicenses Mor., tr. 20, c. 12, n. 38. 132 DE PECCATIS petu intra breve intervallum—pro Merkelbach, intra duas vel ad summum tres horas x. 218 Actus, externus vel internus, unicus multiplicatur ex obiectis numerice distinctis in esse moris, quae videlicet non se habent moraliter per modum unius—sive quia unum non est pars alterius, sive quia omnia simul aut non sunt partes intégrales alicuius aut non ordinantur in unum finem vel opus consumandum. Hinc, ad sententiam nobis probabiliorem, plura numero committeret peccata : qui uno actu res plurium auferret (hi nisi constituant societatem), tot enim laedit iura quot sunt domini; qui una actione induceret tres pueros ad peccan­ dum, tot namque sunt scandala quot pueri; qui unico ser­ mone contumeliam pluribus irrogaret; vel qui uni detrahe­ ret in pluribus materiis, nam fama dicit ordinem seu respec­ tum ad diversas virtutes et propterea alium qui profert fu­ rem, homicidam, adulterum, etc., laedit in casu plura iura —nisi multiformem hanc detractionem auditores falsam exsistiment, quasi effectum irae dumtaxat—; et a fortiori tot peccata committeret sacerdos quot in mortali exsistens paenitentes in unica absolveret sessione 2 vel quot parvulos si­ mul baptizaret. Probabilius quoque peccata plura faceret qui unico desiderio vellet accedere ad plures feminas, qui unico proposito statuerit vel ieiunium frangere per totam quadra­ gesimam, vel recitationem breviarii omittere per totum men­ sem (in primo casu tot peccata quot feminae, in aliis tot pec­ cata quot dies). 219 Contra, unico verbo blasphemans in duodecim Apostolos 1 Merkelbach, Th. Mor., I, 439, ed. 3. 3 Cum aliis de unico peccato confessarium huiuscemodi accusans. Merkelbach (Th. Mor., I. 440, ed. 3) vult attamen ipsum teneri, quando confessionem instituat, declarare pluralitatem, ne in errorem confessa­ rium proprium inducat. De hoc attamen sermo infra (223). liWm··· PECCATORUM DISTINCTIO NUMERICA 133 unum peccatum facit, quoniam una est in Deum irreveren­ tia; item, qui eadem locutione plures sive blasphemias in Deum sive contumelias in hominem proferret; qui plures fidei articulos negaret; qui aliquem detraheret coram pluri­ bus—cum ius ad famam sit unum apud omnes—. Probabilius unum ponitur peccatum sacerdotis qui, exsistens in mortali, Eucharistiam distribueret pluribus in eadem communionis administratione, cum loqui liceat de una mensa sive convivio. Casus primus. Ut vindictam sumeret de Sempronio, inimico, Caius sta- 220 tuit ipsum bonis et familia privare. Post diuturnam delibera­ tionem proposuit dynamite evertere domum cum uxor atque filii somnum caperent. Emit igitur dynamitem, hanc studiose disposuit, tempus propitium expectavit. Quadam igitur nocte, cum noverit Sempronium a civitate abesse, et uxorem filios­ que quattuor domum ingressos somnoque sopitos, dynamitem domo applicavit et explosit. Res quidem tunc pro voto cessit. Sed Caius postea paenitens se confessario sistit cui sic se ac­ cusat : Homicidium patravi. Quaeritur: Num Caius integritati confessioni (140) satis faceret. Solutio Pravum certo propositum, emptio, praeparatio et apposi- 221 tio dynamitis non sunt peccata alia a domus atque familiae destructione; non erant igitur in confessione declaranda. Verum destructio domus aliud peccatum exsistit ab occi­ sione uxoris et filiorum : aliud est enim ius ad bona externa et aliud est ius ad vitam. Unde ipse Noldin x: «Qui horreum 1 Noldin, l. c., 313. 134 DE PECCATIS incendit ad interimendum inimicum suum ibi dormientem, vel qui uno ictu equum et sessorem interficit, duo peccata committit, damnificationis et homicidii.» Domus ergo destruc­ tio erat quoque ad confessionis integritatem declaranda. Sed uxori ac singulis filiis ius aderat ad vitam independens; quinque propterea iura ad vitam laesit, seu quinque commisit Caius homicidia ; vel ipsa civilis lex Caium puniet ob homicidium quintuplex; sed et communis aestimatio ha­ bet uti mere accidentale num homicidium multiplex simul aut successive committatur. Caius ergo se accusare debet dicens: Homicidium quintuplex patravi. 222 Huic doctrinae nonnulli obiciunt quod uni eidemque ac­ tui nequeunt plures numero malitiae esse, cum accidentia non multiplicentur nisi ad subiecti multiplicationem x. Res­ pondemus aliter loquendum esse de moralibus atque de na­ turalibus. Sic, prout D. Thomas nos admonuit: «In rebus naturalibus, id quod est accidens alicui rei, non potest acci­ pi ut differentia constituens speciem» 2, et tamen moralis actus potest speciem sumere ex circumstantiis (cf. 138); ita quoque, etsi rei naturali nequeat esse multiplex species, idem actus physicus induere potest plures specie sive bonitates sive malitias; quam ergo recipit ab obiecto, hanc recipiet multiplicatam quando obiectum est multiplex. Tanquerey (l. c., n. 527) tribuit haec verba Angelico Doctori : «Ubi non multiplicatur actus voluntatis non multiplicatur peccatum» (in 2, d. 42, q. 1, a. 1). Sed haec verba non habentur ibi prout citantur. Habcnturne quoad sensum? Oporteret pracprimis quaestioni intendere quae in illo loco agitur, scilicet, num voluntas peccandi sit peccatum distinctum ab exteriori peccati actu. Cui quaestioni D. Thomas respondet voluntatem quidem peccandi coniunctam cum exteriori actu unum esse peccatum cum hoc actu; voluntatem vero separatam ab exteriori actu aliud peccatum esse, cum exsistat distinctus actus. Inde propterea D. Thomas potest in­ vocari pro multiplicatione peccatorum ex parte actuum (21G), non tamen pro peccati unitate ex obiectorum parte, de qua nunc loquimur. a S. Thomas, Summa Theol., I-II, 18, 10. 1 PECCATORUM DISTINCTIO NUMERICA 135 Ceterum ipsi Auctores qui loquuntur, in casu nostro, de 223 uno peccato homicidii, cum circumstantia tametsi aggravan­ te—quae non est necessario declaranda in confessione (140)—, insistunt ut Caius accuset homicidium multiplex, ne confessarius, audiens «homicidium patravi», decipiatur a paenitente. Isti Auctores, mea quidem sententia, illogice procedunt: arguunt enim Caium, in casu nostro, de mendacio dumtaxat levi, quod certo non obstaret validitati confessionis. Sed et deberent ipsum eximere a mendacio, quoniam non paenitens inducit confessarium in errorem, at confessarius decipit semetipsum : cum enim noverit, ad Doctorum eorundem placi­ tum, verbis «homicidium patravi» optime significari posse homicidium unum et homicidium multiplex, sibi ipsi tribuat quod intellexit unum prae multiplici Alii casus. C. II.—Annuam peragens confessionem se Evergistus ac- 224 cusat quod successive et pluries sibi pollutionem procuravit et pluries cum eadem femina fornicatus est; insuper quod fornicationem quidem intendens, interdum et mulieri turpi­ ter allocutus est et mulierem est deosculatus atque inhoneste tetigit, immo, postquam copulam perfecit, actibus induisit impudicis sibique complacuit de iam habita copula. Sol.—Quoad pollutiones et fornicationes successivas: tot commisit peccata quot fuerunt pollutiones vel fornicationes, nam harum atque illarum quaelibet est, suapte natura, actus consummatus; quem ad modum committeret, abs dubio, duo 1 Legimus in Genicot (Th. Mor., I, 1G8, ed. 1931): «Regulariter in praxi exprimenda erit saltem aliqua confusa pluralitas, dicendo, v. g. occi­ di plures, non quidem ad confessionis integritatem, sed ne confessarius audiendo feci homicidium merito intellegat unius hominis occisionem.» Subinde autem (ibidem): «Qui unico actu scandalum praebet pluribus, ne pluralitatem quidem significare debet, quoniam verba scandalum (grave) praebui intellegi possunt de pluribus scandalizatis.» 136 DE PECCATIS peccata qui post occissum Petrum occideret loannem, uti Lârraga loquitur1. 225 Quoad actus antecedentes et consequentes copulam, hi omnes unum dicunt peccatum cum ipsa copula; actus qui­ dem praevii, quoniam ordinabantur ad copulam habendam; actus vero consequentes—nisi in novam copulam fuerint di­ recti—moraliter aestimantur copulae peractae complemen­ tum. 226 C. III.—Se ad confessarium sistunt Narcissus et Ambro­ sius. Ille se accusat quod fornicationem quidem intendens, coepit feminam turpiter deosculari; at copulam perficere non potuit ob eventum fortuitum qui supervenit. Hic vero narrat quod ad feminam accessit animo turpes dumtaxat tac­ tus exercendi, sed inde, libidine excitata, copulam appetiit perfecitque. Sol.—Revera tenebatur Narcissus declarare, praeterquam fornicationis intentionem, oscula inhonesta, quippe quae, vel abstractione facta a pravo fine, erant ipsamet prava. Ambro­ sius etiam optime fecit declarans duo peccata, tactuum tur­ pium videlicet atque fornicationis; quoniam tactus non subordinabantur fornicationi consequenti, quae non erat in­ tenta. 227 C. IV.—Eadem quidem nocte Hadrianus furatus est quan­ tum erat frumenti in horreo Pauli, vigesies tamen incedens et discedens. Per annum insuper totum illud frumentum et retinuit et reddere noluit eius domino. Sol.—Quoad furtum : supposito quod nulla adfuit retrac­ tatio formalis vel virtualis, nullaque moralis interruptio, Ha­ drianus commisit unicum peccatum, quoniam actus comple­ tus unus fuit. Quoad retentionem, pariter : si toto illo tempore - Lârraga-Lumbreras, Prontuario de Teol. Uor., I. 242. PECCATORUM DISTINCTIO NUMERICA 137 nulla interfuit formalis vel virtualis retractatio pravae, al­ ienum retinendi, intentionis, peccatum non multiplicatur; si vero interfuit retractatio, toties peccavit Hadrianus quoties, post retractationem, iteravit pravam voluntatem. Ita ad utrumque Lârraga x. C. V.—Quot peccata committeret sacerdos qui proponeret 228 omittere totum diei Officium vel Officium per decem dies? Sol.—Respondet Prümmer: «Sacerdos qui proponit uno die integrum Officium divinum omittere illudque reapse omit­ tit, committit unum peccatum mortale. Sin autem prius in­ tendisset solummodo omittere Matutinum et Laudes et post intervallum insuper proposuit omittere aliam Horam, com­ misit duo peccata mortalia. Attamen ista duo peccata profec­ to sunt tam gravia insimul quam unum peccatum per omis­ sionem totius Officii commissum. Sacerdos qui proposuit omittere Officium divinum per decem dies, videtur decem peccata mortalia committere, sicuti etiam sacerdos qui reap­ se per decem dies non recitavit hoc Officium» 1 2. C. VI.—Quot peccata committit qui familiae ex quinque 229 capitibus compositae detrahit aut maledicit? Sol.—Pro quibusdam unum est peccatum si integram fa­ miliam ad modum unius apprehendit et una intentione no­ cendi attingit; si tamen de singulis cogitaret eisque distincte nocere vellet, quinque peccata committeret. Pro aliis tot ha­ bentur, etiam in prima hypothesi, peccata quot personarum iura ad famam laesa sunt; eoque magis si quae plurima sparsit non uno actu physico prolata fuerunt. C. VII.—Clodoaldus quae ab aliis fiunt concivibus sum- 230 mopere satagit addiscere; hinc detractoribus auditum prae1 3 Lârraga-Lumbreras, 1. c., 240 s. Prümmer, Th. Mor., I, 379, ed. 1931. 138 DE PECCATIS bet facilem, animum auget atque sollicitat; nec valens quae ipse attingit commendare secreto, verbo ac litteris comperta vitia prodit familiaribus et amicis. Dum autem confessionem peragit, sic se accusat : Decies vacavi detractioni. Sol.—Clodoaldus dumtaxat accusavit detractiones quas ipse fecit; debuit insuper accusare et illas quibus, ab aliis factis, positive cooperatus est uti palpo, consulens, iubens. Neque satis erat numerum declarare ex parte actuum, cum exprimendus insuper foret numerus ex capite obiectorum, id est numerus personarum quibus detraxit, immo (proba­ bilius) et numerus vitiorum, moraliter distinctorum, quae de singulis absque proportionata causa revelavit. III. COGITATIONES PRAVAE Doctrina. 231 Prava cogitatio—seu consensus in delectationem rei pra­ vae cogitatae, sive delectatio, ut dicitur, morosa—importat voluntariam complacentiam de actu pravo, cognitione ex­ hibito ut praesenti—non ut praeterito seu patrato, neque ut futuro seu perficiendo. Quia nemo sibi complacet nisi in iis quae aestimat bona seu habet grata, repugnat autem et rectae rationi et legi aeternae hominem habere sibi gratum id quod Deo displicet, cogitatio prava venit proculdubio peccatum. Peccatum qui­ dem veniale, si sit de obiecto aut actu leviter peccaminoso; mortale vero, si de obiecto aut actu graviter pravo. Minorem tamen malitiam cogitatio quam exsecutio vel assecutio in­ duit, ad hanc cum illa se habeat veluti species incompleta, initii instar; minorem quoque malitiam quam propositum, cum hoc tendat in exsecutionem vel assecutionem, a qua cogitatio prava praescindit. COGITATIONES PRAVAE 139 Quem ad modum ab obiecto repraesentato accipit gravi- 232 tatem, sic et speciem : est etenim prava cogitatio actus mo­ ralis—qui specificatur ab obiecto—; aliud ergo peccatum de­ lectatio de cogitato furto, aliud de cogitato homicidio, aliud de fornicatione cogitata x. Quoad species morales ortas ex circumstantiis conven­ iunt quidem Auctores declarandas esse in confessione cir­ cumstantias quae sunt subiecti, ita scilicet quod si indulgens cogitationibus libidinosis adstringatur castitatis voto is te­ neatur fateri in confessione voti circumstantiam. Conveniunt pariter dum species oritur ex circumstantiis quae sunt obiecti si circumstantia sit ratio motiva delectationis, ita vide­ licet ut qui delectatus fuit de occisione Titii quatenus sa­ cerdotis, aut de copula cum Sempronia quatenus coniugata, is quidem teneatur fateri in confessione circumstantiam sa­ crilegii vel adulterii. Controvertitur attamen num declarandae sint necessario 233 circumstantiae obiecti quae, etsi mutent speciem, non fue­ runt delectationis causa formalis seu motiva, cum agitur, v. gr. de delectatione de cogitato homicidio sacerdotis, non quatenus sacerdotis, sed quatenus infensi; de cogitata co­ pula cum coniugata, non quatenus coniugata sed quatenus pulchra. Qui sententiam benigniorem, seu negativam, amplectun­ tur in eo praecipue insistunt quod delectatio tendant in ob­ iectum non ut real iter in se est, at prout intentionaliter in in­ tellectu exsistit ; porro, sicut consensus in exsecutionem ope­ ris contrahit omnes exsecutionis malitias, quoniam in exsecu1 In quo oportet confessarii diligenter attendant, quoniam multi qui­ dem se accusant de pravis cogitationibus spectantibus rem veneream, dum quae ad alia praecepta pertinent, saepe ignorant aut confiteri prae­ termittunt. Culus ratio quidem est, prout Caietanus animadvertit (in I-ll, 74, 8). quia in materia luxuriae maxime timetur hoc peccatum: e contra, ubi est delectatio de cogitata vindicta, quam tamen facere non vult, non aestimatur. 140 DE PECCATIS tione nequit una separari ab altera—et ideo qui vult exsecu­ tionem consentit in omnes malitias exsecutioni coniunctas—, qui consentit in meram delectationem distinguit facile inter diversas rationes operis, luxuriam, puta, sacrileguim, vel in­ justitiam, ac potest sibi proponere unam sine altera atque circa unam complacens versari sine affectu ad alteram—cir­ ca eam videlicet quam apprehendit ut delectabilem, sine affectu ad eas quae non sunt ei motiva delectationis h 234 Rigidior attamen, id est affirmativa, sententia probabilior Licet etenim qui delectaretur de imaginata copula cum fe­ mina in abstracto, peccaret tantummodo luxuria, qui delecta­ tur de imaginata copula cum femina in concreto, id est cum femina quam novit coniugatam, consanguineam, etc., is pec­ caret, praeterquam luxuria, adulterio seu iniustitia, impieta­ te, etc. 2. Admittit tamen Prümmer, qui rigidiorem senten1 Billuart attamen, qui huic sententiae adhaeret, admonet in praxi non esse regulariter recedendum a rigidiori seu affirmativa, «quia (inquit) qui huiusmodi delectationibus dediti sunt, regulariter desiderant opus, a quo non abstinent nisi vel defectu opportunitatis, vel metu infamiae aut poenae temporalis, vel ex alio simili inotivo humano. Hinc inferes (con­ cludit) regulariter interrogandos esse paenitentes de qualitatibus obiecti venerei circa quod morose delectati sunt, nec sufficere si simpliciter di­ cant se delectatos fuisse in materia venerea, aut circa aliquam mulierem, sed explicare debent an mulier sit coniugata, aut consanguinea, aut monialis, etc. Dixi (animadvertit) regulariter, quia si probabilius constet non adfuisse consensum in opus, nec proximum illius periculum, ut contin­ gere potest paenitentibus timoratae conscientiae, qui cum non soleant his obscoenitatibus voluntarie immorari, saepe tamen dubitant an non irrepserit consensus in delectationem, aut si consenserint, certo tamen sciunt et affirmant se non consensisse in opus externum nec illud deside­ rasse; talibus inquam, puto probabilius iuxta secundam—id est benignio­ rem—sententiam sufficere si simpliciter se accusent, vel sub dubio, vel certo de consensu in delectationem absque eo quod cogantur explicare condiciones obiecti» (Summa S. Thomae, tr. De temperantia, dlss. 6. a. 15, § 3). ’ «Hoc ipso namque quod qualitas illa mulieris alienae, qua afficitur et non ignoratur, non retrahit animum a prava illius concupiscentia aut delectatione, iam tendit in obiectum, saltem indirecte, prout est in se; adeoque duplicem contrahit malitiae speciem; idemque dicas si mulier sit m. COGITATIONES PRAVAE 141 tiam tenet, in praxi saepissime sufficere si declaretur in confessione obiectum delectationis absque illius circumstan­ tiis, quoniam et fere semper (ait) est moraliter impossibile ut paenitens (praesertim si iam a longo tempore confessus non fuerit) circumstantias illas declaret, et quoniam (adicit) pravae cogitationes absque desiderio solent transire facile atque cito de uno obiecto in aliud, neque tam clare ex­ hibent obiectum cum circumstantiis, verum modo vago atque indeterminato x. A cogitatione prava, seu consensu in delectationem rei 235 cogitatae, differt consensus in delectationem cogitationis, dum ipsa nempe cogitatio delectat. Porro, quia cogitatio, si­ cut et cognitio (etsi mali gravissimi), est hominis vera per­ fectio, hic consensus peccatum ex sese non importat. Valet igitur esse bonus, dum quis utiliter cogitat; et valet esse malus ex circumstantiis, et sic habetur peccatum veniale dum quis cogitat sine utilitate, vel mortale dum cogitans in­ curreret periculum consentiendi in peccatum grave. Delectatio est, ut plurimum, de cogitatione dum legentes fabulas delectamur, non de pravis quae ibi narrantur, sed de artificio quo exponuntur; dum comoedias aspicientes de­ lectamur de industria, non de pravis gestis vel dictis; quando bellorum placet honor aut valor, tametsi bella iniusta; cum delectamur de modo curioso, singulari astucia, calliditate qua commissum fuit homicidium vel furtum; quando in libro placet stylus, elegantia, novitas narrationis; in picturis, pe­ ritia vel excellentia artis; non libri vel picturae argumentum turpe atque damnabile. consanguinea, aut voto castitatis obstricta, etc. Hinc, quem ad modum qui adulterium aut incestum commisit non satis in confessione explicaret peccatum suum dicendo solum se rem habuisse cum muliere, ita quoque qui de eisdem obiectis tantum morose delectatus est» (Patuzzi, Th. Mor., tr. 3, diss. 1, c. 12, n. 6). 1 Prümmer, Th. Mor., I, 397, ed. 1931. 142 DE PECCATIS Casus primus. 236 Per totam diem immoratus in libidinosis omnis generis cogitationibus noctu Filibertus, sacerdos, se sistit confessa­ rio cui noxium animum ita pandit: Integra die pravis cogi­ tationibus indulsi. An confessio Filiberti integritate materiali polleat. Solutio 237 238 Materialis integritas confessionis petit declarationem pec­ catorum mortalium quoad eorum numerum, speciem et circumstantias quae speciem mutant (140). < Et quoad numerum quidem, facile concederem confessio­ nem illam sufficientem : nam cum peccata interna per invo­ luntariam quoque cessationem interrumpantur (217), erit paenitenti fere impossibile cogitationum numerum exactum declarare, numerum autem proximum satis indicat dicens «integra die». Quod ad cogitationum attinet speciem, verbum paeniten­ tis «pravis cogitationibus indulsi» generalitate et ideo obscu­ ritate redolet ex sese: prava siquidem cogitatio potuit esse de homicidio, de luxuria, de furto. Obtinuit tamen sensus ut locutio huiuscemodi ad materiam veneream restringatur, ut ex Caietano animadvertimus (232n); pravis ergo cogitatio­ nibus indulgere stat in casu pro indulgentia cogitationibus luxuriae. Re autem indulserat Filibertus cogitationibus libidinosis «omnis generis» ; dicamus ergo cogitationibus pollutionis, fornicationis, adulterii, etc. Haec omnia erantne specifice declaranda? Imprimis notandum est quasdam e luxuriae speciebus ab obiecto differentiam ultimam postulare, quas- fi COGITATIONES PKAVAE 143 dam autem ab obiecti circumstantiis. Ab obiecto differunt specie (in ipsomet genere luxuriae) pollutio, fornicatio, so­ domia, bestialitas; ab obiecti vero circumstantia differunt specifice (ob laesionem alterius virtutis) adulterium, sacri­ legium incestus. Communi igitur sententia Filibertus debuit declarare num induisent cogitationibus pollutionis, fornica­ tionis, sodomiae aut bestialitatis. Quid autem si induisit co­ gitationibus adulterii, sacrilegii, incestus? Omnium ore hu­ iusmodi quoque species declarare debuit si circumstantia adulterii, sacrilegii, incestus fuit motiva delectationis—id est si delectatus fuit cogitans fornicationem cum coniugata, moniali, consanguinea, quatenus coniugata, moniali, consangui­ nea— ; verum si huiusmodi circumstantia non fuit motiva —-quantumcumque fuerit apprehensa et cognita—, eam non tenetur manifestare secundum probabilem sententiam; te­ netur tamen ad sententiam probabiliorem, saltem si modo claro atque distincto qualitatem personae apprehendit cuius commercium cogitatum delectabat—non est enim moraliter impossibile sacerdoti harum circumstantiarum recordari post cogitationes habitas in die—; immo et secundum sententiam benigniorem confessarius de his interrogare debet si. ut fa­ cile praesumitur, sacerdos noster deditus sit libidini, aut abstinuisset a pravo desiderio ob defectum opportunitatis operis exsequendi, ob timorem infamiae, poenae tempora­ lis, etc. Tenebaturne ulterius declarare se esse sacerdotem, ad 239 aperiendam sacrilegii circumstantiam ex parte ipsius pec­ cantis? Si ut sacerdos vel religiosus a confessario noscitur, negative; affirmative, alias. Alii casus. C. II.—Aegidius saepius dubitat num consenserit in de- 240 lectationem rei turpis cogitatae et num consensus, quoties adfuit, fuerit plene deliberatus. 11 DE PECCATIS 144 Sol.—Respondet Billuart : «Huius dubii practici et frequentissimi resolvendi causa, assignantur communiter a theo­ logis sequentes regulae. Prima: si dubitans sit timoratae conscientiae aut si numquam vel raro exteriori actu peccat in hac materia, praesumitur non consensisse, saltem plene; si enim sic consensisset non dubitaret, sed talis cognosceret cum sit timoratae conscientiae: adde in similibus delecta­ tiones communiter esse tantum in appetitu sensitivo. A con­ trario, si dubitans sit liberioris conscientiae, aut actu exte­ riori non infrequenter labitur, praesumitur consensisse; si non enim consensisset, id certo cognosceret, nec dubitaret cum sit liberioris conscientiae. Secunda : si instantanée et obiter haeserit delectationi, dubitans de consensu, potest praesumere non adfuisse saltem plenum ; licet enim transi­ toria delectatio possit esse mortalis, hoc tamen verum est dumtaxat dum constat de consensu, qui saepius non adest dum quis instantaneae delectationi adhaeret, et statim re­ pellit» x. 241 C. III.—Quomodo peccaret iuvenis qui ex sola curiositate investigat de rebus venereis ad acquirendam eorum cogni­ tionem? Sol.—«Peccaret leviter vel graviter saltem propter pro­ ximitatem periculi sese complacendi in ipsa delectatione Ve­ nereorum.» Ita Fanfani2. C. IV.—Se Gilbertus in confessione accusat quod, dum esset in ecclesia, in delectationem consenserit cogitati adul­ terii. Sol.—Circumstantia loci non erat, necessario, accusanda, quoniam mera delectatio morosa non importat sacrilegium reale. 1 2 Billuart, l. c., § 1. Fanfani, Th. Mor., I. 327. COGITATIONES PRAVAE 145 C. V.—Estne peccatum delectatio operis prohibiti sub 242 condicione ipsum constituente extra prohibita, v. gr. delecta­ tio copulae cogitatae cum femina sub condicione: si haec esset propria uxor? Sol.—Certum est illam a peccato vacare in prohibitis iure positivo, quoniam abstractione facta a prohibitione, esus carnium feria VI esset licitus. Circa prohibita lege naturali, quidam distinguunt inter delectationem voluntatis atque de­ lectationem sensitivi appetitus, quarum prima sequitur in­ tellectum—cuius est abstrahere ideoque proponere obiectum praecisum a malitia—, altera sequitur imaginationem—cu­ ius non est abstrahere sive praescindere a malitia—, et aestimant a peccato vacare primam, non vero alteram. Verior tamen sententia utramque delectationem illicitam pronun­ tiat, quod delectatio est actus essentialiter absolutus: nemo delectatur nisi de eo quod actualiter possidet; atqui delectari de copula uti actualiter habita a soluto—non coniugato—est semper malum. Accedit quod alias posset Religiosus delecta­ ri de copula cum Sempronia si non esset Religiosus; quod absonum est. C. VI.—Nicodemus confessario pandit animum suum an- 243 xium; nescit enim distinguere quandonam delectetur de re cogitata et quandonam de ipsa tantum cogitatione, v. gr. de modo ingenioso quo res fit vel narratur. Sol.—Respondent Salmanticenses : «Cognoscetur delecta­ tionem esse praecise de ipso modo ingenioso, quando aeque delectat si inveniatur in rebus licitis ac in illicitis; at si iucundius aut avidius leguntur aut audiuntur carmina et can­ tilenae de rebus t urpibus quam de piis et honestis, esto aeque elegantia et artificiosa sint, convincitur manifeste delectatio­ nem non esse de modo artificioso, sed de substantia et malitia rerum» \ Verum haec nequit accipi universalis regula, nam in 1 Salmaticenses Mor., tr. 20. c. 13, n. 40. PE PECCATIS 146 turpibus, praeter delectationem superioris partis, adest, ali­ ter ac in honestis, delectatio inferioris; quam, etsi voluntas reiciat, non tamen supprimit. Magis universale critérium ipsi Salmanticenses 1 ex Salas repetunt, eos nempe decipi laten­ ti delectatione carnis «qui frequentius et libentius loquun­ tur de occultis partibus corporis, de aegritudinibus, medi­ cinis, vestibus et aliis ad eas pertinentibus, quarum memoria erumpit in risus incompositos, testes alicuius delectationis latentis. Unde monet (ipse Salas) cum Gersone amatorem castitatis, cum haec vel invitus audit, vel iusta de causa profert, debere nullum praebere signum laetitiae, sed sere­ nitatem et gravitatem vultus in omnibus servare, seque ge­ rendo ac si loqueretur de aedificanda domo vel ligno dolando». IV. DESIDERIA PRAVA Doctrina. 244 Desiderium pravum definitur : complacentia deliberata de malo quodam opere complendo. Dividitur in efficax, seu abso­ lutum et inefficax sive condicionatum ; primum importat praevisionem, saltem spem, operis perficiendi—eo igitur ali­ quis vult opus pravum perficere— ; alterum vero illam exclu­ dit praevisionem et spem, innuit autem consensum in operis perfectionem si possibilem—eo propterea aliquis vellet opus pravum perficere atque transiret ad opus perficiendum, si condicio daretur2. Pravum desiderium efficax seu absolutum (ideoque pro­ positum male agendi) est indubie peccatum eiusdem speciei 1 Id., ibidem. * Desiderium dicitur condicionatum non ex parte voluntatis sed ex parte obiecti: non enim agitur voluntas quam quis non habet sed quam haberet, verum voluntas quam hic et nunc habet operis perficiendi si con­ dicio daretur (Mkrkelbach, Th. Mor., I, 456. ed. 3). < .Zr-j-SMU'ziX * ί/ΧΖ ''JQfJjA&SSl DESIDERIA PRAVA /^ζ#'*;·'. .χρ- 147 atque malitiae (ex parte obiecti et ex parte circumstantiarum eius) ac actus externus in quem fertur: nam desiderium habet actum externum ut obiectum, eumque quatenus po­ nendum et circumstantiis propriis vestitum; ideo Dominus: «Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moecha­ tus est eam in corde suo» (Mt., 5, 28). Qui ergo desiderat fu­ rari, peccat contra iustitiam; qui desiderat furari rem sa­ cram, peccat insuper sacrilegio ; qui desiderat furari a paupe­ re id quo ad vitam is indiget, peccat furto atque homicidio pariter. Quoniam tamen nihil volitum quin praecognitum, desiderium non induit malitiam illam quae est circumstan­ tiarum ignotarum actus: qui desiderat fornicari cum femina, non determinans alienam coniugem, is peccat luxuria, non tamen iniustitia. Pravum desiderium inefficax sive condicionatum fere sem­ per otiosum est, immo saepius et periculosum : otiosum qui­ dem, cum sit de opere quod non est neque apprehenditur ut practice, propter condicionem, operabile ; periculosum insu­ per, propterea quod phantasia perturbatur et via facile ster­ nitur pravo consensui—v. gr. qui vellet uxorem ducere si non esset sacerdos, tentationem aliquam patitur ut sumat sibi uxorem non obstante sacerdotali statu. Per se attamen condicionatum desiderium nullum pecca- 245 tum dicit quoties condicio apposita totam auferat malitiam operis; in hac enim hypothesi affectus voluntatis fertur in opus non peccaminosum—licitum est igitur velle induere alienas vestes sub condicione quod essent propriae, et velle feminae commisceri sub condicione quod foret sibi matrimo­ nio iuncta. At si condicio apposita non totam auferat malitiam operis, verum malitiam dumtaxat aliquam, pravum tunc desiderium inefficax non induit malitiam ab opere sublatam, bene tamen quae fuit relicta in opere : fertur enim voluntas in obiectum malum, tametsi minus malum quam extra condicionem—sa- --4* 148 de peccatis cerdos igitur qui desideraret fornicari «si non esset sacerdos», peccat fornicatione, nec tamen (ex eius parte) sacrilegio ; item non peccaret sacrilegio qui vellet sacerdotem occidere «si non esset hic persona sacra», quamvis peccaret homicidio. Denique, si apposita condicio nihil auferat omnino mali­ tiae operis, utpote extra terminos moralitatis constituta, tunc fertur voluntas in opus malum, et quoniam consensus condicionatus nihil ponit omnino in rerum natura ex parte obiecti voliti, desiderium hoc condicionatum sequitur fortunam desiderii absoluti—condiciones ergo «si poena non esset ap­ posita peccato, si non periclitaretur fama vel honor», etc., malitiam desiderii nec tollunt nec attenuant. 246 247 Pravum ergo desiderium inefficax quoad malitiam tota­ lem aut partialem intactam vel relictam in opere induit illam gravitatem ac speciem quam habet (ex obiecto atque cir­ cumstantiis) actus externus in quem fertur—desiderans propterea fornicari cum coniugata, etsi non quatenus coniugata verum quatenus pulchra, peccat adulterii peccato—. Si tamen feratur desiderium in obiectum genericum, puta in fornicationem sive in feminam (indeterminatam), induet ma­ litiam generis potius quam speciei—puta fornicationis, po­ tius quam adulterii vel sacrilegii (ex parte obiecti). Non est igitur necessarium ut paenitens distinguat, dum facit confessionem, num desiderium fuerit efficax aut inef­ ficax, par cum utrique sit specifica malitia, in paenitentiae sacramento declaranda. Specialis fit quaestio apud Auctores num condicio «si non esset prohibitum» auferat vel alleviet malitiam desiderii. Constat equidem in prohibitis iure dumtaxat positivo desi­ derium aliquid agendi «si non esset prohibitum» omni mali­ tia vacuum, cum malitia in his vetitis tota ex una prohibi­ tione descendat—licet ergo velle manducare carnes si Eccle­ sia carnium manducationem non vetaret, si non esset DESIDERIA PRAVa 149 feria VI, etc.—. In prohibitis quoque naturali iure, deside­ rium operis liciti in peculiari casu vel eventu venit profecto licitum sub condicione huiuscemodi casus vel eventus; sic quoaniam Deus, dominus vitae et mortis, praecipere potest homini occisionem alterius hominis, quantumcumque inno­ centis—quem ad modum praecepit Abrahae occisionem fi­ lii—-, desiderium condicionatum hominem occidendi si Deus id praeciperet, etc., nequit dici peccatum—a fortiori non es­ set pravum sacerdotis desiderium nubendi si ab Ecclesia dispensatur a coelibatus voto h Sed utrum in prohibitis iure naturali sive extra casum quo fierent licita sive universaliter pro ceteris quae, essentialiter mala, numquam licent, v. gr. si non esset prohibitum, blas­ phemarem, Doctores non concordant. Videtur etenim in de­ sideriis huius generis, non obstante condicione posita, affec­ tum remanere ad opus pravum, v. gr. ad iniuriandum Deo. Plures attamen sentiunt optantem aliquid, vel intrinsece ma­ lum, sub condicione «si liceret», optime conscium opus quod agitur esse illicitum, praeterquam apponere condicionem qua opus malitiam exsueret, ostendere, potius quam deside­ rium, propensionem quandam naturalem : non enim consen­ tit desiderium exsequi «si liceret», verum quia scit illicitum, abstinet a consensu—qui propterea non adest, sed adesset—. Ideo S. Alphonsus, qui hanc alteram sententiam dicit satis probabilem, «quando (inquit) obiectum illud tu optas dicendo si liceret, et scis non esse nec posse esse licitum, non vere optas, sed tantum tuam propensionem ostendis. Aliud vero esset, si optares malum illud obiectum non esse prohibitum; quia per se malum est velle inverti ordinem et legem na­ turae» 2. 1 Sed etiam tunc, quem ad modum Genicot (Th. Mor., I, 171, ed. 1931) animadvertit, facile admiscetur voluntarius affectus sensibilis et non condicionatus ad obiectum hic et nunc vetitum. 3 S. Alphonsus, Th. Mor., V, 13. ed. Gaudé. 150 248 DE PECCATIS Ideo omnes Auctores admonent confessarium ut distin­ guat num quae, rudes maxime, desideria condicionata paenitentes pandunt, revera sint signa dumtaxat propensionis, absque consensu vel affectu voluntatis in opus malum, quae­ que propterea exsulant a peccato, saltem mortali. I I I * Casus primus. 249 1 ; i Torquatus, dum annuam peragit confessionem, haec inter alia accusat : Hominem infensum quoties vidi toties occidere concupivi «si id tamen possem physice», ipsum in duello superans, «et moraliter», evadens tum excommunicationem latam in duellantes, tum homicidii culpam. Quae sit malitia huius desiderii. Solutio 250 ί I I I I I Agitur de desiderio homicidii condicionato seu inefficaci. Condicio autem triplex apponitur: potentia physica, immu­ nitas a poena et immunitas ab homicidii peccato. Condicio prima, ex parte virium corporis, extra limites vagatur moralitatis; malitiam ergo desiderii non aufert ne­ que minuit—est casus huic similis: Inimicum occiderem, si haberem ensem—; hoc autem desiderium est peccatum grave. Altera condicio, immunitas a poena, ad moralitatem est quoque impertinens; non igitur tollit neque attenuat mali­ tiam desiderii; peccat igitur homicidio qui ob hanc tantum rationem abstineret ab occisione—etsi non incurrat excom­ municationem, latam in duellantes, non in duellum desiderantes (336). 251 Difficultas est tota quoad tertiam sive postremam condi­ DESIDERIA PRAVA 151 cionem, immunitatem ab homicidii culpa: facerem homici­ dium si id possem absque peccato—casus similis: Inimicum occiderem, si liceret—. Et primo quidem id aliquando lici­ tum, v. gr. ex mandato Dei, ex commisione iudicis; hunc casum aliumve similem Torquatus (in confuso) respicit. Sed praeterea, extra casus huiuscemodi quoque, qui est conscius homicidium esse sibi illicitum, is non videtur affici male ad inimicum, quasi desiderans ultionem sumere, quasi ipsum prosequeretur odio, etc.: nam et vindicta peccatum est, et odium ad inimicum non exsulat a culpa. Hic igitur deside­ rat se vindicare «si liceret», etc.; per consequens, intentio paenitentis alia non est nisi ostendere (ut diuturnitas ipsa desiderii convincit in homine refugiente peccatum grave) voluntatis suae propensionem malam, quae consensum prae­ staret homicidio, vindictae, odio, etc., nisi divina lex eum arceret, cuius tamen recordatione propensionem illam natu­ ralem reprimit. Quo quidem pacto et sacerdotes et religiosi frequenter tentationes superamus. Nec propterea quod triplex condicio ponitur et tertia ad­ juvatur praecedentibus, eius negamus efficaciam : prout mis­ cuit enim natura dulce et utile, sic miscuit divina Providen­ tia spirituale et corporale, culpam et poenam, ut quod seorsim obtinere non poterant consequantur coniunctim. Desiderium ergo Torquati non fuit mortaliter peccaminosum. A quo tamen oportet ipsum elongari ne homicidio con­ sentiat, etsi illicito. Alii casus. C. II.—Fidentius desideravit rem sacram furto accipere; 252 satisne facit integritati confessionis dicens: Volui furari? Desideravit quoque sumere vindictam de inimico, quin de­ terminaret modum quo volebat istam vindictam ; immo carnaliter peccare cum persona alterius sexus, quin sibi conscius sit de actu specifico committendo; sufficitne si in confessione 152 DE PECCATIS dicat: Volui vindictam sumere de inimico meo, volui peccare cum persona alterius sexus? Sol.—Respondet Prtimmer: ad primum, negative, sed de­ bet dicere: volui furari rem consecratam, nam peccatum illo pravo desiderio commissum non tantum est furtum mentale, sed etiam sacrilegium mentale; ad secundum vero, affirma­ tive L 253 C. III.—Pater Laurentius, Ordinis Minorum, duplex hoc dubium confessario exponit: Num licita sint haec desideria: Si non essem sacerdos inimicum occiderem, peccarem si non esset infernus; et: Num mortaliter ille peccet qui dicat: Nisi meum statum religiosum aut sacerdotalem spectarem, vindicarer. Sol.—Ad primum, negative, quoniam in casu obiectum desiderii adhuc manet res mala; deminuta forsan in sua ma­ litia propter adnexam condicionem. Sic Fanfani 2. Ad secundum, affirmative, ideo quod in hoc actu, quando voluntati verba consonant, condicio non aufert vindictae ma­ litiam, ideoque voluntas est quasi absoluta. Tta Salmanticenses 3. 254 C. IV.—An mortaliter peccet qui diceret: Si hoc mihi ac­ cidisset quando eram iunior, vindicarer. Sol.—Reponunt ipsi Salmanticenses : Affirmative, dum­ modo adsit desiderium vindictae, si eo tempore talis iniuria ei accideret, quoniam etiam illa condicio adhuc non tollit ma­ litiam actus. Si tamen per illam condicionem dumtaxat ex­ primat perversum animum, qui talis erat ut, si illo tempore iniuria accideret, vindictam sumeret, tunc caret omni culpa 4. 1 1 3 4 PrUmmer, Th. Mor., I, 403. ed. 1931. Fanfani, Th. Mor., I, 326. Salmaticenses Mor., tr. 20. c. 13. n. 63 Id., ibidem. DESIDERIA PRAVA 153 C. V.—Quo peccato peccavit Blasius cum secum ipso lo- 255 quens dixit: Si non essem Christianus, fornicarer? Sol.—Peccavit fornicationis voluntate, quoniam fornica­ tio non modo Christianis est illicita sed et paganis quoque; ideoque apposita condicio non aufert inordinationem actus voliti. C. VI.—Peccavitne Marsilius coniugatus dicens ex animi 256 sententia : Uxorem alteram acciperem, si Deus permitteret polygamiam? Item lacobus parochus qui diceret: Si non essem sacerdos, Valentinam ducerem uxorem? Sol.—Ad primum, negative, nam ponitur condicio in qua liceret multiplex coniugium. Ad secundum quoque, negative, ob eandem causam ; «nemo tamen non videt quam otiosum et periculosum sit huiusmodi desiderium» 1. C. VII.—Estne licitum desiderium alicuius rei graviter 257 prohibitae sub condicione quod mihi liceret aut peccatum non esset? Sol.—Respondent Salmanticenses : «Affirmative; immo et­ si versetur tale desiderium circa prohibita i ure naturae aut positivo. Et ratio est, quia desiderium sumit speciem ex obiecto sub condicione concupito; sed obiectum sub condicio­ ne posita, quod non esset prohibitum, non est malum: ergo nec est malum tale desiderium. Nec ex hoc sequitur (ut ait Vâzquez) quod velit non esse prohibita ea quae iure naturae prohibentur: quia aliud est desiderare quod non sit prohi­ bitio de aliquo opere iure naturae prohibito, et aliud est velle tale opus ex suppositione quod non esset prohibitum... ; secundum est bonum, et est quod defendit nostra conclusio. Praeterea, tale desiderium circa iure naturae prohibita (in quibus est maior difficultas) non est efficax, sed quaedam in illa propensionis ostensio, casu quo liceret» 2. » * Prümmer, l. c., n. 404. Salmanticenses Mor., 1. c., n. 62. DE PECCATIS 154 V. GAUDIUM PRAVUM Doctrina. 258 Gaudium pravum definitur: complacentia deliberata de malo opere a se vel ab alio patrato. Habet igitur obiectum opus malum praeteritum, in memoriam modo revocatum. Cum importet approbationem mali operis prout opus fuit patratum, igitur in concreto, induit gravitatem et speciem operis cum omnibus eius circumstantiis : qui ergo gaudet de copula habita cum moniali aut cum aliena uxore, is peccat sacrilegio carnali aut adulterio, nec satisfacit integritati con­ fessionis (140) dicens : gavisus sum de peractis actibus obscoenis, gavisus sum de patrata fornicatione. Quoniam autem opus patratum remanet obiective malum etsi non fuerit subiective culpabile, qui gaudet de transgressione materiali legis, non modo naturalis verum et positivae, gaudet et approbat opus pravum—circumstantia subiectiva, v. gr. ignorantiae, non aufert ab opere obiectivam malitiam : peccat igitur qui gau­ det de homicidio patrato in ebrietate, de Horarum omissione vel ieiunii fractione ex inadvertentia. At si gaudium versetur circa modum dumtaxat eumque non malum, modum puta ingeniosum, quo opus malum ef­ fectum fuit—sic delectant nonnullae narrationes actorum bellorum, rixarum vel furtorum—-, caret malitia ex sese 1 ; 1 tPer accidens, idest ratione periculi gaudendi de Ipsa re mala —quod periculum ut in pluribus adest—illicitum evadere potest. Et haec est ratio, cur non de facili excusandi sunt qui legunt vel audiunt de illici­ tis hoc solo motivo, ut ipsi aiunt, gaudendi vel sibi complacendi de inge­ nioso vel litterario modo quo res narrantur et describuntur: siquidem ut in pluribus verum motivum est complacentia in ipsa re mala. Cuius signum est quod si de actionibus honestis eodem ingenioso et litterario modo sermo habetur, huiusmodi lectores vel auditores plerumque multo minorem delectationem perciperent» (Fanfani, Th. Mot., I, .327). GAUDIUM PRAVUM 155 quam habere potest ex circumstantiis, prout supra (235) de cogitatione prava dictum est. Licetne gaudere de malo opere ob bonum eius effectum? 259 Responsio negativa, communis, si opus exstitit formaliter malum, id est obiective atque subiective peccaminosum: ob bonum etenim effectum opus malum non efficitur bonum, nec propterea potest approbari. Negativa quoque, ob eandem rationem, responsio plurium, si opus exstitit malum dumta­ xat materialiter, id est obiective, non vero subiective peccaminosum. Verum et illi qui mitiori sententiae suffragantur, gaudium reprobant quoties opus materialiter malum cessis­ set in damnum alterius et huic damno postponendus esset (ex caritatis ordine) bonus ille obtentus effectus: fuit enim damnata propositio: «Licitum est filio gaudere de parricidio parentis a se in ebrietate perpetrato, propter ingentes divi­ tias inde ex hereditate consecutas» (Denz., 1165). Licet tamen gaudere de operis mali effectu bono: bonus 260 enim effectus nihil fert inordinati si praescinditur a causa mala ; in casu autem gaudium est de effectu, facta abstractione a causa. Non ergo peccat filius qui gaudet de obtenta he­ reditate ob patris occisionem, neque mulier qui gaudet de lucro sibi comparato ex meretricio. Haec attamen gaudia manent periculosa, quandiu manet periculum aprobandi cau­ sam pravam bonorum effectuum. Ad gaudium revocantur: iactantia de peccato commisso; tristitia, dolor seu displicentia tum de malo non patrato tum de bono patrato; ideoque et exprobratio, qua quis in faciem alicui obicit sive bonum quod fecit sive malum a quo faciendo abstinuit. Casus primus. Anno ab auspicatissimis nuptiis nondum elapso, Fabius 261 -arv 156 DE PECCATIS inter venandum casu occiditur. Inde Gertrudis, tam cito or­ bata coniuge amantissimo, ad monialium monasterium con­ fugit, ubi, exacto probationis tempore, vota emisit atque re­ ligiose conversatur. Ad confessarium autem cum accedit, se frequenter accusat quod interdum paenituit castitatis voti, idque maxime dum tentationibus urgetur vehementibus. Sub praetextu quoque generalis confessionis, non raro accusat fornicationem cum sponso habitam, sed ita vivide ac minutatim eius cunctas describit circumstantias ut confessarius suspicetur non tam accusationem dolorosam peccati agi quam voluptuosam eius recordationem. Quid dicendum? Solutio 262 l.° Quoad tristitiam de voto emisso. Cum agatur de bono opere non praecepto, omnes Auctores docent tristitiam illam, quandiu voluntas perstet votum fideliter servandi, culpa gra­ vi vacare: admittunt tamen eam esse, ut plurimum, pecca­ tum leve, quoniam, obligatione iam suscepta, tristitia illa caret ordinarie motivo rationabili; interdum tamen nullum peccatum, si votum videlicet imprudenter emissum fuerit. Qui certo postremus casus quoad Gertrudem facilis quia votum fuit emissum post inexpectatum infortunium. 263 2.° Quoad descriptionem vividam et minutam circum­ stantiarum fornicationis. Non temere suspicatus est confes­ sarius Gertrudem affici, quantumvis inconscienter, gaudio pravo. Loquitur enim vidua quae inopinato amisit brevi tem­ pore coniugem dilectissimum; vidua quae interdum paenitet voti castitatis emissi, quaeque non raro patitur vehe­ mentes luxuriae tentationes. Ipsa descriptio vivida atque minuta circumstantiarum prodit etiam loquentis animum a peccati delectatione non remotum. Adest saltem in prolixa illa descriptione complacentiae pravae periculum. Quapropter GAUDIUM PRAVUM 157 confessarius ne permittat Gertrudem de fornicatione ver­ bum amplius facere. Si etenim quando declaratio peccatorum necessaria est, confessarius cavere debet ne curiosis aut in­ utilibus quaestionibus, maxime circa sextum Decalogi prae­ ceptum, quemquam detineat (can. 888, § 2); «quin immo si paenitens sponte, seu prae inscitia seu prae scrupulis seu tandem prae malitia, in explicandis luxuriae peccatis vel tentationibus modum excedat aut pudicitiam verbis offendat, id confessarius prudenter, at prompte ac fortiter, cohibere ne omittat» 1 ; a fortiori cum agitur de declaratione pecca­ torum libera, qualia sunt peccata iam directe remissa et quorum declaratio in confessione generali sufficit summatim fiat etiam tunc cum utiliter commendatur. Alii casus. C. II.—Licetne viduae gaudere de copula habita in ma- 264 trimonio? Sol.—«Vidua quae delectatur de praeteritis actibus coniugii non peccat mortaliter, quia delectatur de operibus sibi licitis pro tempore quo fuerunt licita. Plus est enim explicite approbare quam delectari, sed constat quod vidua licite ap­ probat praeteritas delectationes, ergo. Peccat attamen venialiter in huiusmodi memoria, quia caret tam necessitate quam pietate huiusmodi delectatio... Dicimus quod memoria delectationis in vidua excusatur; verum est si nihil aliud adiungatur; sed si adiunxeris quod hinc in vidua insurgunt in concupiscibili appetitus, aut in carne, commotiones, opor­ tet ad regulas de annexis malis aut periculis recurrere.» Sic Caietanus 1 23 . 1 Normae S. Congregationis S. Officii (1G mail 1943) de agendi ra­ tione confessoriorum circa VI Decalogi praeceptum, apud Fanfani, l. c., III, p. 357. 3 Caiftanus, Summula de peccatis, v. Delectatio morosa, cd. 1568. 158 DE PECCATIS 265 C. III.—Se Tiburtius in confessione accusat quod gaudet gaudio magno cum sibi narrantur vitia atque peccata pro­ ximorum. Sol.—Si Tiburtius gaudet de proximorum vitiis et pecca­ tis, habemus gaudium de peccatis alienis. Si tamen gaudet, non de peccatis, sed de cognitione peccatorum proximi, tunc non est gaudium de peccatis verum de cognitione (235) ; haec autem potest esse periculosa (saltem ut propterea proximum contemnat), sicut et eius appetitus potest esse excessivus, ideoque peccaminosus (curiositas). 266 C. IV.—Rutilius a confessario exquirit num liceat gaudere de periurio, etsi materialiter tantum malo, quod alium a poena liberavit?, et: Num liceat gaudere de aliqua trans­ gressione materiali ideo quod materialis exstitit? Sol.—Ad primum, negative. Ad secundum, affirmative, quoniam tunc gaudium non est de transgressione sed de modo transgressionis dumtaxat, quod haec videlicet fuit inculpa­ bilis. 267 C. V.—Felicianus gaudet de privata occisione hostis Ec­ clesiae ob commoda inde fidelibus consecuta; immo et de hereditate quam ex patris occisione consecutus est et de exoneratione quam ex culpabili pollutione fuit expertus. Eius uxor, Mathildis, gaudet de divitiis ex adulterio sibi comparatis. Sol.—Quoad Felicianum: etsi non liceat gaudere de ho­ micidio vel pollutione voluntaria, licet gaudere de beneficiis ex homicidio vel pollutione consecutis. Quoad Mathildem, pa­ riter: gaudium de adulterio, illicitum; licitum vero de di­ vitiis ex adulterio obtentis. Sed oportet semper in his simi­ libusque casibus ut qui de effectu gaudet odio prosequatur eius causam. Ita Fanfanil. 1 Fanfani, l. c.. I, 327. GAUDIUM PRAVUM 159 C. Vi.—Quomodo peccant sive iuvenes dum se iactant ve- 268 luti certantes quis plura commiserit peccata, se nempe gloriantes de mortalibus in communi, sive exprobrantes aliquem de peccato mortali omisso? Sol.—lactantia illa induit unam speciem, in confessione declarandam, peccati videlicet mortalis. Haec autem expro­ bratio induit malitiam illius peccati cuius omissionem habet materiam. C. VII.—Peccatne qui tristatur de peracto opere bono? 269 Sol.—Respondet iam laudatus Fanfani: «Tristari de re bona obligatoria, e. g. de Missa audita die dominica, eandem malitiam habet ac gaudere de re opposita mala, e. g. de omis­ sione Missae ; tristari autem de re bona non obligatoria ean­ dem non habet malitiam et gravitatem ac gaudium vel de­ siderium de opposito. Ratio est, quia tristitia de bono non obligatorio reducitur ad peccatum acediae vel aliquid hu­ iusmodi, quae de se, seu ex genere suo, non excedit, etiamsi agatur de re gravi, peccatum veniale; dum gaudium de malo participat malitiam obiecti mali circa quod versatur. Ita, e. g., si quis tristitiam acciperet de voto emisso propter dif­ ficultatem quam in eo implendo repent, retinendo tamen bonam voluntatem votum implendi, nonnisi venialiter pec­ caret; imo si temere votum emisisset, de hac temeritate tristando nullatenus peccaret; nisi forsan tanta inde re­ sultaret animi demissio, ut periculo sese exponeret votum frangendi; tunc enim posset et leviter et graviter peccare, attenta gravitate periculi» x. 1 Fanfani, l. c. DE PECCATIS 160 VI. MALI DESIDERIUM ET GAUDIUM Doctrina. 270 271 Prout desiderium et gaudium pravum, de quibus hacte­ nus (244 ss.), habent pro obiecto peccatum, saltem materiale, ibi quidem futurum, vel futuribile, hic e contra praeteritum, ideoque malum culpae, desiderium et gaudium de quibus modo habent pro obiecto malum physicum, id est malum poenae. Quapropter quaestio vertitur, non qualem induant malitiam, verum· utrum sint mala. Liquet autem caritatem nos urgere ut non nobis dumta­ xat sed et proximo quoque velimus bonum atque interdum beneficiamus insuper. Nefas est igitur alicui optare malum sub ratione mali, quapropter illicitum desiderium quo quis vellet proximum, tametsi peccatorem, privari libertate, inte­ gritate, vita, divitiis; nefas pariter gaudere de malo proximi sub ratione mali, et ideo illicitum gaudium de eius incarceratione, mutilatione, morte, penuria. Est tamen in iis quae diligenda sunt ex caritate servandus ordo. Porro in hoc ordine et bonum totius praeponderat super bonum partis et privatum bonum spiritus supra bonum pri­ vatum corporis. Sicut igitur licet interdum velle amputatio­ nem brachii ad salvandum corpus, sic et licet interdum de­ siderare corporis aegritudinem ad conversionem animae, atque civis exilium ad reipublicae tranquillitatem. Quaprop­ ter et licet gaudere de haeresiarchae morte, alii ne abducan­ tur a vera fide. Salvo igitur caritatis ordine, ad quem oportet bonum intentum adaequare saltem malum optatum, licet de­ siderare proximo malum physicum propter finem bonum, atque de malo physico proximi gaudere ob bonum quem obtinuit effectum. MALI DESIDERIUM ET GAUDIUM 161 Sed quamvis medicinam velit aegroto adhibitam medicus benevolus, non ideo tantam medicinam rationabiliter adhi­ bet quantam potest: medium enim ad salutem recuperan­ dam, medicina est mensuranda ex fine. Caritas similiter, quae nos prohibet a damno proximi, profecto iubet ut cum medicina amara aut dolorosa est proximo adhibenda, ha­ beat quam minimum sit possibile amaritudinis et doloris h Dum ergo licet desiderare proximo malum physicum vel gaudere de malo physico quod ipsi contigit, petit caritas ne plus ei desideremus malum quam intentus exitus postulat, nec de eius malo gaudeamus quod constat fini intento su­ perfluum. Quoniam contrariorum est eadem ratio, quae de gaudio mali diximus valent quoque de tristitia boni, dum quis nem­ pe tristatur quod proximus pollet auctoritate, emicat scientia, vel divitiis abundat. Casus primus. Victor, qui Ecclesiae societatisque calamitates ob hodier- 272 nos mores atque usque increscentem inimicorum Christi nu­ merum vehementer dolet, nefariis viris qui huiusmodi ma­ lorum causa exsistunt, exitium mortemque non raro exoptat atque de acceptis ab eisdem cladibus quam maxime gaudet. Haec vero dum confessario narrat, simul addit se, in suis de1 «Possumus illis quos ex caritate diligimus, velle aut inferre ali­ quod malum temporale, propter tria. Primo quidem, propter eorum cor­ rectionem. Secundo, inquantum aliquorum temporalis prosperitas est in detrimentum alicuius multitudinis, vel etiam totius Ecclesiae; unde dicit Gregorius: Evenire plerumque solet ut, non amissa caritate, inimici nos ruina laetificet; et rursus eius gloria, sine invidiae culpa, contristet; dum, corruente eo, quosdam erigi bene credimus; et, proficiente illo, plerosque iniuste opprimi formidamus. Tertio, ad servandum ordinem divinae iustitiae, secundum illud Psalmi: Laetabitur iustus cum viderit vindictam* (S. Thomas, Q. D. de caritate, a. 8, 10m). Cavendum attamen ab affectu iniustae vindictae, facili ubi nostra agitur causa, seu ubi peccator est simul inimicus. * 162 DE PECCATIS sideriis, recto semper fine duci, ut scilicet innumeris quibus Ecclesia atque societas premuntur malis finis tandem impo­ natur. Quid Victori confessarius respondere ac suadere debeat. If ’ fl • Solutio 273 Non est, per se, damnandus Victor ideo quod exitium mortemque viris illis nefariis optat ut innumeris quibus Ec­ clesia atque societas premuntur malis finis tandem impo­ natur; difficile est etenim aliam medicinam adhibere com­ munitati ecclesiasticae aut civili quae ex illorum iniuriis supponitur aegrota et vulnerata. Agitur de bono communi, de bono spirituali plurium, potiori certe illorum prosperitate et vita. Opponi posset quod melius est optare illorum conversio­ nem. At hoc remedium potius est ideo remedium difficilius: ut plurimum hi viri quandam apparentiam obstinationis prae se ferunt. De reliquo illorum mors aut exitium potest cadere, et cadit, sub desiderio (saltem implicito) condicionato, scili­ cet «nisi convertantur». Unum quod dubium superest est de utilitate praedicti desiderii. Si licet petere a iudice vindictam, hanc quoque desiderare licet; si illam licet postulare a Deo, hanc etiam licet optare. Desiderium attamen quod omni caret effectu —nisi sumatur ut signum dilectionis boni communis aut divini—-, caret utilitate. 274 Idem dicendum de laetitia eius in illorum hominum ad­ versis. Si laetatur ob obtentam tranquillitatem fidelium aut civium, ob obtentam emendationem hucusque adversario­ rum, ob Dei iustitiam manifestam sibi, nefariis, omnibus, tunc profecto motivum atque utilitas sufficiens; si exinde nulla utilitas, tunc gaudium Victoris condemnandum. MALI DESIDERIUM ET GAUDIUM 163 Pro futuro confessarius Victorem suadeat ut ab his desi­ deriis atque gaudio abstineat : sunt etenim periculosa, facile cum dent anxam odio \ Alii casus. C. II.—Licetne optare peccatori damnationem aeternam? 275 Et quatenus negative, quomodo sunt intellegendae impre­ cationes Scripturae, v. gr. «Convertantur peccatores in in­ fernum?» (Ps., 9, 18). Sol.—Ad primum, negative, quoniam caritas tum ad nos tum ad proximum respicit principaliter beatitudinem, et ideo peccatores diligere tenemur quatenus sunt capaces beatitudinis, cui profecto obtinendae daemones atque damnati impares. Ad secundum, respondet D. Thomas: «Huiusmodi imprecationes quae in sacra Scriptura inveniuntur, triplici­ ter possunt intellegi. Uno modo, per modum praenuntiatio­ nis, non per modum optationis ; ut sit sensus : Convertantur peccatores in infernum·, idest convertentur. Alio modo, per modum optationis: ut tamen desiderium optantis non re­ feratur ad poenam hominum, sed ad iustitiam punientis, secundum illud: Laetabitur iustus cum viderit vindictam. Quia nec ipse Deus puniens laetatur in perditione impiorum, ut dicitur Sap. I, sed in sua iustitia: quia iustus Dominus, et iustitias dilexit. Tertio, ut desiderium referatur ad remo1 «Caute confessarius agere cum iis debet qui gaudent de emolu­ mento sibi proveniente ex peccato suo vel alieno, vel ex damno aut morte alterius; subinde enim huiusmodi delectationes non ex emolumento solo, sed ex gaudio de ipso peccato, aut malo proximi oriuntur. Idem dicendum est de eo qui dicit se gaudere de bono spirituali proximi, sed quod pro­ venit ex eius infortunio, v. gr. ex gravi infirmitate, iactura rerum tem­ poralium, etc. Potest enim interdum subrepere gaudium de proximi potius malo, quam de bono effectu inde proveniente, praesertim si inimi­ citiam cum eo antea gerebat. Confessarius igitur, si res postulare videtur, mentem paenitentis prudenter introspicere non negligat» (Ferreres, Th. Mor., I, 254, ed. 1932). 164 de peccatis tionem culpae, non ad ipsam poenam: ut scilicet peccata destruantur et homines remaneant» x. 276 C. III.—Estne licitum desiderium mortis?, et quatenus negative, quomodo peccant homines qui in ordinariis huius vitae angustiis saepe exclamant: Utinam essem mortuus! Utinam essem in sepulchro!, etc? Sol.—Respondet Prümmer: ad primum: est licitum, si ex motivo boni melioris, v. gr. coniunctionis cum Deo vel immunitatis a peccato; est moraliter imperfectum, cum quis sic abhorret a gravi morbo, incarceratione, durissimo vitae statu, etc., ut malit mortem quam istud malum sustinere; est illicitum, si ex motivo pravo, v. gr. ex rebellione contra divinam voluntatem, ex impatientia quoad vitae difficulta­ tes tolerandas—raro tamen hoc mortis desiderium est gravi­ ter illicitum, quia saepe non est ita voluntarium et serium—. Ad secundum : «Huiusmodi exclamationes profecto sunt vi­ tandae et objective illicitae, sed saepe sunt actus semi-deliberati nec serio voliti: unde aut nullum aut veniale sunt pec­ catum» 2. 277 C. IV.—Licetne absoluto desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed ut bonum cupientis, quia nimirum ei obventura est pinguis hereditas? Licetne uxorato desiderare mortem uxoris ad aliam sibi matrimonio copulan­ dam, aut caelibi optare mortem mariti ad huius viduam du­ cendam in uxorem? Sol.—Ad primum, negative; contraria enim sententia fuit damnata ab Innocentio XI (Denz., 1165). Ad secundum, ne­ gative pariter. 278 C. V.—Licetne uxori desiderare mortem mariti a quo, ci­ tra spem emendationis, durissime tractatur; aut mortem fi1 3 S. Thomas, Summa Theol., II-II, 6, 3m. Prümmer, Th. Mor., II, 117, ed. 1928. MALI DESIDERIUM ET GAUDIUM 165 liae ideo quod, ob deformitatem, inopiam, etc., eam non po­ terit, ad animi sui optata, nuptui tradere honesto? Sol.—Ad primum, disputatur; negativa tamen sententia melior est ac tutior. Ad secundum, negative, nam praeferret emolumentum temporale bono ipsius vitae. C. VI.—Dubia haec Fridericus confessano exponit: Si 279 cum debita moderatione id faciat, potestne quis absque pec­ cato gravi de alicuius vita tristari et de eius morte gaudere, illam inefficaci affectu petere et desiderare, non quidem ex displicentia personae, sed ob aliquod emolumentum tempo­ rale? Peccatne qui carcerem desiderat malefactori sibi no­ tissimo et de secuta incarceratione valde laetatur propterea quod existimat carcerem esse necessarium pro conservatio­ ne iustitiae? Sol.—Ad primum, negative, cum contraria sententia fuerit ab Innocentio XI proscripta (Denz., 1164). Ad secundum: quandiu quis appetat et laetetur de malefactoris incarcera­ tione ad tutandam iustitiam, eius desiderium et gaudium sunt profecto licita; cavendum est attamen ab affectu iniustae vindictae, facili ubi nostra agitur causa. Non est porro improbabile quem hoc moveri affectu si agitur de malefacto­ re sibi notissimo. Ideo confessarius in casu petat ab inqui­ rente num ille malefactor sit inimicus eius. C. VII.—Licetne tristari quod honores seu dignitates in- 280 dignis conferantur? Item, de potentia atque divitiis impro­ borum? Sol.—Ad primum, affirmative, si tristitia sit de collatione quatenus facta ab homine qui, contra iustitiam distributivam, indignos dignis praefert; negative, si sit de collatione prout haec subest divinae providentiae, nam verbo D. Tho­ mae, «pertinet ad divinam iustitiam ut virtuosis det spiri­ tualia bona; et de temporalibus bonis vel malis tantum det 166 DE PECCATIS eis, quantum sufficit ad salutem» \ Ad secundum, affirmati­ ve, cum quis ideo tristatur quod iure timet malum inde futu­ rum virtuosis, religioni, iustitiae. Tamen, prout Caietanus animadvertit, «si ambiguum est an aliquis potentia vel divitiis abutetur in alterius damnum, quamvis licite timeat et caveat, non tamen licite tristatur absolute de illius potentia vel divitiis» 1 2. ' VII. PECCATI OCCASIO Doctrina. 281 Peccati occasio est aliquid extrinsecum—-persona, scilicet, aut res externa—praebens alicui stimulum vel commodita­ tem ad peccandum3. Distinguitur : l.° Ratione influxus, in remotam et proximam. Remota seu levis dicitur quae habet equidem quandam vim allicien­ di ad peccatum, parvam attamen, ita ut lapsus non sit pro­ babilis, prudenter videlicet timendus. Proxima, e contra, sive gravis, quae multum ad peccatum invitat, ita ut lapsus sit prudenter timendus quia vere seu solide probabilis—quantumcumque et probabilis supponatur spes non peccandi—. 1 S. Thomas, l. c., I-II, 87, 7, 2m. 3 Caietanus, in 11-ΊΙ, 36, 2, n. 3. 3 «Unde distinguitur a) a principiis internis quae ad peccatum in­ clinant, uti sunt complexio corporalis, passiones, concupiscentia et habi­ tus mali : b) a periculo peccandi, quod tum internum tum externum esse potest et latius patet: est scii, impulsio ad peccandum quae, si a persona vel a re externa proveniat, occasio vocatur, si ab intrinseco est, simplex periculum dicitur, ita ut omnis occasio sit periculum, sed non omne pe­ riculum sit occasio; c) a scandalo, quod dicit occasionem peccati ab ac­ tione externa seu dicto vel facto alterius; unde licet occasio peccati in omni sit scandalo, non tamen scandalum est omnis occasio» (Merkelbach, Th. Mot., Ill, 663, ed. 3). PECCATI OCCASIO 167 Occasio proxima subdividitur in proximam absolute et pro­ ximam relative. Absolute, seu per se, sive in abstracto, illa est proxima in qua solent homines, ut plurimum, peccare; relative seu per accidens seu in concreto est proxima in qua determinato seu huic subiecto probabile est peccatum. Exem­ plum primae, lectio libri valde obsceni, vel concubinatus, vel cubatio cum persona alterius sexus ; exemplum alterius, mer­ catura pro iniusto, vel diuturnum colloquium cum puella pro impuro iuvene 1. 2. ° Ratione durationis, quaedam occasio est continua seu 282 in esse, et quaedam est interrupta seu in fieri. Illa est sem­ per praesens, quin quaeratur, v. gr. commoratio cum coniuge onanista, cohabitatio cum concubina. Altera non est semper praesens sed per intervalla vel occurrit vel quaeri­ tur, v. gr. meretrix pro luxurioso, caupona pro bibulo. 3. ° Ratione causae, quaedam occasio est voluntaria sive libera, quae saltem sine gravi incommodo removeri potest seu vitari, v. gr. periculosa procatio adamantium; quaedam, ex adverso, involuntaria seu necessaria, quae videlicet est irremovibilis aut physice—v. gr. societas concubinae in eo­ dem carcere, in eadem navi—aut moraliter seu sine gravi in­ commodo, id est absque peccato, gravi scandalo, periculo in1 Indicia quibus dignosci potest occasio proxima seu peccatum pro­ babile: a) a priori, seu deficiente personali experientia: ex communiter contingentibus, ob obiecti illecebras et humanam fragilitatem, ex vehe­ mentia tentationis, habitu vitioso, passione aut personali Indole; b) a posteriori, sive duce experientia, ex frequentia relapsus, si quis videlicet his in circumstantiis frequenter lapsus fuerit—non ergo requiritur ut fere semper aut frequentius lapsus evenerit, nam ipse frequens lapsus praeteritus reddit et futurum probabilem; «neque requiritur frequentia aliqua lapsuum absoluta, nempe numerus peccatorum in se notabilis, sed relativa sufficit, pro numero scilicet vicium quibus quis occasioni fuit ex­ positus, et aderit e. g. si in duodecim visitationibus solet peccare quin­ quies vel sexies; item, si per biennium ter quaterve dumtaxat in anno feminam inviseret et cum ea fere semper peccaret; imo, si per triennium semel tantum in anno visitaret, et toties peccaret» (Afrtnys-Damen, Th. Mor., II, 471, ed. 1939), * 16S DE PECCATIS cidendi in malum par forsitan et maius, magno detrimento in bonis vitae, famae vel fortunae—v. gr. filius difficile valet relinquere domum paternam, alumnus vero scholam, licet ibi facile cum ancilla, hic cum condiscipulis invitamentum habeat ad peccandum. 283 Et omnium quidem sententia, non licet se exponere oc­ casioni peccandi proximae *, quandiu maneat relative proxi­ ma; sed peccat graviter qui se exponit proximae occasioni peccandi graviter 2, et peccat leviter qui se exponit occassioni proximae peccandi venialiter3: voluntas etenim, ex quo adit vel admittit tale periculum, se prodit affectam ad peccatum 4. 1 «Si periculum sit tam leve ac remotum, ut merae peccandi possi­ bilitati aequiparari possit, non tenemur illud vitare; alioquin, ait Apos­ tolus (I Cor. 5, 10), debueratis de hoc mundo exiisse. Et ratio est, quia periculum huiusmodi, proprie et moraliter loquendo, non est periculum» (Marc, Inst. Mor., 1, 376, ed. 1927). Si tamen periculum verum sit, quan­ tumvis leve, huic se scienter atque libere exponere, sine causa nempe et debitis cautelis exstat peccatum veniale—agatur occasio remota pec­ candi venialiter aut mortaliter—: est enim quaedam deordinatio in eo quod quis ponat actum inutilem cui coniungitur periculum peccandi, nec expectari tunc potest Dei auxilium pro peccato vitando. «Si periculum cui se exposuit fuit leve ac remotum, et postea in pec­ catum grave consensit, duo utique peccata commisit: unum, nempe, et hoc leve, ponendo causam ; alterum vero, et hoc grave, ponendo effectum. Ratio est. quia secundum peccatum magis novae voluntatis determinatio­ ni, quam causae prius positae, adseribi debet» (Marc, l. c.). 2 «Gravi periculo peccandi etiam ille se exponit, qui adit periculum quod initio quidem leve est. ita tamen ut praevideat illud postea evasu­ rum grave, ut fieri solet in periculo peccandi contra castitatem, quia in illo periculo magis exardescit libido» (Noldin. Th. Mor., I, 326. ed. 1931). ’ Hanc doctrinam communem extendendam esse ad occasionem pro­ ximam sensu nostro—quoties lapsus manet probabilis, quamvis non pro­ babilior vel fere certus—ostendit Merkelbach (l. c., 6GG) triplici ratione a) cum finis aliquis est absolute obtinendus, tutior pars est sectanda; sed vitare peccatum formale est finis absolute obtinendus; ergo illicitus in casu usus probabilismi ; b) qui se exponit periculo peccandi, certo ali­ quando cadet; c) qui absque causa exponit vitam corporalem periculo probabili peccat graviter; ergo et qui se exponit periculo mortis spiri­ tualis. 4 «Nec obstat dicere quod in periculo, etiam proximo, lapsus non PECCATI OCCASIO 169 Qui ergo proximae occasioni peccandi sese exponit, peccat dum se exponit periculo—et quidem peccato eiusdem speciei et gravitatis ac peccatum cuius adit periculum—, etiamsi post periculum tentatum a peccato abstineat. Qui autem se exposuit occasioni proximae peccandi et in ipsum postea ruit peccatum, is non duo peccata, at unum dumtaxat facit, pri­ mus enim consensus in periculum perseveravit usque ad lap­ sum. quo consummatur peccatum tunc incoeptum. Existons ergo in occasione proxima necessaria debet id 284 agere quo occassio materialiter sive physice praesens effi­ ciatur ei formaliter remota, adhibens opportuna media qui­ bus aut minuatur vis sive occasionis sive concupiscentiae, aut augeantur vires animae renitentis; non enim temere sperat Dei auxilium qui subest necessitati. Si tamen media omittat huiuscemodi, voluntarie se subicit periculo peccandi, seu id amplectitur. Existens vero in occasione proxima voluntaria debet ip­ sam deserere etiam materialiter seu physice, quoniam te­ mere, ac propterea inutiliter, expectaret auxilium Dei quo pro victoria indiget. Hinc damnatae fuerunt propositiones: «Potest aliquando absolvi qui in proxima occasione peccandi versatur quam potest et non vult omittere, quin immo di­ recte et ex proposito quaerit aut ei se ingerit. Proxima oc­ casio peccandi non est fugienda, quando causa aliqua utilis aut honesta non fugiendi occurrit. Licitum est quaerere di­ recte occasionem proximam peccandi pro bono spirituali vel temporali nostro vel proximi» (Denz., 1211-1213). est certus sed solum probibilis, et aeque probabilis est non lapsus. Respon­ detur enim quod eo casu, quamvis lapsus sit incertus, certum est tamen lapsus periculum, cum istud constituatur in ipsa probabilitate lapsus, lam vero, si nefas est uti opinioni probabili, sine iusta causa, cum pe­ riculo damni alieni, spiritualis vel temporalis, quanto magis ubi pericu­ lum imminet certum propriae animae> (Marc, l. c., n. 374). 170 DE PECCATIS Casus primus. 285 Lucilia pia puella et a peccato abhorrens saepe ab hero suo Liberio ad turpia sollicitatur. Cuperet misera occasionem deserere; sed cum a Liberio maius stipendium accipiat, et alium honestum locum difficulter invenire possit, confessarius ei permittit, dummodo mediis utatur quibus occasio red­ datur remota, in eodem famulatu remanere. Num recte confessarius? Solutio 286 Lucilia versabatur in occasione necessaria : moraliter enim nequibat a Liberio discedere, ab hoc cum maius stipen­ dium acciperet nec alium locum honestum invenire facile pos­ set. Sed quamvis ageretur occasio absolute atque materialiter proxima, iure fuit a confessario ipsi permissum ut pergeret Liberio famulari, tum quoniam occasio non erat ei proxima relative, nam ipsa dicitur «pia puella et a peccato abhorrens», cum quoniam occasio vertebatur saltem formaliter remota, ob usum mediorum huic fini accommodorum. Ideo S. Alphonsus, post continuatorem Tournely: «Ancilla vivide sollici­ tata ab hero, tenetur ab illius domo discedere... Haec tamen intellegenda sunt si huiusmodi persona (nempe ancilla) sit fragilis et parum devota; nam si esset pietati dedita et cau­ ta, et opportuna adhiberet remedia ad tentationes repellen­ das ac passioni obviandum, tunc eam non obstringerem ad occasionem auferendam» h Ita quoque Mare: «Hinc est cur ancilla, obnixe ab hero sollicitata, generatim teneatur ab illius domo discedere. Dicimus generatim; nam si esset pie­ tati valde dedita, multum cauta, et opportuna semper remeS. Alphonsus. Th. Mor., VI. 452. ed. Gaudé. OCCASIO 171 dia adhiberet, non esset absolute ad discessum adstringenda» h Attamen confessarius, inter media quibus occasio obiec- 287 tive proxima fiat reapse subiective remota, non tantum orationejn commendare debet, verum et imponere necessarias industrias, v. gr. ne versetur sola cum solo in loco clauso, ne quid faciat quod heri in ipsam adaugeat sympathiam sed omne, contra, quidquid hanc sit aptum minuere, non ex­ clusa comminatione pravum eius amorem denuntiandi suis aut eius coniunctis. Alii casus. C. II.—Visitatio tabernae pro homine vitio ebrietatis val- 288 de dedito estne occasio proxima? Sol.—Affirmative, ait Prümmer*2. C. III.—Qui cum famula peccavit ter vel quatter in anno inveniturne in occasione proxima? Sol.—Negative, per se loquendo. Ita Lârraga 3. C. IV.—Faustus versatur in occasione proxima cum fe- 289 mina quae domi commoratur quamque eicere nequit sine scandalo, gravi infamia vel notabili detrimento in temporali­ bus; poteritne absolvi quin feminam eiciat? Sol.—Respondent Salmanticenses 4 : Affirmative, quando paenitens prudenter creditur accedere cum legitimo dolore et proposito non peccandi, paratus ea omnia adhibere media quae prudens confessarius praescribit et sperari potest non casurum. Ut autem confessarius (adiciunt) possit prudenter credere illum accedere sic legitime dispositum, non parum ‘ ’ ’ 4 Marc, l. c., II, 1820. Prümmer, Th. Mor., Ill, 449, ed. 1928. LArraga-Lumbreras, Prontuario de Teol. Mor., II, 468. Salmanticenses Mor., tr. 6, c. 5, n. 65. 172 DE PECCATIS iuvat si peculiaria signa doloris ostendat, uti sunt lacrimae, planctus, si ieiunia praemiserit, orationes, eleemosynas et similia, si diligentiam in remedium pravae consuetudinis ad­ hibuerit, si prompte admittat consilia et paratus sit media quae illi praescribuntur, eatenus nondum tentata, exsequi. 290 C. V.—Quid de medico qui dum feminis medetur pec­ cat frequenter nec officium deserere potest sine gravi incom­ modo, officio etenim alitur? Sol.—Confessarius se cum illo gerat ac cum iis qui ver­ santur in occasione proxima involuntaria. Si tamen, omni­ bus mediis adhibitis, nihil proficiat, ipsi plane aperiat ulte­ riorem absolutionem denegandam quandiu aut emendatio­ nem nullam ostendat aut officio medici se abdicet : Quid enim prodest homini, si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? Sic Larraga 291 C. VI.—Clothildes, quae ancillae fungitur officio penes familiam religiosam moribus, cum hero Marsilio qualibet fere hebdomada, sollicitata, peccat. Confessario urgenti illius famulatus desertionem Clothildes obtemperare renuit, quia Marsilius emendationem iam promisit et a mense revera est emendatus, et quoniam a quinquennio stipendium hic non persolvit nec persoluturus sit discedenti. Sol.—Supponimus: a) quod permanentia Clothildis in domo Marsilii non importet publicum scandalum—agitur emm familia religiosa moribus—; b) quod Clothildes man­ sura habebit stipendium hactenus dilatum—non ad tutan­ dam pro futuro complicitatem eius, sed ob aliam rationem qualemcumque—; et c) quod practice impossibile sit ipsi stipendium hucusque debitum obtinere, per recursum ut­ puta ad tribunalia. His in adiunctis, Clothildes absolvi po­ test cum occasionem et consuetudinem huiusmodi prima ‘ Lârraga-Lumbreras, l. c., n. 477. REQUISITA AD PECCATUM MORTALE 173 vice confitetur, si serio proponat occasionem, materialiter proximam, facere formaliter remotam—non autem fit re­ mota ideo quod herus emendationem proposuit et per men­ sem iam se emendavit, quoniam facile quis praesumeret ip­ sum ad pristinam sollicitationem reversurum—. Si vero aut media quae modo ei proponuntur recusat adhibere, aut quae in praevia confessione adhibere promisit non adhibuit vel his adhibitis emendationem exhibeat nullam, absolvenda non est, serio nisi promittat adhibere media neglecta vel efficaciora prius adhibitis, aut, valedicens stipendio, occasionem physice removeat. C. VII.—Polyphemus peccavit quidem saepius cum Apol- 292 Ionia famula; at nullam iam in ipsam experitur inclinatio­ nem, quod illa senuit, vel pristinam amisit venustatem, etc. Versaturne Polyphemus in occasione proxima? Sol.—Negative; et ideo poterit a confessario absolvi abs­ que imposito onere de occasione peccati deserenda, quandiu constet de sincero proposito non peccandi cum famula Apol­ lonia. Ita Larraga VIII. REQUISITA AD PECCATUM MORTALE Doctrina. Ad grave peccatum committendum tria sunt necessaria : 293 praeceptum grave 2, plena advertentia et perfectus consensus. l.° Praeceptum grave dicimus aut re aut apprehensione ’ EXrraga-Lumbrf.ras, l. c., n. 472. 3 Etsi Auctores passim loquantur de materia gravi, malo loqui de praecepto gravi, nam cum agitur de lege positiva valet legislator obligare sub levi in materia gravi. 174 DE PECCATIS —ibi agitur contra conscientiam veram, hic contra erroneam conscientiam. Gravitas praecepti divini—naturalis aut positivi—cons­ tat: a) auctoritate, sive Scripturae—dicentis v. gr. aliquid excludere a regno Dei, dignum esse morte vel igne aeterno—, sive Conciliorum, Pontificum, Patrum vel theologorum—quo­ rum consensus moraliter unanimis exstat veritatis indicium, a quibus ideo dissensus temerarius—; b) ratione, ad quam profecto mortalia sunt quae tollunt amicitiam vel reveren­ tiam hominis ad Deum—ut odium Dei, blasphemia, periurium—aut vergunt in grave praeiudicium sive humani ge­ neris—v. gr. luxuria—sive proprium in bonis corporis—uti mutilatio notabilis, suicidium—sive proximi in bonis tum animae, tum corporis, tum fortunae—v. gr. scandalum, ho­ micidium, furtum. Gravitas praecepti humani, ecclesiastici vel civilis, cons­ tat ex ipsis verbis legis—-si dicatur v. gr. iubemus sub inter­ minatione divini iudicii, in virtute sanctae oboedientae—, ex gravitate poenae, saltem latae sententiae, et ex interpre­ tatione sive authentica legislatoris, sive practica atque com­ muni subditorum—consuetudo cum sit legum interpres op­ tima—, sive doctrinali et communi doctorum. Ubi doctores non consentiunt caveat confessarius ne, propria innixus ra­ tione, peccatum mortale dicat aliquid, nam iniceret laqueum paenitentibus h 294 2.° Advertentia nominat mentis considerationem seu at­ tentionem; in re autem morali, considerationem seu atten­ tionem ad malitiam moralem actus. Advertit intellectus ma1 «Omnis quaestio in qua de mortali peccato quaeritur nisi expres­ se veritas habeatur, periculose determinatur: quia error quo non cre­ ditur esse peccatum mortale quod est peccatum mortale, conscientiam non excusat a toto, licet forte a tanto; error vero quo creditur esse mor­ tale quod non est mortale, ex conscientia ligat ad peccatum mortale> (S. Thomas, Quodl., 9, a. 15). REQUISITA AD PECCATUM MORTALE 175 litiam actus, non modo cum de actus malitia obtinet certi­ tudinem, sed insuper cum opinatur, suspicatur aut actum esse malum aut adesse in agendo periculum peccandi sive prae actione obligationem attendendi. Porro quantumvis advertentia, prout et attentio, dicat mentis applicationem, ideoque actualis sit omnino oporteat, duplex tamen commu­ niter distinguitur: actualis, videlicet, quae est in ipso actu « —seu quae habetur inter agendum, saltem initio actionis—, et virtualis, quae fuit in ponenda causa actus—seu quae hic et nunc non habetur, sed tunc cum quis posuit quod novit actus causam. Et ad peccatum quidem non requiritur advertentia actua­ lis. Piimo, quoniam perplures peccant ex vincibili ignorantia, igitur cum actuali inadvertentia, v. gr. qui ideo non curat scire dies ieiunii ut absque omni scrupulo epuletur, is actu non cogitat de obligatione ieiunandi, et tamen peccat cum ieiunium solvit. Secundo, nam imputantur habituatis pecca­ ta in quae prorumpunt ex habitu non retractato etiamsi de illorum malitia, dum in ea prorumpunt, non cogitent. Tertio, quia imputatur sacerdoti malitia sacrilegii, licet, tentationi luxuriae cedens, ad sui status dignitatem non attendat. De­ nique, nam aliquid potest esse voluntarium in se atque vo­ luntarium in causa: actus ergo malitia potest esse volita, prout praecognita, cum dum ponitur actus tum dum ponitur causa actus. Virtualis, quam dicunt, advertentia sufficit ad peccatum 295 mortale. Agitur imprimis corollarium horum quae praece­ dunt, nam si non requiritur advertentia in ipso actu, satis est advertentia in causa actus. Quaestio insuper tota de vo­ luntario versatur indirecto. Porro ei qui voluntarie posuit causam huius praevidens pravos effectus hi sunt effectus voluntarii quoties non habuit ius ponendi causam seu quo­ ties tenebatur eam omittere ad illos effectus impediendos: voluntas pristina—eique praevia advertentia—influit in hos 13 176 DE PECCATIS effectus quandiu non retractatur ; effectus consequentes vo­ luntarii dicuntur et peccata, non a se, sed in se, quatenus pro­ cedunt a causa non retractata eique iunguntur, cum ea constituentes ens morale unicum, quem ad modum se habet ad interiorem actus exterior—unde peccatum eius qui, in exemplo posito, ieiunium solvit, inchoatur tempore quo ad­ vertens ad periculum neglexit debitam ieiuniorum obtinere notitiam, et consummatur tempore quo transgreditur ieiunii legem (125). 296 Ad peccatum insuper formale, prout non requiritur ut peccans expresse cogitet de offensa Dei, sic nec requiritur ut discernat peccati qualitatem—v. gr. num sit contra caritatem, num contra iustitiam—, aut quantitatem—v. gr. num sit gra­ ve aut leve—; sed ad peccatum formale grave necessaria est equidem advertentia ad gravem malitiam actus; sufficit at­ tamen si homo intellegat actum illum incompossibilem cum fine ultimo, aut valde turpem, aut rigurose prohibitum, aut notabiliter turbare morum ordinem. Denique ad peccatum formale grave petimus malitiae gravis plenam advertentiam, quam quis nempe habet mente expedita; cum non sufficiat semiplena, quam habet semisomnis, semiebrius, semidistractus \ 297 3.° Consensus est acceptatio sive complacentia volun«Imperfectae advertentiae coniecturalia signa a theologis tradun­ tur sequentia: a) si re alia occupatus et distractus obiter ac tenuiter apprehenderis rem esse malam; b) si semidormiens aut semidelirus non­ dum perfecte fueris tui compos; c) si immemor post factum vix recor­ daris quid egeris; d) si ubi melius consideras, iudices, secundum habitua­ lem tuam dispositionem, te non fuisse facturum, si ita apprehendisses; c) si distractione aut passione ita abreptus fueris ut cognitione solius utilitatis, damni, commoditatis vel incommoditatis ex opere percipiendae, non malitiae, occupatus fueris; f) vel si vehementissima passione (irae, timoris, tristitiae), apprehensione, nervorum agitatione vel mania, aut statu pathologico laborasti vel turbatus fuisti, ita ut fere nesciveris quid ageres» (Merkelbach, Th. Mor., I, 540, ed. 3). 1 τ»- REQUISITA AD PECCATUM MORTALE 177 tatis in eo quod proponitur ab intellectu. Est perfectus, quan­ do sequitur plenam advertentiam ; imperfectus vero quando sequitur advertentiam semiplenam, aut nominat, potius quam acceptationem, tardam repulsionem seu tepidam resisten­ tiam h Casus primus. I ; ; Rosa honesto genere nata at innumeris deliciis educata 298 atque libere, uti aiunt, instituta, operum romanensium lec­ tione valde delectatur, ludicris omnis generis spectaculis interesse solet, nec veretur obscoenas imagines, si quae ob­ viam ei occurrant, impudenti oculo aspicere, atque colloquia de rebus sexualibus, sub comitatis vel animi culturae prae­ textu, cum aliis puellis, immo et cum iuvenibus quandoque miscere. At vehementer obiurgata a confessario sese excusat asserens se ad rei gravitatem, licet ipsam non ignoraret, dum ageret, nihilominus, non animadvertisse. Quale sit de Rosae actionibus iudicium ferendum? Solutio Hae actiones in casu praesumuntur graviter peccami- 299 nosae : vehementer enim Rosa obiurgatur a confessario ; ipsa > «Imperfecti consensus coniecturalia signa a theologis traduntur se­ quentia: a) si quis, plene advertens ad tentationem, eam statim repellit; b) si plenius advertens statim angitur vel tristatur; c) si, statim ubi an­ gitur, adhuc reperit se ita habitualiter constitutum, ut malit mori quam peccare mortaliter; d) si facile potuerit peccatum exequi et non sit executus; eJ si vir timoratus (vel ille qui soleat ita esse affe'‘us ut malit mori quam expresse mortaliter peccare) dubitet num consenserit; f) si quis valde timide et suspense processisse se meminerit; g) si semisomnis fue­ rit, non plene sui compos, iudicetque se id non fuisse facturum si plene vigilasset; h) si dubitet an sui compos, vigilans, non ebrius fuerit» (.Mer­ kelbach, l. c., n. 541). 178 DE PECCA US quoque fatetur se rei gravitatis non ignaram. Addens autem ad hanc gravitatem non animadvertisse dum ageret, defec­ tum actualis advertentiae profert veluti excusationem a for­ mali multiplici peccato gravi. Prima quaestio quae animum pulsat confessarii est: num debeat paenitenti praebere fidem (109). Agitur enim in casu non de actionibus vetitis positivo iure, sed de actionibus pro­ hibitis lege naturali, quarum turpitudo et malitia, utpote ac­ tui intrinseca, facile menti occurret cogitanti de ponendo phy­ sico ipso actu. De reliquo, cognitio, quam habebat habitua­ lem, non potuit manere otiosa longo illo spatio temporis, adeo multiplicatis occasionibus; actiones illae excitaverunt certo prava phantasmata, excitaverunt sensualitatem, excitaverunt tentationes; quomodo Rosa, quam non latebat periculum, po­ test asserere se neque ad periculum attendisse? Id forsan pos­ set contingere sub influxu magnae passionis aut validae di­ stractionis; verum passio cito transit et valida distractio ne­ quit esse continua; si conscientia non monuit antecedenter, monuit consequenter; sed ex tunc memoria turpitudinis faci­ lior in occasione sequenti. Unum quod Rosae favere dixeris est libera institutio quam accepit ; inde forsitan non advertit ad Dei offensam, ad gratiae sanctificantis amissionem; sed non inde deficiet advertentia ad turpitudinem vel malitiam actus, saltem ad periculum. 300 Dato attamen, nec concesso, defectu actualis adverten­ tiae, manet dilucidanda quaestio altera: num insuper defi­ ceret advertentia, ut dicunt, virtualis, sufficiens ad mortale peccatum? Loquens de habitibus, haec opportune Noldin : «Si quis contraxit consuetudinem e. g. iurandi, singuli actus ex hac consuetudine commissi sunt in peccatum imputabiles, si iurans ad actum eiusque malitiam advertit; quodsi inadvertenter iurat, distinguendum est : quandiu consuetudo vo­ luntaria est, actus in peccatum imputantur; si consuetudo involuntaria est, actus non imputantur in peccatum... Con­ REQUISITA AD PECCATUM MORTALE 179 suetudo autem voluntaria est, tum si iurans ad consuetu­ dinem per repetitos actus contrahendam advertens nihilomi­ nus se non emendat, tum si ad consuetudinem iam contrac­ tam advertens nullo remedio eam deponere conatur» h In casu mores Rosae partim acceptae educationi et partim re­ petitis personalibus actibus vindicantur; porro in benigniori quoque sententia Rosa non potuit non advertere ad consue­ tudinem iam contractam—de facto sponte hanc protulit con­ fessario aut huic ansam dedit qui penitus rem investigaret—, nec constat fecisse aliquid ad illam retractandam. Ceteroquin, haec est omnium moralistarum regula: si paenitens sit laxae conscientiae vitaeque liberioris, praesumptio stat pro sufficienti advertentia habita. Illae igitur Rosae actiones non excusantur, uti pluri­ mum, a mortali peccato: quae fuerunt obiective graves, non habent prolatam inadvertentiam causam excusantem a ma­ litia formali. Alii casus. C. II.—Num praeceptum servandi festa obliget, ex sese, 301 sub mortali? Sol.—Affirmative; fuit enim damnata ab Innoc. XI pro­ positio: «Praeceptum servandi festa non obligat sub mortali, seposito scandalo, si absit contemptus» (Denz., 1202). C. III.—Num omittere infusionem guttularum aquae in vinum consecrandum sit grave peccatum gravisque materia? Sol.—Affirmative, ob Ecclesiae praeceptum. «Notandum hoc praeceptum infundendi modicam aquam in calice ante consecrationem ab omnibus tamquam praeceptum grave sem­ per retentum fuisse; ita ut in nullo casu possit sacerdos vi­ num licite consecrare sine admixtione aquae : immo, etsi obli% Noldin, Th. Mor., I, 86. ed. 1931. » 180 DE PECCATIS tus fuerit sacerdos infundere vino aquam, debeat ante con­ secrationem istum defectum supplere, non autem postea» l. 302 C. IV.—Regularium ecclesiam visitans voluit Agnes ins­ picere claustrum proximum, quod arte mirabili sit construc­ tum. Cum tamen plane noverit excommunicationem latam contra clausuram violantes (can. 2342), vix ingressa recessit, putans se mortalem culpam evadere propter transgressionis brevitatem. Sol.—Lex clausurae papalis, quae agitur (can. 597 ss.) servanda est sub gravi, ut patet ex excommunicatione ipsi adnexa. Sententia probabilior atque communior non admit­ tit in violationem clausurae parvitatem materiae, modo tota persona veniat foras vel intus ingrediatur; quapropter mo­ mentaneus etiam ingressus per unum vel duos palmos poena plectitur excommunicationis, et propterea sub gravi prohi­ betur. Subjective tamen, si putabat legem clausurae admitte­ re materiae parvitatem, et ideo intra claustrum sic ingreditur ut recedat statim, Agnes non peccavit mortaliter. 303 C. V.—Quaenam sit materia gravis in voto? Sol.—In votis privatis, nisi alia sit voventis intentio, «ma­ teria gravis, inquit Merkelbach, est quae ad cultum Dei vel utilitatem proximi aut ipsius voventis sive ex se sive ex adiunctis notabiliter conducit, aut a. lege naturali, divina, ecclesiastica sub gravi praecipi solet, v. g. ieiunium, missa, communio, confessio». Et subiungit: «Ista est regula genera­ lis per saecula tradita; nunc autem, post Noldin, Th. Μ. II, n. 215, aliqui putant regulam non esse stricte applicandam, quando non actio singularis sed series actionum vel habitua­ lis ratio agendi promittitur per modum unius: tunc scii, materia omissa non absolute sed relative ad totam rem pro­ missam est consideranda, et ita actio in se notabilis aestimari 1 Fanfani, Th. Mor., IV, 136. REQUISITA AD PECCATUM MORTALE 181 debet pars modica ex serie promissa. Unde qui per modum unius vovet pro toto mense quotidianam missae auditionem vel assistentiam devotioni mariali, non existimandus est reus pecati mortalis si illam omittat una vel altera vice (dummo­ do, ait, minus sit quarta parte!), cum promissionem substan­ tialiter implevit. Ita sane si vovens sic intenderit solum se obligare sub levi ad talem partem; sed talis intentio prae­ sumi non potest, quia non ex natura rei nec ex consuetudine ista existimatio constat» x. C. VI.—Camillus putat peccata mortalia practice aut 304 nulla esse aut admodum rara, quae nempe committerentur ex certa malitia vel contra Spiritum Sanctum ; non vero quae committuntur, uti plurimum accidit, ex impetu passionis. Sol.—Ad haec Prümmer: «Exsistentia peccati mortalis manifeste eruitur e Scriptura Sacra. Nam Christus dicit de quibusdam peccatis contra proximum : Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio...; qui autem dixerit fatue (fratri suo), reus erit gehennae ignis. S. Paulus affirmat: Stipendia peccati mors. Insuper: Si secundum, carnem vixeritis, moriemini. Exsistunt igitur pec­ cata mortalia. Neque sola peccata ex certa malitia aut con­ tra Spiritum Sanctum patrata—ut voluerunt quidam theo­ logi—sunt peccata mortalia, sed etiam peccata facta ex gra­ vi passione deordinata, ut e. g. adulterium, fornicatio, etc.» -. C. VII.—Peccatne graviter qui cognoscit quidem se ma- 305 lum agere, at nescit num grave sit aut leve? Sol.—Si advertat periculum peccati gravis (saltem in con­ fuso) aut de eo dubitet, affirmative, quoniam se voluntarie exponit periculo graviter peccandi. Si nihil cogitet de gravi­ tate aut levitate, negative, quoniam malitia gravis nullo mo­ do advertitur, igitur nec admittitur. * 3 Merkelbach, l. c., II, 723. Prümmer, Th. Mor., I, 363. ed. 1931. 182 DE TECCAMS IX. QUOMODO PECCATUM VENIALE FIAT MORTALE Doctrina. 306 Veniale peccatum, quamvis non fiat mortale ob solam eius multiplicationem, «non enim, prout D. Thomas loquitur, omnia peccata venialia de mundo possunt habere tantum de reatu, quantum unum peccatum mortale» \ fit attamen mor­ tale: a) ob erroneam conscientiam (173 ss.); b) ob finem ope­ rantis graviter malum (147 ss.); c) ob affectum nimium pec­ cantis, qui actu scilicet paratus est mortaliter peccare po­ tius quam levi peccato valedicere, v. gr. dominicalem Missam potius omittere quam praestitutum furtulum; d) ob contemp­ tum formalem et perfectum sive praecipientis sive praecep­ ti; e) ob grave nocumentum praevisum, quamvis non in­ tentum, v. gr. si quis praevidet ex nimia loquacitate secu­ turas rixas, ex legendi curiositate imminere castitati pericu­ lum, ex ornatu superfluo alienam excitandam esse concupis­ centiam pravam; f) ob multiplicatam materiam coalescen­ tem, de qua specialis sermo, qui communiter fit relate ad furtula—quomodo coalescant in peccatum grave—, atque sine difficultate aliis quoque materiis applicatur. Furtula dicuntur minuta furta, quae sunt scilicet ma­ teriae levis, eius nempe quae nec absolute nec relative gravis censetur. 307 Porro furtula coalescunt seu pertingunt ad peccatum grave, semper quidem propter intentionem perveniendi ad materiam gravem, interdum quoque praeter intentionem huiuscemodi. Propter intentionem attingendi materiam absolute vel 1 S. Thomas, Summa Thcol., I-H, S8. 4. QUOMODO PECCATUM VENIALE FIAT MORTALE 183 relative gravem, toties quis peccat graviter quoties furatur levem materiam, quoniam pravus animus fertur in furtum sub mortali prohibitum. Non quasi tot committat peccata gravia quot furtula commisit—singula enim furtula sunt partes integrantes unum furtum intentum—, sed quod furtulum primum, et secundum, et tertium, etc., est peccatum mortale propter intentionem graviter malam, ideoque quod­ libet, quamvis nullum aliud haberet praevium, nullumve aliud consequens Praeter intentionem vero tripliciter: ob damnificatio- 308 nem, conspirationem et multiplicationem—seu frequentem repetitionem. Ob damnificationem : qui furatur rem parvi momenti prae­ videns tamen dominum inde passurum esse grave damnum, is peccat graviter contra iustitiam. Ob conspirationem, dum communi videlicet consilio at­ que consensu plures, quantumvis successive, eidem domino materiam levem singuli, simul tamen materiam, absolute aut relative, gravem furantur, omnes mortalem incurrunt iniustitiam. Ob multiplicationem, denique, seu frequentem furtulorum repetitionem, dummodo: a) inter singula furtula non intersit notabile intervallum—id est duorum mensium, ubi singulorum materia prope accedat ad gravem; quindenae, ubi singulorum materia sit revera minima; b) singula fur1 Nonnulli sic loquuntur ac si tot essent peccata gravia quot fuerunt furtula. Melius Billuart (Summa S. Thomae, tr. De iure, diss. 11, a. 4): «Qui ex intentione ditescendi seu notabilem quantitatem surripiendi, saepe quid furatur, singulis furtis peccat graviter ratione mortalis inten­ tionis, cuius quodlibet furtum est exsecutio continuata... Non tamen tot sunt numero distincta peccata mortalia quot sunt minuta furta, sed unum continuatum; quia in una et eadem intentione uniuntur .. Nisi forte fuerit revocata intentio; tunc enim toties peccaretur distincto peccato mortali, quoties revocata intentio resumeretur.» Videsis meam notulam Toties quoties in furtulorum coalescentia, in Angelicum. 23 (1946). pp. 165 ss. 184 DE PECCATIS tula non sint revocata vel restituta 1 ; et c) materia vel sum­ ma totalis furtulorum sit, absolute vel relative, gravis—cen­ setur autem in furtulis sucessivis materia gravis, si quidem parum temporis intercedat inter diversa furtula (v. gr. una vel altera dies), eadem ac in furto simul patrato; si vero in­ tercedat plus temporis, quantitas dimidio maior pro furtulis eidem domino, et quantitas duplo maior pro furtulis a dominis diversis. ' » Casus primus. 309 Haec inter alia Symphorosa confessario pandit : Ex quo famula ingressa fui cuiusdam dominae proposui in corde meo nummos quotquot possem in mercium quotidiana emptione subripere; hoc quidem pacto iam collegeram 10 doliares cum, post quattuor menses, domina rem novit et a famulatu me deiecit. Novum exinde cum adepta fuerim, a furtulis cons­ titui penitus abstinere; occasio tamen offerebatur mens­ trua, cum domina rus ibat et capsam pecuniariam absque custodia relinquebat; igitur toties quoties 5 doliares abstuli, licet continuo dolens de praeterito et definiens cavere de futuro ; hunc morem habui per octo solidos menses. Quoties Symphorosa peccavit graviter? 1 Disputatur inter Auctores num. praecisa intentione perveniendi ad materiam gravem, furtulum quo completur gravis materia sit grave pronuntiandum ratione acceptionis, aut ratione tantum detentionis. In primo casu erit peccatum grave etsi praecesserit intentio restituendi fur­ tula anteacta nisi de facto restitutio praecesserit. In altero, non erit pec­ catum grave si propositum praecesserit restituendi anteacta furtula. quamvis, ob impossibilitatem, nondum fuerit facta restitutio (cf. Salmanticenses Mon., tr. 13, c. 5, nn. 20-22). Si vim faciamus verbis, Priimmer videtur esse pro altera sententia, cum ita loquitur: «singula furtula non sint revocata aut restituta» (Th. Mor., II, 82, ed. 1928). Merkelbach, contra, pro prima, dum dicit: «sin­ gula furtula non fuerint efficaciter revocata seu restituta» (Th. Mor., n, 407. ed. 3). Practice parum interest an sit peccatum grave ratione acceptionis, dummodo admittatur peccatum grave ratione detentionis. QUOMODO PECCATUM VENIALE H \T MORTALE 185 Solutio Oportet distinguamus furtula commissa in primo ab iis 310 quae in altero famulatu. In primo Symphorosa egit ex intentione praevia nummos quotquot posset arripiendi. Supponimus ergo famulam apprenhcndisse possibilitatem pertingendi ad materiam totalem gravem. Qua quidem in hypothesi : 1. ° Certum est apud omnes Symphorosam peccasse gra­ viter a primo furtulo; non secus ac ille qui furaretur mate­ riam levem, volens efficaciter furari gravem, si posset. 2. ° Quantumvis nonnulli Auctores sic loquantur ac si Symphorosa tot commisisset peccata gravia quot fecit fur­ tula, dicendum est in primo famulatu ipsam semel graviter deliquisse illis omnibus furtulis; nisi fingas revocatam at­ que reassumptam intentionem—cuius nullum est signum—, quo quidem in casu tot erunt peccata gravia furti quot fue­ runt numero intentiones gravem materiam auferendi. In altero famulatu furtula non coadunantur intentione 311 sed multiplicatione sive repetitione 1 ; ideo : ° Certum est apud omnes singula furtula quorum sum­ l. ma non pertingit ad materiam gravem esse peccata venialia, furtulum vero quo ad materiam gravem pervenitur esse pec­ catum grave—nisi fur dum indulget huic furtulo non adver1 Nullum adest indicium omnia aut quaedam furtula restituta fuis­ se. Nec sufficiens indicium ut putemus omnia aut singula fuisse efficaci­ ter revocata, quoniam efficax dolor de praeterito importat restitutionis propositum; hoc autem propositum intellegi non potest cum immediata consumptione pecuniae ablatae—unde fieret impossibilis restitutio—. nam agitur de furtulis per octo solidos menses; et ideo et si non pecca­ verit graviter accipiens, peccavit saltem graviter retinens acceptum. Id de quo post furtula Symphorosa dolet continuo non est ipsum furtum, verum occasio novae electionis, cui se exponit si domina, reversa e rure, tangat pecuniae deficientiam. 1δ6 DE PECCATIS tat ad unionem eius cum praecedentibus; ad unionem, in­ quam, in damnificatione domini aut in retentione rei alienae; advertens etenim nec desinens sive a furto sive a possessio­ ne, vult damnum grave proximi aut detinet invito domino rem alienam notabilem. ° 2. Furtula quae sequuntur post completam materiam gravem habentur ab aliis veluti circumstantiae (leviter aut notabiliter aggravantes) mortalis peccati praecedentis \ quod ideo extenditur ad ulteriorem summam; ab aliis vero dici­ tur inchoatio novae seriei, in qua furtula non pertingentia ad summam notabilem tot erunt peccata venialia, furtulum autem hanc summam complens erit grave peccatum. In altero propterea famulatu Symphorosa peccavit mor­ taliter saltem semel ; iuxta quosdam, bis. Alii casus. 312 C. II.—Se parochus accusat confessario quod plures, par­ tes leves in diei Officio praetermiserit ; immo quod saepe de­ traxerit atque leviter calumniatus sit vicario suo colloquens cum episcopo. Coalescuntne in materiam gravem illae omis­ siones atque huiusmodi sive detractiones sive calumniae? Sol.—Affirmative. Illae quidem, si tot scilicet a pluribus horis partes, quantumvis leves, omittantur quae simul sump­ tae aequivaleant uni parvae horae; et si quidem ab initio mul­ tiplex fuerit haec omissio intenta, ipsa constituet peccatum grave unicum; si non fuerit ab initio intenta, tot erunt pec1 In hoc sensu puto esse interpraetanda quae dicit Prümmer (l. cj : «Qui vero, postquam gravem materiam furtulis abstulerit, pergit in fu­ rando. toties mortaliter peccat quoties attendit ad materiam iam surreptam et renovat intentionem retinendi illam cum aliis... In praxi suf­ ficit si confessarius cognoscat summam furtulis sublatam et forsan tem­ pus, quo durante furtula facta sunt.» At minus recte Merkelbach (l. c.) : «Furta levia, materiam gravem iam completam subsequentia, non consti­ tuunt novum peccatum mortale..., nisi considerentur ut unum quid cum materia gravi praecedenti, quia tunc includunt huius approbationem.» QUOMODO PECCATUM VENIALE FIAT MORTALE 1S7 cata venialia quot omissiones leves, postrema excepta quae mortalis est, quippe qua compleatur gravis materia. Leves quoque detractiones et calumniae, quando congerens defec­ tus leves, veros et a fortiori falsos, quis graviter nocet eum de quo detraxit vel cui calumniam intulit; et si quidem grave nocumentum fuit ab initio intentum, etc. C. III.—Coalescuntne servilia opera intra eundem diem, 313 festum vel dominicum, exercita ; plures pariter comestiones leves in uno die vel abstinentiae vel ieiunii? Sol.—Servilia, affirmative, si ab eadem persona exer­ ceantur; non tamen peccat graviter qui mandat sex famulis ut laborent per horam, nisi scandalum adsit. Ita Merkelbach L Quoad ieiunium, etiam affirmative, nam fuit damnata ab Alex. VII propositio: «In die ieiunii qui saepius modicum comedit, etiamsi notabilem quantitatem in fine comederit, non frangit ieiunium» (Denz., 1129). Quoad abstinentiam vero negative. Est autem ratio, quoniam semel fracto ieiunio, hoc amplius neque servari neque frangi potest; at prae­ ceptum abstinentiae semel laesum potest iterum atque ite­ rum violari, et ideo tot sunt peccata gravia 2 aut levia quot fuerint comestiones, moraliter distinctae, cibi vetiti in quan­ titate notabili aut dumtaxat modica. C. IV.—Utrum plures materiae leves, eodem voto promis- 314 sae, coalescere possint in materiam gravem. Sol.—Respondet Fanfani: «Cum distinctione: a) si ma­ teriae illae leves explicite promittantur ut res singulares Merkelbach, l. c., II, G8S. «De facto multi violatores putant se semel peccasse, etiamsi plu­ ries in die carnes manducaverint. Itaque confessarius saepe non tenetur interrogare- paenitentem. qui se accusat de transgressione legis abstinen­ tiae, quoties quolibet die carnes manducaverit, sed sufficit scire quot diebus abstinentiam non servavcrit> (Prümmer, /. c., n. 063). 1 3 DE PECCATIS 188 —e. g. dare quotidie viginti centesimos in eleemosynam; recitare quotidie 3 Ave Maria, etc.—, negative, idest non coalescunt: unaquaeque enim res singularis est obiectum completum voti : atque ideo frangendo pluries votum, mul­ tiplicantur numerice peccata, sed non uniuntur materiae, cum una sit ab altera independens; b) si vero plures mate­ riae leves ut aliquid unum promittuntur et solum maioris facilitatis causa in plures minutas partes dividuntur—e. g. dare centum libellas in eleemosynam, distribuendo quotidie unam libellam—, tunc materiae leves coalescunt seu uniun­ tur et crescere possunt usque ad gravem materiam : obiectum enim voti in casu unum est (centum libellae) ; sufficit igitur ut pars notabilis huius obiecti omittatur, quomodocumque omittatur, ut gravis transgressio voti resultet; c) quod si nulla explicite facta fuerit distinctio a vovente, tunc : in votis personalibus leves materiae ut in pluribus non censentur coalescere in unum; in votis realibus coalescere censentur. Ratio distinctionis ex eo deducitur quod obligatio votorum personalium (e. g. recitare quotidie quinque Pater et Ave) censetur, ut in pluribus, affixa diei, ita quod transacto die obligatio cesset; dum votorum realium obligatio—e. g. dare centum libellas in eleemosynam distributam in partes aequa­ les per mensem—censetur independens a circumstantia tem­ poris, ita quod si uno die non fuerit satisfactum, satisfieri de­ beat die sequenti» \ λ Fanfani, Th. Mor., Ill, 55. DE LEGIBUS I. NATURALIS LEGIS IGNORANTIA Doctrina. Lex naturalis plura praecepta continet, quorum quaedam 315 sunt nota omnibus, quaedam sunt nota maiori hominum parti, et quaedam non sunt nota nisi sapientibus. Omnibus atque perpetuo nota sunt prima principia com­ munissima: Bonum est faciendum, Malum est vitandum —nemo est unquam hominum qui bonum fugiendum, malumve prosequendum esse putet. Omnibus quoque nota sunt in sua generalitate principia tria, triplici hominis inclina­ tioni naturali consona: Vita est servanda—quapropter suicidium evitandum—, Vagus concubitus fugiendus est—ideoque matrimonium ineundum—, Veritas dicenda est socie­ tasque fovenda—mendacem hominem et insociabilem decli­ namus naturae instinctu—. Sed haec principia ipsamet possunt a quibusdam ignorari quoad illorum ad casum ex­ tensionem, propter peculiares casus circumstantias sive rerum adiuncta, ita ut quis existimet mortem multo meliorem vita misera, proli sufficienter provideri extra coniugium, quandam veritatem vel societatem esse sibi molestam. 190 316 ■ 317 DE LEGIBUS Praeter principia, sunt et naturali legi conclusiones, quae necessario nexu illis iunguntur atque possunt ex illis erui absque erroris formidine. Quaedam veniunt conclusiones proximae, quae, coniunctissimae principiis per se notis, fa­ cile vel ipsis popularibus innotescunt. Sed cum ipsarum no­ titia petat discursum et lumen hebetetur, quo clarescunt principia, propter vitiosos habitus, pravam institutionem, passiones vehementes, hae conclusiones proximae non in­ notescunt omnibus: D. Thomas nixus testimonio sive Iulii Caesaris sive Apostoli dixit: «Apud quosdam non repu­ tabantur latrocinia peccata, vel etiam vitia contra natu­ ram» ’. Quapropter, ut hae ipsaemet conclusiones ab om­ nibus expedite nulloque admixto errore cognoscerentur2, divinitus fuerunt revelatae in praeceptis Decalogi. Haec autem praecepta data populo, de iis ergo quorum ratio statim populo innotescit, illa tantum complectitur in quibus maxime elucet ratio debiti ; sunt ergo praecepta iustitiae, ad praecipuos quidem benefactores, Deum ac parentes, indeque ad proximum communiter, cuius proscribunt iniurias manifestas, nempe homicidium, uxoris adulterium, fur­ tum rerum exteriorum, depositionem falsam coram iudice et appetitum de uxore atque fortuna aliena. Sed quoniam enervatur principiorum robur cum ad particularia seu con­ creta descendimus, non est mirum si pluribus licitum videa­ tur furtum pro eleemosyna facienda, periurium pro salvan­ do innocente, occisio moribundi ne diutius dolores aegritu­ dinis patiatur. Cetera, quoniam non statim populo perspicua, non pro­ hibentur neque praecipiuntur in Decalogo, in quo nihil de minoribus iniuriis neque de pluribus partibus iustitiae ad­ nexis, neque de officiis fortitudinis, temperantiae, pruden1 ’ S. Thomas, Summa Theol., I-II, 94. 6; cf. a. 3. Id., ib., I. 1, 1. NATURALIS LEGIS IGNORANTIA tiae *. Potest igitur ignorari a quibusdam, etiam per longum tempus, malitia pollutionis, fornicationis, pravarum cogita­ tionum immo et desideriorum inefficacium—bene quamvis perspectam habeant exteriorum actuum malitiam. Sunt denique plurimae conclusiones notae solis sapienti­ bus. Licet etenim necessario profluant a principiis, praesupponunt expeditum atque diuturnum rationis exercitium seu prolixum immunemque discursum. Porro si theologi discreparunt et discrepant ab invicem de quorundam ac­ tuum moralitate, bonitate scilicet aut malitia, nec mirari quis debet plurium actuum malitiam latere indoctos. Casus primus. Confessionem audiens cuiusdam militis qui, post pigrum 318 immane bellum, sanus reversus est in patrios lares magna profecto admiratione Marcianus est suffultus. Interrogatus enim num commercium cum meretricibus umquam foverit, miles candide dixit: Saepius quidem, at perpetuo id pretii persolvi quod ipsis communiter dabatur. Requisitus autem de modo quo se gessit erga hostes, miles respondit : In eos explosi quotquot plumbeas glandes explodere licebat, illa videlicet excepta quam mihi, si in extremo periculo versa­ rer, reservabam. Rogatus quid postrema hac clausula sibi vellet, expeditam dedit responsionem: Hoc est apud for- 192 DE LEGIBUS Solutio 319 320 Dixerat D. Thomas: «Manifestissime ratio debiti, quae requiritur ad praeceptum, apparet in iustitia, quae est ad alterum : quia in his quae spectant ad seipsum videtur primo aspectu quod homo sit sui dominus, et quod liceat ei facere quodlibet; sed in his quae sunt ad alterum, manifeste appa­ ret quod homo est alteri obligatus ad reddendum ei quod debet»1. Ideo inter Decalogi praecepta prohibetur quidem adulte­ rium, «per quod aliquis usurpat sibi rem alienam, abutendo scilicet uxore proximi» 2. Non est ergo mirandum si sint ho­ mines ita rustici atque tam parum in re morali instructi qui putent licitam sibi fornicationem cum femina libera atque libere copiam offerente proprii corporis; quapropter illos vacare culpa qui accedentes ad meretrices pretium solvant ipsis dari solitum. Sed nec est mirandum quod milites nonnulli ex familia­ ritate cum sodalibus qui mortem extollunt captivitate glo­ riosiorem, putent suicidium licitum: agitur enim vita pro­ pria, eaque inter hostes ignominiose protrahenda, honorifice, contra, profusa. lam D. Thomas dixerat : «Quod aliquis sibi inferat mortem, ut vitet mala poenalia, habet quidem quandam speciem fortitudinis» ; adiecit attamen : «Non tamen est vera fortitudo, sed magis quaedam mollities animi, non va­ lentis mala poenalia sustinere» 3. Sed plures specie deci­ piuntur quam veritatem assequantur. Ipsi quoque qui Chri­ stianam educationem habuerunt non perpetuo valent prae­ stigias cavere atque captiones dialecticas, ideoque potest de 1 2 3 S. Thomas, l. c., II-II, 122, 1. Id., ib., 170, 1. Id., ib., G4, 5, 5m. NATURALIS LEGIS IGNORANTIA 193 eorum cordibus naturalis lex iam agnita deleri ob malas per­ suasiones quibus continuo subsunt b Sed utrum miles de quo agitur tanta laboraverit igno­ rantia, res minus obvia, ulteriorem inquisitionem postulans ex parte Marciani confessarii. Alii casus. C. II.—Liberius, confessarius, nullam admittit penes pae- 321 nitentes ignorantiam invicibilem legis naturalis, illis nixus S. Augustini verbis, quae probavit Cone. Tridentinum: «Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis, et adiuvat ut possis» (Denz., 804). Sol.—Concilium Tridentinum, prout iam Salmanticenses replicarunt2, loquitur de praeceptorum observantia quando haec ab homine cognoscuntur; quod profecto non obstat quin ratione ignorantiae nequeant ab iis impleri quibus sunt ignota. C. III.—Lucretia, mater familias, nonnumquam recurrit 322 ad mendacia quae pro pace domestica putat necessaria et propterea licita. Marollius, confessarius, miratur valde num mendacii, quantumvis officiosi, ingenita malitia possit a fe­ mina Christiana invincibiliter ignorari. Sol.—Non est cur Marollius vix credibilem putet hanc matris familias ignorantiam; quia non agitur, imprimis, de praeceptis legis naturae notis statim omnibus in sua generalitate; agitur insuper de praeceptis, etsi universaliter no­ tis, in his adiunctis; Lucretia, denique, cum mendacium profert pro servanda pace domestica, versatur probabiliter in sic dicto casu perplexo in quo putat se peccare mendacium > ’ Id., ib., I-II, 94, 6. Salmanticenses Mor., tr. 20, c. 14, n. 35. 194 DE LEGIBUS proferens et mendacium omittens, quo profecto in casu licite omnino eligit quod sibi tunc videtur minus malum. 323 C. IV.—Cum in acatholica regione vigeat lex qua medicis et infirmariis permittitur vitam aegrotorum abbreviare qui insanabiles sunt, morti properant dolorissimae et medicinam letalem conscii postulant, quaestio a nonnuliis ponitur num praxis huius malitia possit invincibiliter ignorari. Sol.—Affirmative, nec modo ob impunitatem regionali lege sancitam, sed ob motiva quoque quae induxerunt le­ gislatorem ad impunitatem concedendam: agitur enim de insanabilibus iisque properantibus morti dolorosissimae, qua­ propter abbreviatio vitae apparet uti misericordiae opus ; et agitur de iis qui medicinam letalem conscii petunt, quo et videntur salva tectaque iustitiae iura. Bona attamen fides difficile penes catholicos infirmarios et praecipue medicos admittenda, quippe qui cognoscere tenentur Ecclesiae dam­ nationem non semel nostris hisce temporibus iteratam 1 de intrinseca malitia occisionis debilium, et propterea de mor­ tis acceleratione quoad aegrotos. 324 C. V.—In quadam paroecia parochus eiusque cooperator praxim diversam tenent in confessionibus excipiendis : dum hic etenim omnes prorsus mulieres coniugatas de matrimo­ nii usu aperte interrogat, ille ex professo abstinet ab inter­ rogandis mulieribus pauperrimis et multa prole oneratis quippe quae praesumi possunt onanismi malitiae prorsus ignarae. Sol.—Carpendus est imprimis cooperator, quod aperte om­ nes prorsus feminas coniugatas de usu matrimonii interro­ gat: debet enim procedere interrogationibus plus minusve generalibus, sufficientibus tamen ut paenitentes, si rei sint 1 Cf. Decretum S. Officii (AAS., 32 [1940], p. 553) et enc. Mystici Cor­ poris (AAS.. 35 [1943], p. 239). NATURALIS LEGIS IGNORANTIA 195 onanismi, rem intellegant de qua agitur; v. gr. utrum in ma­ trimonio recte se habeant, in eius usu opus naturae impe­ diant; sed hae ipsae quaestiones non omnibus coniugatis ponendae sunt, verum iis tantum quos fundate suspicatur confessarius matrimonio abuti nec de abusu tamen se ac­ cusant. ~ -rni— WM « Batzill, Decisiones S. Sedis de usu et abusu matrimonii, p. 25, ed. 1937. a Genicot, Casus Conse., 1129, ed. 1928. ~ Sed carpendus est quoque parochus. Ad dubium etenim : 325 «Quando adest fundata suspicio paenitentem, qui de onanismo omnino silet, huic crimini esse addictum, num confessario liceat a prudenti et discreta interrogatione abstine­ re, eo quod praevideat plures a bona fide exturbandos, multosque Sacramenta deserturos esse? Annon potius teneatur confessarius prudenter ac discrete interrogare?» S. Paenitentiaria iam die 10 martii anni 1886 respondit: «Regulariter negative ad primam partem ; affirmative ad secundam» x. Ad rem Genicot : «Errat (confessarius) dum passim cum omni­ bus altum silentium servat, quasi supponere possit omnes in bona fide versari. Quin etiam huiusmodi silentium confessarii universe servatum cum iis qui aliqua indicia onanismi dedere, redundaret contra bonum commune, praesertim in pagis aliisque locis exiguis. Vix enim fieri potest ut hoc si­ lentium confessarii non innotescat plerisque et (prout vulgo rudes silentium pro consensu habere solent) explicetur quasi sacerdos ille onanismi vitium parvi faceret, neque ut impe­ dimentum recipiendi sacramenta intueretur» 2. Sed et ipse Pius XI : «Sacerdotes qui confessionibus audiendis dant ope­ ram... admonemus, ne circa gravissimam hanc Dei legem fideles sibi commissos errare sinant..., neve in iis ullo modo conniveant» (Denz., 2240). DE LEGIBC'S 196 II. LEX HUMANA QUOAD ACTUS INTERNOS Doctrina. 326 Actus interni sunt qui a potentiis procedunt interioribus, ab intellectu utputa et voluntate. Dum actus externi, mem­ brorum vel potentiarum externarum, valent secundum se percipi sensibus, et ideo sunt occulti per accidens—dum fiunt scilicet absque homine teste—, actus interni, cum ex propria natura testem excludant hominem, per se occulti sunt atque dicuntur. Actus interni distinguuntur communiter in pure et mixte internos. Est actus pure internus qui cum externo nullatenus coniungitur, v. gr. meditatio, prava desideria. Est autem mixte internus, qui iungitur externo. Actus internus valet externo iungi essentialiter seu ne­ cessario atque accidentaliter sive concomitanter. Necessario iungitur cum externo, huic dum tribuit ut sit actus humanus —actus enim humanus, cum procedat a voluntate et praesupponat finis cognitionem, non salvatur absque actu volun­ tatis et intellectus—; item dum ei tribuit ut sit talis actus specificus seu polleat efficacia ad quam fuit institutus—sic baptismi administratio intentionem exigit baptizandi, ne ma­ neat mera ablutio, quantumvis voluntaria—. Iungitur, e con­ tra, accidentaliter quando non requiritur ad esse humanum aut specificum externi actus, quem ideo comitatur ex ope­ rantis voluntate superaddita—sic rosarii marialis recitatio, licet petat recitationem voluntariam, ut sit humana, et myste­ riorum quandam meditationem, ut sit rosarii, non petit ex sese intentionem satisfaciendi pro peccatis, quapropter haec intentio recitationi accidit ob finem operantis. LEX HUMANA QUOAD ACTUS INTERNOS 197 Nulla est apud auctores disputatio de legis humanae po- 327 testate in actus mixte internos qui necessario externis copu­ lantur ut hi veniant humani. Humana etenim lex est huma­ norum actuum directiva; a quibus actus externus exsularet nisi interno coniunctus. Praecipiens ergo homini ut quid fa­ ciat, praecipit ut id velit facere; prohibens ne quid commit­ tat. et voluntatem prohibet incompossibilem cum omissione. Actus mixte internus qui necessarius sit ad esse speci­ ficum externi potest, omnium sententia, saltem lege ecclesias­ tica praecipi et vetari, quantumcumque interior affectus non cadat sub coercitiva legis efficacia nisi exterius prodeat; in casu actus praecipitur vel prohibetur qua talis actus. Sic Ecclesia praecipiens iuramentum exigit intentionem qua in­ vocetur divinum testimonium, et iubens baptismi collationem petit intentionem faciendi quod ipsa facit. Actus mixte internus accidentaliter coniunctus cum exter­ no unam fortunam sequitur cum actu pure interno: ille etenim, quia innecessarius est, non praecipitur aut vetatur lege qua exterior praescribitur aut proscribitur; attingendus foret secundum se, ut actus pure internus. Et omnes quidem tenent civilem legem imparem quae pure internos actus iubeat vel prohibeat. Non omnes attamen hanc tribuunt impotentiam legi ec- 328 clesiasticae. Loquimur ergo de potestate Ecclesiae legifera, non dominativa; de potestate iurisdictionis, non magisterii; de po­ testate iurisdictionis in foro externo, non in foro conscien­ tiae; de potestate, uno verbo, Ecclesiae propria, non de illa quam obtinet vicariam b 1 «Agitur autem de potestate humana, quae est potestas legifera propria societatis ecclesiasticae, secundum eius naturam societatis exter­ nae et visibilis. Quae humana potestas Ecclesiae utique procedit a Deo et quidem modo speciali: sed non idcirco est divina, sicut non est divina potestas societatis civilis, quae utique procedit a Deo: diversus enim mo- 198 DE LEGIBI S Et Ecclesia quidem, cuius est definire suae competentiae terminos, hos ad pure internum actum nondum expresse extendit; dedit potius declarationes huic extensioni adver­ sas h Censemus propterea, cum Angelico Praeceptore2, quoad actus pure internos ecclesiasticam legem impotentem. Alii tamen aliter opinantur. Sed perdurante inter canonistas aeque ac inter theologos dus originis non facit ad rem. Cui potestati humanae Ecclesiae contrapo­ nitur potestas vicaria seu ministerialis, quae profecto divina est, a Deo Ecclesiae delegata, eamque habet plurimis in rebus: in determinandis ritibus accidentalibus sacramentorum a Christo non determinatis; in dispensatione et commutatione votorum; in proponendis, magisterio in­ fallibili, veritatibus a Deo revelatis. Potestas haec vicaria a Deo conces­ sa potest continere potestatem vicariam ad praecipiendos actus inter­ nos, qualis de facto datur, v. gr., confessario (Dei ministro) ad imponen­ dam meditationem in paenitentiam seu satisfactionem sacramentalem. De hac potestate vicaria, quae divina est, hic non agitur. Nec agitur de potestate in foro interno, ubi causa non agitur inter fidelem et Eccle­ siam, sed inter fidelem et Deum; sed de potestate in foro externo in quo directe prospicitur bono societatis. Agitur praeterea de potesta­ te legifera, non de potestate domination quae in subditum habetur me­ diante voto et professione religiosa, ex qua profecto praecipi possent actus interni. Potest enim quis voto se adstringere ad oboedientiam etiam quoad actus internos sive absolute sive saltem praecipiente Su­ periore; tunc autem Superior praecipit ex potestate dominativa, cuius mensura desumitur ex traditione voventis» (Wernz-Vidal, lus Canon., I, 136, ed. 1952). 1 «Textus iuris superioris quod attinet, Decretum Gratiani duos textus refert qui in materia poenali videntur negare potestatem Ecclesiae imponendi actus internos. Prior est decretalis Urbani II (a. 1080), qui subdiaconos et alios in maioribus constitutos ab eorum graduum digni­ tate excludit, si continentes esse nolunt, cum hac tamen restrictione: De manifestis quidem loquimur: secretorum autem et cognitor Deus et iudex est (c. 11, D. 32). Alter textus est a iure Romano desumptus (D. XLVIII, 19, de poenis, 18): Cogitationis poenam nemo patitur (c. 16, Dist. I, de paenitentia). Innocentius III, celebri effato (a. 1191) declaravit poena canonica feriendos esse solos illos simoniacos quorum excessus est Ecclesiae manifestus, quia haec non iudicat de occultis. Alio ef­ fato (a. 1207) addit, quia nobis datum est de manifestis tantummodo iudicare, simoniam quae in sola intentione exsistit et non manifestatur, non cadere sub canonicis sanctionibus» (Van Hove, De legibus ecclesias­ ticis, 1G9, ed. 1930). 2 S. Thomas, Summa Theol., I-II, 91, 4; 100, 9. LEX HUMANA QUOAD ACTUS INTERNOS 199 veteri controversia, non est putanda Ecclesia dirimere quae­ stionem disciplinari quodam decreto. Et ideo si qui veniant interiores actus sub lege ecclesiastica contenti, haec lex iure praesumitur salvari in nostra etiam sententia. Casus primus. Pater Christophorus, Ordinis Minorum, sive solus sive in 329 choro cum aliis divinas horas recitans libenter animo excur­ rit atque vagat. Hinc scrupulis angitur num obligationi Offi­ cii satisfecerit. Quid dicendum? Solutio Quem ad modum intentio est actus voluntatis, attentio est 330 actus intellectus—advertentia, consideratio, applicatio men­ tis ad aliquid. Ex parte obiecti communiter distinguitur attentio exter­ na et interna. Externa habetur cum mens applicatur ad vi­ tandos exteriores actus cum attentione interna incompossibiles h Interna vero, cum mens applicatur sive ad verba orationis, quae recte proferantur—attentio materialis seu 1 «Attentio externa in vero sensu potest vocari attentio, cum per illam homo attendat ne oratio perturbetur per occupationes externas. Sicut enim custos qui attendit ne ferae irrumpant in hortum floridum, recte dicitur habere attentionem de horto, ita a pari orans qui abigit occupationes externas, habet attentionem de oratione» (Prümmer, Th. Mor., II. 354, ed. 1928). Uti actiones incompossibiles cum attentione inter­ na, enumerat S. Alphonsus (Th. Mor., IV, 176, ed. Gaudé) «fabulari, scribe­ re attente audire alios loquentes, celeriter se vestire, magna applicatione aliquid agere»; ut actiones vero compossibiles cum attentione illa «ambu­ lare. se lavare, induere non omnino properanter (cum sacerdotes immo teneantur orare dum se induunt sacris vestibus); item colligere herbas, flores aut uvas, instruere focum, sternere lectum, pectere caput, respicere collem, flumen, etc.». superficialis—, sive ad sensum verborum—attentio littera­ lis—, sive ad finem orationis vel res divinas—attentio spi­ ritualis. Haec interna triplex attentio in actualem et virtualem di­ vidi solet: actualis est qua quis actu considerat verba, sen­ sum vel finem orationis; virtualis est advertentia quae fuit actu—initio videlicet orationis—atque ex intentione non re­ tractata censetur moraliter permanere 331 Omnium sententia: a) ad essentiam ipsam orationis ali­ qua attentio est necessaria ; b) ad orationem mentalem quae­ dam attentio interna requiritur, et ideo qui voluntarie vacat aliis cogitationibus orationem mentalem interrumpit; c) di­ stractiones internae voluntariae sunt peccaminosae etiam in vocali oratione, cum sint contra reverentiam debitam Deo. Disputatur attamen num ad externam orationem, maxi­ me publicam—quae fit nempe ab Ecclesiae ministro, nomine Ecclesiae—requiratur attentio interna, aut externa sufficiat. Nam alii dicunt solam attentionem externam necessariam esse, simul cum intentione orandi sive Officii divini recitan­ di; alii petunt attentionem internam; et alii putant quod at­ tendens ad rectam verborum prolationem, etsi alienis cogi­ tationibus vacet, retinet cum attentione externa attentionem internam necessariam. «Aliquis actus dicitur durare dupliciter: aut secundum essentiam, aut secundum virtutem, sive effectum suum; sicut motio eius qui lapi­ dem proicit durat per essentiam actus dum manum lapidi movendo appo­ nit, sed virtus motionis manet dum lapis ex vi impulsionis primae mo­ vetur· (S. Thomas, in 4, dist. 15, q. 4, a. 2, qla. 3). «Secundum hoc dico, quod attentio in oratione manere debet semper secundum virtutem, sed non requiritur quod semper maneat per essentiam actus. Manet autem secundum virtutem, quando aliquis ad orationem accedit cum intentio­ ne aliquid impetrandi vel Deo debitum obsequium reddendi; etiamsi in prosecutione orationis mens ad alia rapiatur: nisi tanta fiat evagatio quod omnino depereat vis primae intentionis. Et ideo oportet quod fre­ quenter homo cor revocet ad seipsum» (ib„ qla. 4). «Ascendit intellec­ tus in Deum quando orationem ad Deum ordinavit, et virtus illius as­ census in tota oratione manet> (ib., 3m). 1 LEX HUMANA QUOAD ACTUS INTERNOS 201 Porro nullibi constat Ecclesiam hactenus praescripsisse directe internam attentionem in Horas divinas recitandas; quoniam ipse textus Dolentes, de celebr. miss. (c. 9, X, 3, 41) non habetur tamquam probativus a Concina, strenuo defen­ sore rigidioris sententiae. Ideo Priimmer: «Neque pro affir­ mativa neque pro negativa sententia potest ullum certum argumentum adduci ex definitionibus aut decretis Eccle­ siae» *. Quaestio ergo ponitur num interna haec attentio sit prae- 332 cepta indirecte, utpote necessaria ut recitatio Officii veniat actus humanus aut saltem actus orationis. Est autem necessaria ad ipsam orationis substantiam pro fautoribus rigidioris, seu alterius, sententiae. Qui tamen vo­ luntarie quoque distractum aestimant satisfecisse Officio quandiu non plene advertat se distractum esse, advertens autem faciat aliquid ad eliminandas distractiones. Pro patronis vero primae seu mitioris sententiae attentio interna non requiritur ad substantiam orationis saltem pu­ blicae ; quapropter quandiu qui Officium recitat attentionem externam observaverit et integrum dixerit Officium, non est cunctandum quin obligationi recitationis satisfecerit1 2. Ad sententiam, denique, mediam sive tertiam, ipsomet facto quod recitans integrum Officium iam adhibuit internam attentionem ad verba pronuntianda, habuit etiam attentio­ nem internam sufficientem 3*8 . Prümmer, l. c., 355. Obici forsan posset quod, stante probabilitate regidioris senten­ tiae et ideo dubio de sufficientia attentionis externae, principium appli­ candum est: Obligationi certae non satis fit adimpletione dubia. Sed hic praecise dubium agitur de legis exsistentia, utrum scilicet detur Ecclesiae lex praescribens internam attentionem. Ubi et prae oculis habendum est Ecclesiam bene nosse sententiam mitiorem theologorum, modernorum ac veterum, quin hucusque eam explicite damnaret aut im­ plicite. 8 Attentio ad verba pronuntianda «si sit nimia, ineptam interrup­ tionem faciet, scilicet si in singulis verbis homo cogitare velit qualiter 1 3 202 333 DE LEGIΠUS Patri igitur Christophoro respondendum est quod, etsi libenter animo excurrerit et vagaverit, seu quamvis volunta­ rie fuerit mente distractus Horas divinas recitans, obliga­ tioni Officii satisfecit quandiu intentionem recitandi Offi­ cium non retractaverit. Oportet attamen adiciamus eum pec­ casse irreverentia in Deum, indulgens distractionibus; ideoque venialiter toties quoties. Alii casus. 334 C. II.—Cum superior quidam religiosus nonnullis praeci­ peret sibi subditis ut meditationi vacarent, alii renuerunt oboedire quod meditatio sit actus pure internus, alii contra putarunt se praecepto teneri ideo quod actus pure interni in canonibus 125, 595 et 1367 expresse praescribantur. Sol.—Errarunt primi, nam «etsi oratio mentalis in se sit actus pure internus, vacatio, id est sese liberare ab aliis occu­ pationibus atque sese applicare per aliquod spatium tempo­ ris orationi, est actus externus; ideoque potest ex hac parte evadere obiectum oboedientiae» h Errant quoque et alii, nam in illis canonibus «non praescribuntur directe interna pie­ tatis exercitia clericis, religiosis alumnis Seminarii, sed eo­ rum Superioribus praecipitur ut curent ea fieri, urgendo curam ipsorum pastoralem et declarando materiam in qua non debent esse neglegentes (curent), ad quae de cetero ipsi se implicite obligant hoc ipso quod libere volunt in clerica­ tum, religionem, Seminarium admitti. Qua ad hoc uti de­ beant potestate, canones illi non definiunt, et certe inutiliter ad hoc adhiberetur moralis coactio, v. gr. per poenas, si quae in illis materiis externa sunt adimpleantur» 2. formanda sunt; quandoque etiam faciet errorem, quia sic cogitanti minus verba occurrent. Talis autem attentio sufficit, ut sit tanta quanta sufficit ad integram verborum pronuntiationem» (S. Thomas, l. c., qla., 5. 2m). » Fanfani, Th. Mor., III, 357. ’ Wernz-Vidal, l. c., n. 138. H ( LEX HUMANA QUOAD ACTUS INTERNOS 203 C. III.—Non admittens Ecclesiae potestatem in actus pure 335 internos. Damianus renuit paenitentiam acceptare quam de meditatione novissimorum imponere volebat confessarius. Sol.—Fallitur profecto Damianus, quoniam non agitur in confessione potestas ecclesiastica sed vicaria sive divina. C. IV.—-Ex illo quoque capite Damianus denegat Eccle­ siae ius imponendi meditationem pro lucranda indulgentia. Sol.—Hic quoque Damianus a veritate aberrat; quoniam aliud est fideles obligare ut meditentur. et aliud determinare condicionem sine qua ipsis non largitur Pontifex indulgen­ tiam. C. V.—Ductus immo principio non absimili «de internis 336 non iudicat Ecclesia», Damianus eousque pergit ut dubitet de valore excommunicationis latae in haereticos, cum haeresis consistat in interno dissensu. Sol.—Etiam in huius principii applicatione deficit Damia­ nus. Canon enim 2314, in quo haeretici excommunicantur, praesupponit canonem 2242, cuius exordio dicitur: «Censura punitur tantummodo delictum externum...» Ideo, prout scite Billot1 animadvertit, in ipsa bulla Ineffabilis, qua definie­ batur conceptio immacculata B. Virginis, haec duo apprime distinguebantur : a) qui dogma definitum non admitteret, eo ipso deficeret a fide; b) poenis autem ecclesiasticis tunc dum­ taxat hic subditur si, quod corde sentiebat, verbo aut scripto aut alio quovis modo ausus fuerit significare. C. VI.—Emericus, qui Ecclesiae potestatem denegat in 337 actus internos accidentaliter coniunctos cum externis, non potest intellegere quomodo Ecclesia praecipiat parochis ap­ plicationem missae pro populo. Sol.—Ad quorundam sententiam, quoniam agitur actus internus necessario coniunctus cum externo; applicatione i Billot, De Ecclesia, I, p. 461. ed. 1909. 204 DE LEGIBUS siquidem sacrificium offertur in certum finem, et ideo inten­ tio agitur externam actionem afficiens h Possemus quoque dicere Ecclesiam iniungentem parochis applicationem mis­ sae pro populo determinare dumtaxat debitum quo pastores tenentur ex officio, ut scilicet pro grege orent. 338 C. VU.—Potestne pariter Superior religiosus subditis praecipere sacerdotibus ut missam applicent ad eius inten­ tionem? Sol.—Affirmative, ut patet ex responso S. Congr. de Reli­ giosis diei 3 maii 1914 2, vel quod non agitur actus internus pure accidentaliter conexus externo (337), vel quod Superior utitur potestate dominativa, vel quod religiosi tenentur ut adiuvent materialiter communitatem, de eorum necessitati­ bus sollicitam, et hoc praecepto definiatur modus (normalis hodie, forsan et unicus) istius officii. in. LEGIS HUMANAE PROMULGATIO Doctrina. 339 Promulgatio legis est intimatio ordinationis a legislatore volitae et effectae, movens subditos ad aliquid sive agendum sive omittendum. Est propterea legislatoris actus. Sed cum ad legis constitutionem seu exsistentiam plures actus neces­ sarii sint—consilium, indicium et imperium—, prout publica potestas salvatur optime in tota multitudine, in coetu civium, in uno praeside civitatis, sic et legifera potestas congrue sal­ vatur in personis, physicis aut moralibus, diversis, ita vide­ licet ut uni sit votum consultivum, alteri votum deliberati’ 2 Lanza, Th. Mor., I, 310. AAS.. 6 (1914), p. 231. LEGIS HUMANAE PROMULGATIO vum, alteri demum commendetur eius quod deliberatum est promulgatio. At legem cum ferat princeps, promulgationem oportet ipse faciat ut est persona publica; ipse, inquam, sive imme­ diate id est viva voce, sive scriptura vel praecone mediante. Quoniam lex fertur communitati, promulgatio vult etiam le­ gem communitati proditam. Differt ergo promulgatio legis ab eis divulgatione seu notificatione quam legis iam promulga­ tae testes fide digni efficiunt. Omnium quidem sententia, promulgatio est saltem con- 340 dicio necessaria legis. Controvertitur num sit quoque de legis ratione seu essentia. Stat pro affirmativa D. Thomas: nam lex dicit imperium, imperium autem, praeter motionem vo­ luntatis et ordinem rationis, intimationem postulat, cum su­ perior imperans moveat subditum, quem attamen non movet ipsum nisi physice aut moraliter attingat. Lex insuper est re­ gula, non quae ligare possit, sed quae ligat seu obligat; ne­ quit attamen regulare seu obligare quandiu non applicetur regulandis L Sufficienter communitati promulgata lex obligat praesen­ tes et absentes pro quibus fertur; quapropter si lata lex sit irritans, invalidus est contrarius actus quem posuit legi sub­ ditus, licet ignarus legis. Urget etiam statim, aliter nisi le­ gislator statuerit. Si non incipit obligare statim a promulga­ tione, spatium temporis inter diem promulgationis et diem 1 Nec quem moveat decantatum ab adversariis argumentum: legis promulgatio, ideo quod sit applicatio cuiusdam regulae, regulam praesupponit constitutam. Regula namque quae Intellegitur applicationi praevia est regula ut in signo—prout scilicet est in verbo aut scripto—, quem ari modum applicatur Codicis articulus ei qui citra sublectionem velit agere et ei qui praescriptum aliquod est transgressus—; aut est regula quae nondum obligat—rationis ordinatio, quae est legis ini­ tium— ; sed lex. dicens obligationem insuper, promulgetur oportet ut sit completa. 206 DE LEGIBUS qua suum effectum lex incipit producere, vocatur tempus vacationis legis. 341 Quoad promulgationem legis civilis attendendum est Co­ dicibus singularum nationum; communiter leges promulgan­ tur in officiali folio vel periodico et urgent, uti plurimum, post dies, vel mensem, vel bimestrem a die quo in officiali folio sunt insertae. Quoad leges episcopales, modus promulgationis ab ipsomet Episcopo determinatur; ordinarie fit in folio vel perio­ dico dioecesano. Nisi aliud expresse caveatur, statim a pro­ mulgatione obligare incipiunt (cf. can. 335, § 2). 342 Quoad promulgationem pontificiae legis, haec in Codi­ ce I. C. statuuntur: «Leges ab Apostolica Sede latae promul­ gantur per editionem in Actorum Apostolicae Sedis commen­ tario officiali, nisi in casibus particularibus alius promulgan­ di modus fuerit praescriptus 1 ; et vim suam exserunt tantum expletis tribus mensibus a die qui Actorum numero appositus est, nisi ex natura rei illico ligent aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse fuerit statuta» (can. 9). Intelleguntur leges ab Apostolica Sede latae quae ferun­ tur non modo a Romano Pontifice, sed etiam a Congregatio­ nibus, Tribunalibus et Officiis, per quae Romanus Pontifex negotia Ecclesiae universae expedire solet (can. 7) et de qui­ bus agunt can. 242-264. 343 Vim suam exserunt, uti plurimum, post tres dumtaxat menses a die qui apponitur numero Actorum quo inserun­ tur; non igitur a die quo lex fuit condita, neque a die quo Acta illa eduntur. Tres illi menses computandi sunt iuxta 1 «Sl lex quaedam pontificia evulgaretur alio modo, sine expressa cautione de promulgatione, nulla esset, nec obligaret» (Maroto, Instit. I. C., I. 191, ed. 1919). LEGIS HUMANAE PROMULGATIO 207 can. 34, § 3, l.° et 2.°, ideoque ipse dies qui Actis inscribitur totalem numerum ingreditur; menses autem sumendi sunt prout in Calendario. Ergo lex condita die 15 februarii et pro­ mulgata in Actis diei 25 februarii non urget ante diem 25 maii ; urget attamen iam ab initio huius diei, quia tres men­ ses completi sunt. Exceptionaliter exserunt vim suam serius aut citius leges quas legislator specialiter atque expresse statuerit serius aut citius obligare. Etiam per exceptionem a generali regula, illico quaedam leges obligant ex sua ipsa natura; eiusmodi sunt leges respicientes doctrinam fidei atque morum h Immo, iuxta Van Hove2, quem Berutti3 sequitur, nulla est vacatio «in decretis latis in materia quae nullam patitur di­ lationem et quae statim sunt applicanda, ut finis legis possit obtineri» ; et affert (in nota) exemplum de decreto S. Paenitentiariae (16 nov. 1928) quo reservabatur peccatum confessariorum sacramentaliter absolventium quos quomodocum­ que noverint factioni L’Action Française actu adhaerentes quique ab ipsis, uti tenentur, moniti, ab ea se retrahere re­ nuerint 4. Exsulant, a fortiori, ab illa generali regula interpreta­ tiones authenticae exhibitae per modum legis, si verba legis in se certa declarent tantum: hae siquidem interpretationes, * «Ex natura rei nulla est vacatio in decretis quae versantur circa materiam fidei et morum, aut libros damnant et in Indicem referunt, quia haec decreta sunt potius applicationes legis universalis et materiam fidei et morum tangunt» (Van Hove, De legibus ecclis., n. 131., ed. 1930). «Statim obligare incipiunt leges et decreta quibus statuuntur prohibi­ tiones librorum noxiorum : ordinantur enim ad praecavendum periculum circa fidei morumque integritatem» (Berutti, Instit. I. C.. I. n. 51. ed. 1936). - Van Hove, l. c. ’ Berutti, l. c. « A AS.. 20 (1928). p. 398 s. 208 DE LEGIÜUS vi can. 17, § 2, promulgatione non indigent atque valent re­ trorsum seu gaudent virtute retroacti va h Casus primus. 345 Mane dum typos componeret pro vaticano folio L’Osservatore Romano, Titius vidit inter manuscripta vetitum S. Of­ ficii quoad lectionem periodici «Don Basilio». Currit ergo ad aediculam ubi huiusmodi periodicum venale prostrat et emit legitque ultimum numerum priusquam serotinum L/Osservatore publici iuris fiat. Quod cum postridie, sibi ipsi con­ fidens, narret Sempronio sacerdoti, audit tantam festinatio­ nem penitus superfluam, quoniam leges pontificiae—Sem­ pronius asserit—non obligant nisi elapsis nonaginta (90) diebus ab eo quo in Actis Apostolicae Sedis promulgantur. Quid de ratione agendi Titii et de animadversione Sem­ pronii. Solutio 346 Praemittamus textum vetiti de quo agitur (LOsservatore Romano, 23 novembris 1946): «Suprema S. Congregatio S. Officii. Decretum. Damnatur folium hebdomadale Don Ba­ silio. Cum folium hebdomadale quod Don Basilio inscribitur et Romae typis editur, iam inde a prima sui evulgatione, itemque deinceps, ex professo fidei veritates impugnare, cul­ tui divino detrahere, ecclesiasticam hierarchiam publico con1 «Interpretatio haec declarativa nihil legi addit nihilque tollit, sed solummodo, quae subditi prius non intellegebant, facit ut intellegant; qua de causa nihil etiam est quod promulgetur, nullumque ius quaesitum cui interpretatio praciudicium afferat et ideo retrorsum non valeat» (Toso, Ad Cod. I. C. cornm. minora; ad can. 17. pag. 48). «Si quis Praela­ tus legis universalis vereque clarae postulet et obtineat interpretationem, sane universae Ecclesiae, cui per claram legem iam abundanter provisum est, illa nova interpretatio non est promulganda, sed sufficit insinuatio oratori facta» (IVernz-Vidal, Ius Canonicum, I. n. 144, ed. 1952). LEGIS HUMANAE PROMULGATIO 209 temptui exponere, clerum ac religiosos impetere et probris ac calumniis afficere ausu temerario perrexerit et pergat, Emi. ac Revmi. DD. Cardinales fidei moribusque tutandis praepositi, in generali consessu Supremae S. Congregationis S. Officii, habito feria IV, die 20 novembris 1946, eo in com­ perto habito quod huiusmodi folium, vi canonis 1399, nn. 3 et 6, C. I. C., conlati cum canone 1384, par. 2, ipso iure pro­ hibeatur, declaraverunt illud nec vendi nec legi licere absque gravi peccato... Et sequenti feria V, die 21 eiusdem mensis et anni, SSmus. D. N. D. Pius Divina Providentia Papa XII.... relatam Sibi Emmorum. Patrum resolutionem ratam ha­ buit.» Canones conlati sic se habent : «Ipso iure prohibentur... : 347 ° Libri qui religionem, aut bonos mores, data opera impe­ 3. tunt...; 6.° Libri qui quodlibet ex catholicis dogmatibus im­ pugnant vel derident, qui errores ab Apostolica Sede pro­ scriptos tuentur, qui cultui divino detrahunt, qui disciplinam ecclesiasticam evertere contendunt, et qui data opera eccle­ siasticam hierarchiam, aut statum clericalem vel religioso­ rum probris afficiunt» (can. 1399). Et: «Quae sub hoc titu­ lo (XXIII) de libris praescribuntur, publicationibus diariis, periodicis et aliis editis scriptis quibuslibet applicentur, nisi aliud constet» (can. 1384, § 2). Praeterea, ex can. 1398, § 1 : «Prohibitio librorum id efficit ut liber sine debita licentia nec edi, nec legi, nec retineri, nec vendi, nec in aliam linguam verti, nec ullo modo cum aliis communicari possit.» Comperto igitur quod folium de quo agitur iam ipso iure ecclesiastico prohibitum erat, S. Congr. S. Officii simpliciter ac mere declaravit illud folium nec vendi nec legi posse absque gravi peccato. Quapropter: 210 DE LEGIBUS vetiti publicatione in L’Osservatore Romano; agebatur enim lectio vetita a die saltem 19 maii anni 1918, quo vigere ince­ pit novum Ius Canonicum. Et si quidem prae vetito S. Offi­ cii dubium aliquod poterat esse Titio num revera folium illud ex professo veritates fidei impugnabat, cultui divino detra­ hebat, ecclesiasticam hierarchiam publico contemptui ex­ ponebat, clerum ac religiosos impetebat et probris atque ca­ lumniis afficiebat, semel tamen ac novit, ex lectione vetiti manuscript!, folium illud haec omnia facere, dubium prudens iam poterat remanere nullum; et ideo sub gravi tenebatur, vi praescripti canonum, ab eiusdem abstinere lectione. Pec­ cavit igitur (obiective) graviter illud folium legens. ° 2. Sempronius autem, quamvis non erret circa insuffi­ cientem pomulgationem novae cuiusvis pontificiae legis in vaticano folio officioso, quando nulla expressa cautio fit in lege de speciali hoc promulgationis modo ; quamvis non erret insuper circa vacationem legis per tres menses postquam lex, non excepta a generali regula, appareat in Actorum S. Sedis commentario officiali, errat attamen : a) dum tempus trium mensium vacationum generalium legis putat aequivalens tempori 90 dierum, cum possit significare dies 89 et dies 92; b) dum, ob ignoratam exceptionem can. 9, putat librorum prohibitionem illa quoque vacatione gaudere ; c) dum, ob ig­ norantiam can. 17, putat omni convenire interpretationi quid­ quid convenit novae legi; et idea errat; d) applicationem faciens ad casum cui certe non applicatur can. 9. ubi agitur de promulgatione necessaria, sed can. 17, ubi promulgatio dicitur superflua. 349 Sui igitur erroris conscius Sempronius tenetur admone­ re Titium ne prosequatur legere folium illud; hic etenim non debet relinqui in bona fide, ipsi incussa ex Sempronii ad­ monitione erronea, saltem quoniam, una vel festinatione, se paratum exhibuit stare Ecclesiae vetito, nec propterea ti­ mendum est ne peccatum materiale in formale vertatur. 211 LEGIS HUMANAE PROMULGATIO Alii casus. C. II.—lustinus, medicus catholicus, legit in foliis ci- 350 vitatis Summum Pontificem in allocutione pridie habita ad quorumdam medicorum coetum declarasse nonnullas ope­ rationes chirurgicas contrarias esse iuri naturali atque divi­ no. Pergit autem has operationes peragere tamquam licitas quod in Actis Apostolicae Sedis nondum sit promulgata, modo nempe authentico, declaratio. Sol.—lustinus male agit promulgationem authenticam expectans. Hoc enim ipso, scribit Billuart \ quod quis quovis modo cognoscit, sive promulgatione, sive divulgatione, sive proprio studio, aliquid esse contrarium iuri vel naturali vel divino... tenetur illud vitare; nec opponatur declarationem S. Pontificis non esse infallibilem; quoniam hic non quaeri­ tur de fallibilitate vel infallibilitate S. Pontificis sed de suf­ ficientia promulgationis legis ut obliget. C. III.—Lucidus, parochus, quantumvis legerat in Ac- 351 tis Apostolicae Sedis novam aliquam legem pontificiam, hanc nec post tres a promultatione menses exsecutioni mandavit, quod in folio dioecesis officiali nondum sit typis edita ob episcopi, prout audivit, positivum dissensum. Sol.—Respondet Prümmer : «Leges Summi Pontificis nec etiam dependent ab acceptatione episcoporum; nam Papa habet suprematiam non solum honoris, sed etiam iurisdictionis in tota Ecclesia. Nihilominus, si quando episcopus ra­ tionabiliter putat, in sua dioecesi ob singulares circumstan­ tias ibi exsistentes aliquam novam legem pontificiam causa­ re verum nocumentum, potest ad tempus supersedere a pu­ blicatione istius legis; tunc autem debet quantocius in Cu­ ria Romana quaerere authenticam explicationem... Cum qui» Billuart, Summa S. Thomae, tr. De legibus, diss. 3, a. 2 § 1. DE LEGIHUS 212 libet bonus episcopus unionem habens cum Sede Apostolica non praesumendus sit filius inoboediens Ecclesiae, sacer­ dotes et fideles dioecesis excusantur ab observatione alicuius novae legis pontificae, quam episcopus in sua dioecesi non­ dum publicavit. Quod quidem praesertim locum habere po­ test in iure liturgico; e. gr. in aliquibus locis adhuc cantan­ tur cantica in lingua vernacula durante Missa vel Benedic­ tione sacramentali, licet hoc sit prohibitum de lege com­ muni» 1. 352 C. IV.—Theophilus, sacerdos, canonistam rogat quo tem­ pore obligare incipiant decreta Conciliorum sive plenario­ rum sive provincialium. Sol.—Responsionem poterat haurire ex ipso Codice I. C., in quo legimus: «Ipsimet autem Concilii Patres designent et modum promulgationis decretorum et tempus quo decre­ ta promulgata obligare incipiant» (can. 291, § 1). 353 C. V.—Melitus neglegere solet, tamquam non satis pro­ mulgatas, ordinationes quas Episcopus interdum folio hebdo­ madario (Semaine religieuse) inseri iubet, quia nemo (ait) tenetur ad folium istud emendum. Sol.—Errat Melitus dum opinatur episcopales ordinatio­ nes non esse satis promulgatas ubi folio dioecesano insertae sunt. Nihil enim amplius requiritur ut saltem ea decreta quae a solis clericis servanda sunt, brevi omnibus ad quos pertinent, innotescant. Unusquisque ergo clericus tenetur vel ad emendum hoc folium dioecesanum vel ad inquiren­ dum quandoque ab iis qui illud legunt, quid ab Episcopo sta­ tutum fuerit. Hoc enim est medium ordinarium et facile ad quod tenetur sicut ad ipsum finem, vid. ad statutorum epis­ copalium observantiam. Ita Genicot1 2. 1 2 Prümmer, Th. Mor.. I. 203, cd. 1931. Genjcot, Casus Consc., 17, ed. 192S. RESCRIPTA 213 C. VI.—Qui scit legem iam esse factam a Rege. v. gr. de 354 taxatione tritici vel de reductione monetae, et statim esse pu­ blicandam, teneturne legem observare prae promulgatione? Sol.—Negative. Quapropter si maiori pretio venderet tri­ ticum quam esset taxatum per illam legem, non teneretur postea excessum restituere. Vel si monetam secundum valo­ rem tunc communiter currentem distribueret—vel debita solvendo, vel emendo merces—, non teneretur inde ad resti­ tutionem iuxta inferiorem valorem ad quem per reductionem legis esset reducta. Notitia etenim privata legis vel privata eius intimatio non sufficit ad legem condendam seu ad do­ nandam legi vim obligandi. Sic Salmanticenses b IV. RESCRIPTA Doctrina. Rescriptum, quod vi nominis sonat responsum scripto 355 datum, definiri solet in iure canonico: Responsum R. Ponti­ ficis vel aliorum Ordinariorum scripto datum ad alicuius sup­ plicationem, relationem vel consultationem. Differt ergo ab Oraculo, quod datur viva voce; a Consti­ tutione, qua lex conditur generalis; denique, a Decreto, quod fertur motu proprio. Si quando igitur Rescriptum habeat formulam motu proprio, haec apponitur tantum ad concessio­ nem magis firmandam atque ad sananda vitia petitionis, ad normam can. 45. Rescripta multipliciter distinguuntur: l.° Ratione auctoris: alia sunt pontificia, aliaque ordinaria; illa a R. Pontifice—qui utitur ministerio Dicasteriorum in Urbe—-, haec ab aliis Ordinariis conceduntur. i salmanticenses Mor, tr. 11, c. 1, u. 214 DE LEGIBUS 2. ° Ratione materiae: alia sunt gratiae, alia iustitiae, et alia mixta, prout nempe conceditur favor contra vel prae­ ter ius commune non conexus cum contentione iudiciali, aut providetur administration! iustitiae, aut simul gratiam con­ tinent atque ad iustitiae administrationem spectant. 3. ° Ratione formae : quaedam sunt in forma gratiosa et quaedam in forma commissoria, quorum prima gratiam con­ cedunt sine interposito exsecutore, altera vero committunt alicui exsecutori1 gratiam concedendam—necessario aut li­ bere, prout exsecutor adstringitur necne ad gratiae conces­ sionem 2. Ex can. 57 : «Rescriptorum exsecutor potest alium pro suo prudenti arbitrio sibi substituere, nisi substitutio prohibita fuerit, aut substituti persona praefinita. Si tamen fuerit electa industria personae, exsecutori non licet alteri committere, nisi actus praeparatorios», v. gr. cognoscere authenticitatem rescripti, comprobare veritatem precum. 4. ° Ratione modi: aliqua motu proprio, aliqua dantur ad instantiam seu ad preces, prout rescripto apponatur nec­ ne clausula motu proprio. 357 Qui expresse non prohibeantur hi possunt libere res­ criptum impetrare, pro se vel pro aliis, etiam praeter horum assensum; impetrato attamen potest quis non uti, prae ac­ ceptatione quantumvis valido. Ex Codice I. C. : «Condiciones in rescriptis tunc tantum essentiales pro eorum validitate censentur, cum per parti1 «Rescripta quibus gratia conceditur sine interiecto exsecutore, effectum habent a momento quo datae sunt litterae; cetera a tempore exsecutionis» (can. 38). ’ «Ex ipsis verbis Rescripti erui potest qualis sit commissio num necessaria an libera. Nam si legitur v. gr. absolvas, dispenses, et similia, commissio certo certius necessaria est, etsi addita inveniantur verba pro tuo arbitrio et conscientia, quae quidem saepe adduntur urbanitatis causa. Si e contra legitur v. gr. clausula: dispenses... si in Domino ex­ pedire tudicaveris, vel si remittuntur preces cum facultatibus necessariis et opportunis, commissio libera est» (Rossi, Decretum Lex Sacri Coeli­ batus, p. 72 nota)). RESCRIPTA 215 culas si, dummodo, vel aliam eiusdem significationis expri­ muntur» (can. 39). Insuper: «In omnibus rescriptis subin­ tellegenda est, etsi non expressa, condicio : Si preces verita­ te nitantur, salvo praescripto can. 45, 1054» (can. 40). i Attamen: «Reticentia veri, seu subreptio, in precibus 358 non obstat quominus rescriptum vim habeat ratumque sit, dummodo expressa fuerint quae de stylo Curiae sunt ad va­ liditatem exprimenda. Nec obstat expositio falsi, seu obrep­ tio, dummodo vel unica causa proposita vel ex pluribus pro­ positis una saltem motiva vera sit» h Pariter: «Rescripta non fiunt irrita ob errorem in nomine personae cui vel a qua conceduntur, aut loci in quo ipsa moratur, aut rei de qua agi­ tur, dummodo, iudicio Ordinarii, nulla sit de ipsa persona vel re dubitatio» (can. 47). In re matrimoniali, denique: «Dis­ pensatio ab impedimento consanguinitatis vel affinitatis, concessa in aliquo impedimenti gradu, valet, licet in petitio­ ne vel concessione error circa gradum irrepserit, dummodo gradus revera exsistens sit inferior, aut licet reticitum fuerit aliud impedimentum eiusdem speciei in aequali vel inferiori gradu» (can. 1052); et: «Dispensatio a minore impedimento concessa, nullo sive obreptionis sive subreptionis vitio irri­ tatur, etiamsi unica causa finalis in precibus exposita falsa fuerit» (can. 1054). Invalida sunt rescripta, cum «gratia ab una S. Congre- 359 gatione vel Officio Romanae Curiae denegata..., ab alia S. Congregatione vel Officio aut a loci Ordinario, etsi potestatem habente, conceditur sine assensu S. Congregationis vel Offi­ cii quocum vel quibuscum agi coeptum fuit, salvo iure S. Pae1 Can. 42, § 1-2. Dicitur causa motiva (primaria, principalis, fina­ lis) quae—sive una simplex cum vel sine circumstantiis, sive complexus plurium—movet seu determinat rescribentem ad concedendam gratiam. Distinguitur a causa impulsive, quae faciliorem quidem reddit concessio­ nem gratiae, sola tamen non movet. 216 DE LEG1BLS nitentiariae pro foro interno» (can. 43) ; item, cum gratia a Vicario Generali denegata, postea, nulla facta huius denegationis mentione, ab Epicopo fuit impetrata ; a fortiori, si ab Episcopo denegata fuit postea, absque consensu Episcopi, a Vicario Generali concessa (can. 44, § 2). De rescriptorum, denique, interpretatione haec in Codi­ ce: «Rescripta intellegenda sunt secundum propriam verborum significationem et communem loquendi usum, nec debent ad casus alios praeter expressos extendi» (can. 49). Et: «In dubio, rescripta quae ad lites referuntur, vel iura aliis quaesita laedunt, vel adversantur legi in commodum privatorum, vel denique impetrata fuerunt ad beneficii ec­ clesiastici assecutionem, strictam interpretationem recipiunt; cetera omnia latam» (can. 50). , Casus primus. 360 Anno 1915, cum loannes et Wanda, licet tertio consan­ guinitatis gradu in linea collaterali detinerentur, matrimo­ nium ob mutuum amorem atque illicitas relationes iam in­ ter se habitas, inire vellent, sponsae parochus, quem veritas non latebat, dispensationem a S. Sede petiit, ardentem dum­ taxat amorem sponsorum producens, cui, ut securius gratia obtineretur, aliam addidit causam, nec tamen veram, loci nempe angustiam atque conexam pro muliere difficultatem alium inveniendi maritum. Dispensatione obtenta, nuptiae rite celebratae sunt; at AVanda, quae scrupulum semper in animo gessit ob occulta­ tam veritatem atque falsae causae descriptionem, rem tan­ dem confessario aperit, iudicium atque consilium ab eodem expectans. rescripta Solutio i j ' Agitur in casu de impedimento matrimonium dirimente 361 (can. 1076, § 2), eoque natura sua publico—quamquam de facto in aliqua regione occultum sit—; pro cuius ergo dispensatione ad matrimonii validitatem recurrendum est, non ad S. Paenitentiariam, sed ad Congr. de Sacramentis. Porro in causis motivis, pro impedimentorum dispensa­ tione, numerantur angustia loci, copula habita, praegnantia atque prolis legitimatio h Amor autem sponsorum, quan­ tumvis ardens, non venit in Auctoribus motiva causa. Et quoad copulam quidem, iam Leo XIII, decreto S. Of­ ficii 25 iunii 1885, abrogavit obligationem antea vigentem exprimendi in libello supplici copulam incestuosam inter sponsos habitam 2 ; igitur reticentia copulae iam habitae non officiebat validitati rescripti, quodcumque fuerit impedimen­ tum dispensandum. Sed agitur in casu de impedimento minoris gradus 362 (can. 1042, § 2, l.°), cuius dispensatio nullo irritatur obrep­ tionis vel subreptionis vitio, etiamsi si causa finalis in preci­ bus exposita falsa fuerit3. Wanda igitur, quantumcumque cum parocho cooperata sit ad falsam causam motivam adducendam in supplici libe­ llo. non est cur de matrimonii contracti validitate dubitet; 1 Cf. Prümmer. Th. Mor., Ill, 862 s., ed. 1928. 2 Aertnys-Damen, Th. Mor., II, 792. ed. 1939. 3 Can. 1054. Hoc Codicis praescriptum iam viguit ante Codicem: anno 1 228 DE LEGIBUS vatio cessat x, ideoque peccatum reservatum habendum est ac si non esset reservatum; immo quoniam liceitatem abso­ lutionis legislator non coarctat, prouti facit, v. gr. quoad complicem in artirulo mortis constitutum (can. 2367), licite confessarius noster absolvit quantumvis plures sint in con­ ventu privilégiât! confessarii. Secundo, quoniam Pater Humbertus gaudet insuper (ut mos est) iurisdictione sibi collata a Superioribus Ordinis, vi cuius valet religiosos absolvere a reservatis episcopalibus: sicut enim nec Ordinarius loci est subditus Superiorum regularium—qui ideo possint eius po­ testatem limitare—et ideo iurisdictione accepta ab Ordinario loci quilibet confessarius «potest religiosum absolvere etiam a peccatis et censuris in religione reservatis» (can. 519) ; ita pariter neque Superiores religiosi sunt subditi Ordinarii loci —qui possit eorum potestatem limitare—et ideo iurisdictione accepta ab Ordinis Superioribus potest confessarius quilibet regularis confratres suos absolvere a peccatis in dioecesi re­ servatis. 3’8 C. IV.—Leonardus, simplex confessarius, absolvit Bertham, quae peccatum in se quidem reservatum commisit sed cum advertentia dubia, atque Caiam, accusantem pecca­ tum de quo controversia habetur utrum reservatum sit necne. Sol.—Valide atque licite absolvit utramque. Nam in dubio num peccatum sit reservatum, censendum est non esse reser1 «Quaevis reservatio omni vi caret: l.°. Cum confessionem pera­ gunt aegroti qui domo egredi non valent, sive sponsi matrimonii ineundi causa; 2.° Quoties vel legitimus Superior petitam pro aliquo determinato casu absolvendi facultatem denegaverit, vel, prudenti confessarii Judi­ cio, absolvendi facultas a legitimo Superiore peti nequeat sine gravi paenitentis incommodo aut sine periculo violationis sigilli sacramentalis; 3.0 Extra territorium reservantis, etiamsi dumtaxat ad absolutio­ nem obtinendam paenitens ex eo discesserit» (can. 900). Et quoad primum equidem casum ait Cappello (De sacramentis, Π-Ι, 552. 2. ed. 1929): «Non requiritur absoluta impotentia; satis est moralis i. e. magna difficultas. Unde aegrotis aequiparandi sunt omnes qui ob seni­ um aut corporis statum, aut paralytici, domi manere coguntur.» 229 LEX CIVILIS POENALIS vatum, sive agatur de dubio facti—cum dubitatur num pec­ catum commissum sit, num sit grave, num fuerit patratum cum omnibus condicionibus ad reservationem requisitis—, sive agatur de dubio iuris—cum non constat apud Auctores hunc casum comprehendi sub verbis reservationis—. In utro­ que casu peccatum remittitur, absolutione confessarii sim­ plicis seu non privilégiât!, modo directo, id est vi absolutio­ nis; neque dumtaxat indirecte, virtute gratiae sanctificantis infusae per sacramentalem absolutionem. Neque propterea manet obligatio idem peccatum accusandi apud confessarium privilegiatum, etsi postea innotuerit ipsum revera reserva­ tum fuisse. VI. LEX CIVILIS POENALIS Doctrina. Lex poenalis, ne vitiosum circulum ingrediamur, non 379 potest definiri nisi ex parte expressae obligationis; sicut ergo dicenda est praeceptiva vel prohibitiva quae exprimit obli­ gationem ad solum actum sive ponendum sive omittendum —qualis est lex ecclesiastica de missa audienda et laboribus servilibus omittendis die dominica—, sic lex poenalis pronun­ tietur quae exprimit obligationem ad solam poenam subeun­ dam, ob defectum vel positionem actus; lex, denique, mixta habeatur quae exprimit obligationem ad poenam praeter­ quam ad actum Lex mixta valet intellegi copulative mixta, si sic feratur, v. gr. Nemo acceptet duellum, acceptans autem incurrat ex­ communicationem ipso facto; et disiunctive mixta, ubi ita * Definire legem praeceptivam: quae obligat in conscientia ad actuin; legem poenalem: quae obligat in conscientia ad poenam; legem mixtam: quae obligat in conscientia ad actum, immo ad poenam si actus omittatur, esset iam in capite quaestionis certum id supponere quod est probandum. 230 DE LEGIBUS sonet, v. gr. : Confraternitatis socii assistant processioni aut solvant multam. Lex poenalis potest obligationem unam ad poenam bifarie exprimere, tacens nempe de culpa atque excludens culpam. Tacet de culpa, v. gr. haec lex: Qui venalia in civitatem clam intulerit, triplum, ubi apprehendatur, tributum solvat. Ex­ cludit culpam haec alia, religiosis Institutis familiaris: Vo­ lumus et declaramus ut Constitutiones nostrae non obligent nos ad culpam, sed ad poenam, nisi propter praeceptum 1 vel contemptum 1 2. 380 Et leges quidem poenales indubie dari possunt, tum ta­ centes de culpa, tum excludentes culpam. Excludunt culpam, uti diximus, leges, ut plurimum, Institutorum religiosorum. Tacent de culpa hodiernae cunctae civiles leges. Quaestio au­ tem ponitur num leges quae de culpa tacent obligationem nullam pariant in conscientia, sub culpa, ad actum, ponen­ dum sive omittendum, cuius puniunt omissionem sive posi­ tionem. Sunt enim Doctores qui eiusmodi legum exsistentiam et agnoscunt et plaudent in civilibus, quandiu lex tamen mere civilis agitur, puniens scilicet omissionem vel positio­ nem, non quidem actus iam naturali lege praecepti vel pro­ hibiti—ut cum punit filium qui parentibus negat oboedien­ «Praeceptum autem in Regula nullum (nisi quod de natura sua est, ratione trium votorum, vel divinae aut ecclesiasticae legis) contineri volumus et declaramus. Et idem in Constitutionibus, nisi ubi ponitur poena excommunicationis, aut formaliter exprimitur per verbum: Prae­ cipimus in virtute Spiritus Sancti, vel sanctae oboedientiae; et hoc idem in Ordinationibus et Praelatorum verbis et litteris intelligi volumus> (Constitutiones O. P., n. 32 § II). 2 Propter contemptum quidem perfectionis, nam, licet non teneatur perfectus esse, religiosus tenetur ad perfectionem tendere. Propter con­ temptum quoque Regulae, quoniam se obligavit ad vivendum secundum Regulam, cui subdatur igitur. Prout Caietanus tamen animadvertit, hi duo contemptus se mutuo comitantur, sic ut qui contemnit perfectionem sive finem contemnat Regulam seu medium, qui vero non contemnit Regulam non contemnat ipsam perfectionem (196n). 1 LEX CIVILIS POENALIS tiam, cum punit homicidas, fures, adulteros, etc.—, sed actus ex sese indifferentes. Ad horum Doctorum placita, leges obligantes ad solam poenam his signis sive criteriis 1 dignoscuntur: a) ex mate­ ria, si haec videlicet, potius quam moralis, est politica et ad bonos mores parvi refert; b) ex poena, si haec nempe exce­ dat culpam; et c) ex communi aestimatione aut iudicio Doc­ torum. Verum ipsi patroni legis poenalis quasdam ex hodiernis 381 legibus civilibus leges pronuntiant mixtas, seu obligantes in conscientia non modo ad poenam subeundam sed ad ponen­ dum insuper vel omittendum actum cuius omissio vel positio poena plectitur. Sic Aertnys-Damen : «Lex poenalis est cen­ senda mixta : a) si legis materia moralis est, id est pertinens directe ad bonos mores aut pacem publicam ; b) si poena est proportionata quidem, attamen valde gravis, puta gravis car­ eer; ita saltem ordinarie» 1 2. Et Vermeersch: «Hodie, ex pro­ babili opinione, eae solae leges civiles conscientiam imme­ diate obligant quae, ob boni communi necessitatem, talem vim habere debent. Id frequentius contingit in legibus quae de iuribus decernunt quam quae directe quidpiam praeci­ piunt aut vetant sub poena» 3. Meo quidem iudicio theoria de lege poenali, etiam in ci­ vilibus, fundamento caret, ut videbimus (383 ss.); ideoque leges, etiam civiles, quae exprimunt dumtaxat poenam, de culpa tacentes, neque culpam positivo modo excludentes, sunt leges mixtae4. 1 Quidam invocant uti primum critérium voluntatem legislatoris in ipsa lege expressam Sed cum praecise agatur de legibus quae modo expresso non excludunt culpam, huic criterio nullus superest locus. ’ Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 160, ed. 1939. 3 Vermeersch, Th. Mor., I, 178 ed. 1926. 4 Hanc quaestionem fuso calamo evolvi in De lege (Madrid, 1953), n. 107, ss. Quaestionem autem de obligatione Regulae et Constitutionum religiosarum, in De statibus hominum variis (Madrid, 1958), n. 208 ss. 232 DE LEGIBUS Casus primus. 382 Beniaminus censet omnes leges civiles hodiernas esse re­ vera mere poenales. Id deducit: l.°) ex materia earum politi­ ca et iuridica potius quam morali; 2.°) ex testimonio iurisperitorum docentium leges civiles abstrahere ab ordine morali et conscientiae; 3.°) ex spiritu civilium legislatorum hodier­ norum, qui de conscientia noverunt nihil, saltem nihil cu­ rant ; 4.°) ex communi civium persuasione et praxi : hi etenim possunt facere ut desuetudine cesset lex, igitur ut cesset vir­ tus eius quoad partem ; 5.°) ex ipsomet praeiudicio quod com­ mune bonum incurreret, finis attamen legis : tot sunt siqui­ dem leges hodierni Status sicque pervadunt vitam privatam pariter ac publicam, ut si in conscientia urgerent, vita socia­ lis impossibilis prorsus redderetur. Hinc pro libitu et sine scrupulo quasve leges civiles transgreditur, excepto casu quo per talem transgressionem sese periculo gravis poenae vel alterius gravis damni exponeret. Quid de theoria et praxi Beniamini ? Solutio 383 Theoria, omnium quidem iudicio. omnino falsa est. Nam vel ipsi Doctores qui patrocinantur legi mere poenali, quas­ dam ex hodiernis legibus civilibus pronuntiant leges mixtas. Neque rationes quae afferuntur a Beniamino demonstra­ tivae sunt. ° Quod materia sit politica et iuridica potius quam mo­ l. ralis, potest quidem evincere actum vel omissionem indiffe­ rentem esse prae lege; non evincit attamen, lege posita, in­ differentiam eius moralem. Nec profecto lex erit, sed iniqui­ tas, si quae iubet aut vetat non praecipiat aut prohibeat ob commune bonum ; at in bonum commune praecipi possunt LEX CIVILIS POENALIS 1 1 233 atque debent non modo necessaria, sed et utilia. Ipsa propte­ rea regulatio vitae politicae et iuridicae inveniri potest ne­ cessaria aut utilis communi bono, atque propterea lege san­ ciri. 2. ° Testimonium jurisperitorum, insufficiens, cum ipsi non prospiciant nisi externum forum, quapropter abstrahant ab ordine morali seu conscientiae. Porro si «abstrahentium non est mendacium», non propterea quod a foro abstrahunt interno, forum internum negant. Quod nec negare possunt, in eo cum careant competentia. 3. ° Spiritus ille qui hodiernis legislatoribus civilibus as- 384 truitur non est universalis : conscientiam enim norunt plures moderni principes atque plures tum deputati tum senatores qui legislativum conflant parlamentum. Verum ipso dato, ratio praecipue urgeret quoad paganos reges et principes, quibus tamen Apostoli et Ecclesia perpetuo praedicarunt oboediendum, nec modo propter iram seu poenam, sed etiam propter conscientiam h Nec ideo quod legislator conscientiam ignorat vel contemnit, limitat seu infirmat legis virtutem : lex parit obligationem in foro conscientiae, non vi superadditae voluntatis legislatoris, sed ipsomet imperio; imperium nisi legislator attenuet, obligatio sub culpa legem sequitur. Et illud quidem attenuare legislator potest qui est conscius fori interni—quem ad modum legislatores Institutorum religio­ sorum— ; inscius tamen non potest hoc excludere, cum nihil volitum quin praecognitum. ° 4. Civium persuasio, quantumcumque communis, non 385 1 «Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: non enim est potestas nisi a Deo... Itaque qui resistit potestati. Dei ordinationi resistit... Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam» (Rom. 13, 1 ss.). Unde Congr. de Prop. Fide rescripsit (23 iun. 1830): «Christianos teneri ad observantiam ci­ vilium legum, etiamsi istae fuerint a principibus infidelibus nullus est 234 DE LEGIBUS attenuat legis efficaciam : lex urget absque consensu populi neque propterea urgere desinit, etiam ob communem contra­ riam consuetudinem, sine legislatoris conniventia; urget igitur ad actum in conscientia donec communi aestimationi legislator ipse condescendat. Neque communis praxis subdi­ torum solidum praebet argumentum: maior etenim pars communitatis, cui datur lex, proculdubio est imperfectorum, qui propterea non moventur ad actus virtuosos ob actuum honestatem sed ob poenae timorem; praecipue dum agitur de actibus ordinatis in bonum alienum, et maxime de ordina­ tis in communitatis ipsius profectum, quam sponte cives co­ gitamus subiectum officiorum potius quam iurium. ° 5. Ex iniqua, quae invocatur, legum multitudine hoc unum sequitur, quasdam e modernis legibus esse iniustas nec ideo per se obligare in foro interno; si autem non obli­ gant, is cui pecuniaria, v. gr. multa forte imponitur ob legis transgressionem, ius habet ut occulte, pro posse, se compen­ set. Si lex, e contra, iusta, eius quoque transgressio interdum a culpabilitate morali vacat ob epikeiam (402 ss.); immo et ab omni culpa, tum propter extrinsecum grave incommodum quod importaret eius observantia, tum propter ipsius legis communem desuetudinem, legislatori notam et tacite pro­ batam. 386 Quoad praxim, denique, Beniamini. Haec, quod universa­ lis sit—ubi praeceptum absit sive caritatis sive iustitiae commutativae—, ab omnibus Doctoribus, benignissimis quoque, reprobatur. Ceterum vel ipsae leges quae positivo modo ex­ cludunt culpam—quales sunt leges Institutorum religioso­ rum—non semper, ad sententiam communem, sine culpa de facto violantur, ob motivum puta impatientiae, intemperan­ tiae, acediae, etc.; ideoque quod Beniaminus, pro libitu et sine scrupulo, quasve leges civiles transgrediatur..., nemo unquam theologorum approbaret. LEX CIVILIS POENALIS 235 Alii casus. C. II.—A Sergio confessario absolutionem petunt duo pae- 387 nitentes, Marius et Protus. Marius inter alia peccata confite­ tur se praepositum officio taxationum fefellisse, nihil denun­ tiando ex propriis reditibus, ex quibus praevideret exitum summae duorum vel trium milionum libellarum Italicarum. Protus vero candide inter alia confitetur se ex commercio clandestino (contrabbando) vivere, ex quo optima emolumen­ ta trahit. Confessarius monet paenitentes pro ceteris peccatis, non vero pro his delictis, quia supponit ibi agi de legibus mere poenalibus, quas vocant, minime in conscientia obli­ gantibus. Sol.—Uterque paenitens, quia se accusat de defraudatis tributis—directis in primo casu, indirectis in altero—, eorum saltem suspicatur obligationem; ideo silentium confessarii aequipollet approbationi defraudationis tributorum. Debuit igitur Sergius primo inquirere de mediis quibus Marius fe­ fellit taxarum exactores et Protus vacat clandestino com­ mercio : vix enim est possibile ut ille totam suam celaverit substantiam absque exactorum corruptione et hic ex clan­ destino commercio vitam gerat quin exactores interdum aut corrumpat aut vi a tributis exigendis impediat ; quibus certo in adiunctis tenebatur ipsis restitutionis onus imponere x. 1 «Corrumpentes tributorum exactores, ne hi tributa exigant quae vere fisco debentur, obligationem certo incurrunt restitutionis: exactores enim ex contractu vel quasi contractu tenentur iusta tributa exigere; ideoque eos corrumpere, est cooperari ad strictam iniustitiam... Violenter resistentes custodibus vectigalium, dum ius et officium suum exercent, te­ nentur pariter reparare omnia damna ex illa violentia secuta, tum erga fiscum tum erga ipsos custodes: equidem, etiam dato quod fiscus ius strictum non habeat in tributum, habet certo ius strictum ad occupan­ dum tributum iuste impositum, hoc est, habet ius strictum exigendi per custodes ut tributum solvatur; quare impedientes vi occupationem tribu­ ti strictam faciunt iniuriam et contra fiscum et contra personam occu­ pantem tributum» (FaNfani, Th. Mor., II, 325). 236 DE LEGIBUS Sed etiamsi ad haec iniusta media non recurrerint, ipsos Sergius monere debuit de proposito, pro absolutione neces­ sario, mores in posterum reformandi : Marium, nempe, quod, cum non omnia tributa sint iniusta, tenetur ipse, prout et ceteri cives, subvenire necessitatibus Status, a quo tot com­ moda vel ipse percipit—v. gr. pacificam possessionem bono­ rum externorum—; Protum, quoque, quod illa sua professio est valde periculosa tum corpori tum animae, et quod mer­ cium clandestina evectione damnum affert reipublicae, non modo quod tributa defraudat, sed quod nocet industriae na­ tional! et patriae independentiae. 388 C. III.—Ferdinandus defraudat, pro posse, Statum sive mittens litteras sive utens reda publica tesseris iam adhibi­ tis sed industria refectis; exsistimat namque hoc tributum Statui debitum inter leges poenales recensendum. Sol.—Errat atque peccat Ferdinandus, nam Statui qui negotiationem exercet vehendi litteras, merces, personas, iustum pretium ex iustitia commutativa debetur. lustum, inquam, pretium; non illud quod ultra petat propter mono­ polium, uti in vendendo tabacco, etc., facere solet : istud enim tamquam tributum solvendum est. Sic Vermeersch h 389 C. IV.—Hermogenes, iuvenis, cum in proximo sit ut mi­ litiae legi subdatur, a confessario petit num conscriptionis lex obliget in conscientia et utrum sibi liceat ab ea se exi­ mere et ad quid non exemptus teneatur. Sol.—Militia est tributum speciale, a quibusdam perso­ nale dictum, sanguinis ab aliis. Et militiae quidem legem iustam plures asserunt obligare tantum ad poenam; alii, obligare insuper ad culpam, ex legali iustitia, pietate et oboe­ dientia; meo iudicio, obligat ex iustitia commutativa. Sed conscriptioni subditus potest se eximere mediis licitis, puta 1 Vermeersch, 1. c., II, 568, ed. 1928. LEX CIVILIS INIUSTA 2.37 emigrando e territorio national!, ieiunando (absque corporis tamen nocumento) ne idoneus inveniatur. Non exemptus: ].°) Si conscriptio est partialis, tenetur sortis periculum su­ bire atque tenetur, probabilius, compensare damna quae ex dolosa sua subtractione alius determinatus civis cogitur susti­ nere; a fortiori, si magistratus vel medicos corruperit ut ipsum inhabilem declarent. 2.°) Si conscriptio sit universa­ lis, qui mendaciis vel fraudibus utitur ne declaretur habilis, non tenetur ad restitutionem, nisi, probabilius, medicos vel magistratus corrumpens liber evaserit, atque isti, quibuscum cooperatus est ad ipsorum officii inobservantiam, Statui de facto non restituant. VII. LEX CIVILIS INIUSTA Doctrina. Sicut ex divina voluntate—instituente distinctionem or- 390 dinemque rerum—procedit ut in naturalibus superiora mo­ veant inferiora ad suas actiones per excellentiam virtutis physicae eis collatae divinitus, sic ex divina voluntate—insti­ tuente distinctionem ordinemque hominum, quos naturaliter fecit sociabiles—est ut in humanis superiores moveant infe­ riores per excellentiam virtutis moralis id est auctoritatis: multi enim per se ad multa intendunt, neque propterea multi cives ad unum commune bonum nisi per unum civitatis praesidem moventur. Sic autem moveri est oboedire. Prout igi­ tur in naturalibus agerent contra divinam voluntatem res inferiores quae resisterent superiorum motioni, ita peccaret coram Deo homo qui detrectaret oboedientiam homini prin­ cipi. Verum homines constituti sunt a Deo motores secundarii, Ipse cum remaneat semper primus atque supremus motor; 238 DE LEGIBUS constituti sunt insuper motores quoad determinata tum in­ dividua tum negotia. Ideo nemo tenetur oboedire superiori nisi proprio et quidem quoad illos dumtaxat actus in quibus hic est competens. Per se igitur loquendo, non tenemur oboe­ dire superiori nisi legitimo, neque superiori legitimo nisi intra terminos propriae competentiae (cf. 415). 391 Princeps ergo civilis propriam excedit competentiam, non modo cum fert legem legi divinae—naturali aut positivae— adversam, sed tunc insuper cum sibi usurpat lege regulanda quae ad unam pertinent auctoritatem ecclesiasticam; deni­ que quoties legem fert non in bonum commune sed in com­ modum particulare—sui ipsius, familiae, politicae factio­ nis—, et cum onera distribuit inter subditos absque debita proportione—ad cuiusque facultatem et locum. Et si quidem interdum, ad vitanda maiora mala, privata vel communia, per accidens igitur, oporteat vel civili princi­ pi oboedire qui aut principatum usurpatum habet—tyYanno, prout veteres loquebantur, usurpatione—aut fines praeter­ grediatur competentiae—tyranno regimine—, hoc est tamen prae oculis habendum quod ibi saltem ubi divinae legi, natu­ rali aut positivae, lex civilis contraria sit, huic obsequiosus non excusaretur a peccato, nam «oboedire oportet Deo, ma­ gis quam hominibus» (Act., 5, 29). Casus pri us. 392 In aliqua regione lata est lex qua omnes debiles mentales sterilizentur. In his Augustus, cuius pater attamen medicos pretio emit ut filium ab illa debilitate alienum dicant. Quid de hac ratione agendi? LEX CIVILIS IN'IVSTA 239 Solutio De hac imprimis lege Pius XI: «Publici magistratus in 393 subditorum membra directam potestatem habent nullam; ipsam igitur corporis integritatem, ubi nulla intercesserit culpa nullaque adsit cruentae poenae causa, directo laedere et attingere nec eugenicis nec ullis aliis de causis possunt unquam. Idem docet S. Thomas Aquinas, cum, inquirens num humani iudices ad futura mala praecavenda hominem possint malo quodam plectere, id quidem concedit quod ad quaedam alia mala, sed iure meritoque negat quod ad corporis laesio­ nem : Numquam secundum humanum iudicium aliquis debet puniri, sine culpa, poena flagelli, ut occidatur, vel mutiletur vel verberetur h Ceterum, quod ipsi privati homines in sui corporis membra dominatum alium non habeant, quam qui ad eorum naturales fines pertineat, nec possint ea destruere aut mutilare aut alia via ad naturales functiones se ineptos reddere, nisi quando bono totius corporis aliter provideri nequeat, id Christiana doctrina statuit atque ex ipso huma­ nae rationis lumine omnino constat» 2. Ad praesens tamen non quaeritur de Augusto, quid scili- 394 cet ei faciendum sit aut agere liceat; nec quaeritur de me­ dicis sive exsequentibus sterilizationem sive testantibus de­ bilitatem abesse quam adesse noverunt. Quaeritur dumtaxat an liceat patri Augusti pretio medicos emere qui declarent filium alienum a debilitate quam lex civilis subicit sterilizationi. Et casus quidem considerari potest obiective aut secun­ dum erroneam potius conscientiam sive patris sive medico­ rum; in prima hypothesi, tum pater tum medici legem no» » S. Thomas, Summa Th eoi., IMI, 10S, 4. 2m. Pius XI. enc. Casti Connubii (Denz.. 2246). 17 240 DE LEGIBUS runt iniustam; in altero, pars alterutra aut utraque legem iustam existimat. Porro legem iniustam, quam legislator nempe iniuste fert, index iniuste applicat et medici iniuste exsequerentur. Ergo licet Augusti patri filium ab iniusta vexatione redimere; me­ diis attamen licitis, cum non sint facienda mala ut eveniant bona. Sed emptio medicorum potest dupliciter intellegi: instar concessionis pecuniae quam hi petunt ad falsam decla­ rationem iam parati, et instar oblationis pecuniae quae me­ dicis proponitur ut ad falsam declarationem adducantur. 395 Si lex recte aestimatur iniusta a patre et medicis, ille po­ test pecuniam medicis concedere quam pro falsa declaratione postulant, hanc parati conficere sive mentali restrictione sive mendacio—sic licet et pecuniam dare latroni mortem, nisi pecunia detur, minitanti—; potest et pecuniam offerre me­ dicis pro mentali, quam eis consulit, restrictionem ; potest et pecuniam oferre medicis pro declarationem favorabili filio, quam possibilem novit absque mendacio, eam quamtumvis praevideat medicos laturos esse mentientes—sic licet iuramentum petere a pagano, iuraturum per falsos deos—; pos­ set quinimmo, iuxta plures, pecuniam medicis offerre pro di­ cendo mendacio, consulens nempe malum morale minus ad vitandum malum morale maius et reddens oblatione pecuniae consilium huiusmodi efficacius. Si lex recte aestimatur in­ iusta a patre, iusta, quamvis erronee, a medicis, ea omnia li­ cent patri quae in prima hypothesi licebant, cum medici sint vexatores iniusti, quantumvis materialiter. Si lex, contra, aestimatur, licet erronee, iusta a patre atque a medicis eaque obligatoria in foro conscientiae, quippe quae lata sit ad avertendum (ut ipsi putant) civium periculum commune, pater nequit offerre, immo neque concedere medi­ cis pecuniam vel pro mentali restrictione: nam corrumperet ministros iustitiae aut his cooperaretur in civitatis, aestima­ tum, damnum. Quod si lex. denique, aestimetur, licet erronee, LEX CIVILIS INIUSTA 241 iusta a patre, iniusta et quidem recte a medicis, nefas est patri quod nefas modo diximus : provocaret etenim, ob erro­ neam conscientiam, ad id quod aestimat peccatum aut ad­ juvaret eos quos indicat peccantes. Alii casus. C. II.—Ad Leonardum, iudicem catholicum, duo coniuges 396 hebraei recurrunt pro obtinendo divortio lege civili agnito. Licetne Leonardo sententiam divortii ferre, sciens illorum matrimonium fuisse iure naturae atque civili validum? Sol.—Quoniam civilis lex est iniqua si divortium admittat seu agnoscat, iudex non potest propterea se excusare quod sententia sua ipse mere declarat casum contentum esse in lege; iudicis sententia non est mera declaratio legis—instar interpretationis doctrinalis—, verum est applicatio legis ad casum, quapropter iudex est concausa, instar exsecutoris, le­ gis iniquae L hanc igitur legem iudex approbare nequit sua sententia—eius cooperatio foret formalis—. At civilis divor­ tii pronuntiatio, etiam dum agitur matrimonium indubie validum, non est actus malus intrinsece1 23 . Potest quoque con­ tineri intra fines cooperationis materialis atque mediatae; iudicis sententia non afficit vinculum obiective—quippe quod solvi nequit—, nec necessario ex propria intentione 1 «Per ogni sentenza vale il principio che il giudice non pub pura· mente e semplicemente respingere da sè la responsabilité della sua deci­ sione, per farla ricadere tut ta sulla legge e suj suoi autori. Certamente sono questi i principali responsabili degll effetti della legge medesima. Ma il giudice, che con la sua sentenza 1’applica al caso particolare, è concausa. e quindi corresponsabile di quell! effetti» (Pius XII, 6 nov. 1949; A AS 41, 1949, p. 602). 3 «Suo modo loquendi (Pius XII) supponere videtur licitum esse pronuntiare sententiam divortii in certis adiunctis. simulque admonet motiva esse debere magni momenti» (Abellan, De sententia fundata in lege iniusta, in Periodica .39. 1950, p. 21). «Ratio autem quare actus non sit intrinsece malus, a S. Pontifice non designatur... Eas invenire est officium theologorum» (VlamingBexder, Praelectiones iuris matrimonialis, 1950, p. 558). 242 DE LEGIBUS —capax enim est index qui intendat unam destructionem civilium effectum matrimonii \ non solutionem vinculi—, et possunt esse motiva proportionate gravia ut licite permit­ tat pravos sententiae effectus, sive intentos a petentibus di­ vortium—utputa, novas nuptias—, sive imminentes aliis —v. gr. scandalum 2. 397 C. III.—Ad eundem Leonardum causa divortii fertur pen­ dentis inter baptizatum acatholicum et infidelem. Quid quoad sententiam? Sol.—ludex civilis, quod ad divortium partis baptizatae, etsi acatholicae, ab infideli est simpliciter incompetens. In 1 «ludex est instrumentum legislatoris legis, sed instrumentum in­ tellectuale; et sententia est actus intellectus. ludex potest casui concreto applicare totam legem et legem applicare ex parte sola, e. gr. in quan­ tum ius divinum id permittit. Si simpliciter agens applicat legem divortii, sententia natura sua est legi plene conformis et eiusdem speciei mora­ lis. Si lex sit intrinsece mala, etiam sententia est intrinsece mala. Sed iudex, proprie quia causa instrumentalis intellectualis, potest etiam non simpliciter applicare legem, sed distinguere inter effectus et effectus (ad quos lex tendit). Sententia, quam post distinctionem factam et cui deinde conformem reddit suam voluntatem (suam intentionem in agen­ do) fert est actus qui natura sua tantummodo tollit effectus civiles, et non tollit effectus naturales. Quare vi sententiae non tollitur vinculum, etiamsi hoc esset possibile, neque tolluntur obligationes naturales in­ separabiliter ex vinculo profluentes, ut obligatio reddendi debitum, ins­ tituendi vitae consortium. Vi sententiae tollitur possibilitas sustinendi haec iura et obligationes in foro civili» (Vlaming-Bender, 1. c., p. 560). 3 «In particolare, il giudice cattolico non potrà pronunziare, se non per motivi di grande momento, una sentenza di divorzio civile (ov’esso vige) per un matrimonio valido dinanzi a Dio ed alla Chiesa. Egli non deve dimenticare che tale sentenza praticamente non viene a toccare soltanto gli effetti civili, ma m realtà conduce piuttosto a far con­ siderare erroneamente il vincolo attuale come rotto e il nuovo come valido e obbligante» (Pius XII, l. c., p. 603). Causa proportionata certe commune bonum: interest enim boni publici habere honestos iudices, nam cederet m grave damnum publi­ cum si omnes iudices timoratae conscientiae officio cederent. Sed et po­ test esse proportionata causa ipsum bonum privatum, puta innocentis coniugis vel filiorum, his si immineat perversionis periculum, et ideo malum superioris ordinis (Abellan, l. c., p. 32). LEX CIVILIS INIUSTA 243 quibusdam tamen nationibus Ecclesia permittit sive tolerat ut causas matrimoniales cognoscant ac definiant civiles iu­ dices, ea tamen condicione ut nihil agatur iuri naturali, dh vino vel canonico repugnans. Tunc igitur, ubi legitimae et canonicae adsint causae pro declaratione nullitatis matrimo­ nii, iudex civilis—etiamsi catholicus, nisi peculiari lege pro­ hibeatur—, potest matrimonium declarare nullum; conse­ quenter quidem ad sententiam nullitatis latam in foro eccle­ siastico et, per accidens, independenter ab hac sententia ob rationes gravissimas boni publici, semoto etiam scandalo. Si hae causae pro divortio desint, iudices civiles non possunt divortium pronuntiare. Possunt tamen, ob motiva magni momenti et sine scandalo sententiam ferre quoad effectus mere civiles matrimonii, hos nempe destruentes et ideo dan­ tes impunitatem ulteriores nuptias attentantibus. C. IV.—Fulvius, ad\’Ocatus catholicus, a confessario petit 398 num sibi liceat causam accipere divortii quando neuter coniux est baptizatus. Soi.—Fulvius: a) potest causam accipere ut perpendat num matrimonium ab infidelibus initum fuerit validum nec­ ne ; b) et quoniam nomine partis agit, id ipsi est licitum quod et parti, ideoque potest petere declarationem nullitatis si matrimonium detegerit nullum, adducere rationes pro nullitate militantes illud si invenerit probabiliter invalidum, de­ fendere matrimonii vinculum ubi de matrimonii validitate sibi constiterit. Utrum in hoc postremo casu possit patroci­ nium sumere partis quae postulat divortium? Non potest, ut liquet, id agere quasi approbaret legem iniustam; posset at­ tamen unam intendens cessationem effectuum mere civilium, at motivum gravius petitur pro eius quam pro iudicis coope­ ratione, si, aliter atque iudex. advocatus libere munus ex­ pleat b » «Si sententia divortii a coniuge licite petatur, sive quia matri- 244 DE LEGIBUS 399 C. V.—Idem Fulvius quaerit praeterea quid sibi liceat si de divortio agitur inter comugem acatholicum baptizatum et coniugem infidelem. Sol.—Fulvio licebit matrimonialem illam causam defende­ re in foro civili—nisi peculiare vetitum obstet—, non sic equi­ dem ut agnoscat fori competentiam, sed ita tamen ut: a) promoveat declarationem nullitatis matrimonii certo inva­ lidi ; b) propugnet vinculum matrimonii certo validi ; c) ex­ ponat argumenta in favorem nullitatis coniugii de cuius valore dubitatur; d) disserat, ob motiva magni momenti et sine scandalo, pro destructione effectuum mere civilium et ideo impunitate quoad attentantes ulteriores nuptias ubi de coniu­ gii validitate dubitari nequit. Motivum autem pro advocatis gravius petitur quam pro iudicibus, quoties ipsi libere pos­ sunt declinare partis patrocinium; si id tamen suscipere co­ guntur, v. gr. lege Status vel Collegii statutis, par motivum sufficit. 400 C. VI.—Severianus, parochus, conventus est a laico co­ ram iudice civili, non obstante privilegio canonis. Dubitat autem utrum teneatur, saltem licite possit, ante civilem in­ dicem comparere. monium constat esse invalidum, sive quia datur ratio gravissima et exceptionalis qua cohonestatur petitio, advocatus patrocinari potest cau­ sam. Semper tamen urget obligatio vitandi scandalum, si, saltem in casu concreto, periculum habeatur» (Vlaming-Bender, l. c.; p, 562). Jam pridem Merkelbach (Th. Mor., HI, 977, ed. 3): «Non vero excusatur cooperatio advocati qui libere suscipit causam divortii illicite introduc­ tam. nam mala quae ex divortio civili sequi diximus non compensantur pecunia quam advocatus posset lucrari». Et Prummer (Th. Mor., HI. 894, ed. 1928): «Rarius adest sufficiens causa necessitans pro advocato quam pro iudice. Nam advocatus non vi officii, sed libere causam divortii suscipere solet. Nihilominus potest accidere ut etiam pro advocato ex­ sistat sufficiens causa petendi divortium clientis sui, praesertim si iam obtentum est divortium imperfectum in tribunali ecclesiastico». Ideo, quotiescumque sit coniugi innocenti ius petendi divortium imperfectum sive separationem et haec non agnoscatur civili lege licebit advocato pro divortio pleno disserere, cauto tamen quod divortium petatur ad legitimandam separationem, absque animo transvolandi ad alias nuptias. EPIKEIA 245 Sol.—Si privilegium fori abolitum non fuerit in regione, puta vi Concordati, Severianus exstat exemptus a iurisdictione civilis iudicis, ideoque nisi venia praecesserit Or­ dinarii loci, comparere, per se loquendo, non tenetur. Per accidens attamen, ad vitanda maiora mala, comparere licite potest, forsan atque debet, certiore facto loci Ordinario a quo venia obtenta non fuit; constat ex can. 120, § 3. C. VII.—Cum tam graviter tributis oneretur ut vita red- 401 datur impossibilis, Isidorus, agricola, a confessario petit num teneatur tributa solvere et, quatenus negative, num pro iis quorum solutionem vitare nequit liceat sibi occulte compen­ sare. Sol.—Si illa tributa revera iniusta sint, aut quoniam ex­ pensae quibus destinantur sunt civitati vel noxiae vel inu­ tiles, aut quoniam non proportionaliter imponuntur ad cuius­ que civis facultatem, tunc Isidorus non tenetur, per se, tri­ buta haec solvere. Tenebitur per accidens, ad evitanda maio­ ra mala, puta multam vel expropriâtionem vel carcerem; et tunc quidem licet ipsi se occulte compensare, mediis aliun­ de licitis. VIII. EPIKEIA Doctrina. Epikeia ut virtus est subiectiva pars iustitiae commu- 402 niter sumptae inclinans subditum ut agat ad legislatoris in­ tentionem ubi deficit, propter eius universalitatem, littera legis. Ut actus vero dicit interpretationem, exercitam potius quam signatam, benignae legislatoris intentionis qua non comprehendit ipse hunc specialem casum in lege univer­ sali k > Dum impotentia est causa quae iustificat usum cpikelae, ipsa epl- 246 DE LEGIBUS Epikeia distinguitur late dicta, quae a nonnullis exten­ ditur ad interpretationem ipsius legis—in extraordinariis videlicet adiunctis—, ab aliis limitatur ad interpretationem intentionis legislatoris—casum hunc specialem non valen­ tis comprehendere sub lege—; epikeia vero stricte sumpta, dum pro aliis interpretatur intentionem legislatoris omnem, pro ceteris dumtaxat intentionem quam legislator habuit benignam k 403 Epikeia quae legislatoris mentem interpretatur differt ab aequitate naturali, quae rigorem legis scriptae mitigat ex principiis legis naturalis aut ex postulatis caritatis, amici­ tiae, benignitatis, seu virtutum aliarum a iustitia legali; sic corrigens vel ius scriptum dum superior id applicat reo vel ius strictum dum creditor id debitori applicat. Differt quo­ que ab aequitate canonica, ab illo nempe spiritu benignitatis qui legislationem ecclesiasticam informat quique propterea regulare debet applicationem legum ecclesiasticarum ad ca­ sus in concreto, v. gr. can. 2214 2. Cum haec aequitas canonica in ipso Codice (can. 20) nor­ ma praedicetur, ipsamet elementum iuridicum venire satis liquet. Sed vel aequitas naturalis, ex potiori iure cum prokeia est virtus vel habitus disponens ad recte iudicandum de validitate seu sufficientia causae. 1 Epikeia, per quam iudicatur aliquem casum particularem non comprehendi in lege, differt: a) a relaxatione legis seu exemptione a lege, quae secus obligaret; b) a licentia, qua lex non dispensatur, sed potius adimpletur: licentia enim proprie importat consensum ipsius superioris competentis, sub quo consensu lex ipsa aliquid agere con­ cedit; ita e. g. quando superior regularis suis subditis concedit aliquam expensam facere, non dispensat in voto paupertatis, sed licentiam dat seu ponit condicionem sine qua lex non permittit illa fieri; et c) ab abrogatione et derogatione, per quas tota lex aut pars legis aboletur, non pro uno aut altero, sed pro omnibus (Fanfani, Th. Mor., i, 174). 3 «A lege tamen civili hodierna aegre admittitur epichia, nisi in casu quo evidenter noceret directe bono communi: restringit scii, le­ gislator eam ad minimum possibile, et iudicat melius esse servare legem, etiamsi sit onerosa uni vel alteri, propter exemplum aliorum» (Merkel­ bach, Th. Mor., I, 297, ed. 3). EPIKEIA 247 cedat. Epikeia, ex adverso, dicit elementum morale potius quam iuridicum ; ideo subditum magis in foro interno patro­ cinatur quam in externo. Hinc quod recte quidem agat prae­ ses reipublicae dum, ob bonum commune, Constitutionem quoque suspendit ; nec propterea immunis sit a poena quan­ diu bonum reipublicae suspensionem illam exegisse non demonstret. Et epikeia quidem locum obtinet quando ratio sive fi- 404 nis legis cessat contrarie, ita videlicet ut observatio litterae legis adversetur ipsi fini propter quem lex lata. Non tamen locum obtinet ubi finis sive ratio legis cesset dumtaxat ne­ gative, cum videlicet finis eius non attingitur quidem obser­ vatione litterae legis sed ex huiusmodi observatione nihil mali oritur; sic fornicatio manet vetita vel in casu quo pro­ videretur abundanter proli fornicariae. Ratio seu finis legis cessat contrarie cum observantia lit­ terae legis communi bono est noxia aut est impeditiva eius quod est melius communitati; ibi tenetur subditus agere contra verba legis; contra quae hic agere, quantumvis sibi liceat, non tenetur. Ad plurium insuper sententiam, finis legis cessat quoque contrarie cum lex imponit onus gravius quam commune bonum requirat, aut gravius quam benig­ nitas legislatoris soleat imponere. luris periti disputant num usus epikeiae permissus sit 405 in legibus inhabilitantibus et irritantibus. In aliis autem legibus dum agnoscunt omnes usum lici­ tum, plures non urgent recursum ad superiorem ubi litterae ad finem legis adest manifesta contrarietas; immo, quoties periculum sit in mora, dum contrarietas constat probabilius, etsi non certo—adesset causa excusans—. Alii, contra, hanc causam dicunt iustam pro dispensatione et ideo non permit­ tunt epikeiae usum superiore inconsulto si periculum in mora nullum, vel quoniam contemnitur superior, maxime cum 24S DE LEGIBUS timetur unum damnum privatum—nam habenti curam totius ius est et officium determinandi quantum sit subtrahendum de bono partis pro communi bono—, vel quoniam facilis est hallucinatio in causa propria—hinc, «plerumque quo indoc­ tiores et imperitiores sunt homines, eo audacius adhibent epikeiam» h Hanc dixeris legislatoris mentem, dispensandi concedens facultatem superioribus subalternis et immediatis pro ca­ sibus frequentioribus (v. gr. can. 1245), qui moram ad ipsum recurrendi non patiuntur. Casus primus. 406 Raymundus, Almae Urbis civis atque non solum Ac­ tioni Catholicae verum etiam sportivis, quae vocantur, exer­ citiis addictissimus, tempore hiberno singulis sabbatis vel etiam die Dominica summo mane montem vulgo G ran Sasso d'Italia petere solebat, ut ibi cum sciis, qui dicuntur cur­ sus, luderet; hinc Missam persaepe non audivit. Insuper, ut matris moribundae benedictionem reciperet, die festo de praecepto diuturnum iter perfecit, ita ut Missae non adstiterit. Apud parochum suum sese excusat dicendo piam ma­ trem Ecclesiam legum suarum observantiam non tanta se­ veritate a filiis suis exigere. An et quali epikeia legitima Raymundus usus sit, et quid parochus ei opportune respondeat. Solutio 407 Quoad casum quidem alterum, de omissione missae in die festo de praecepto propter diuturnum iter ad moribun­ dae matris benedictionem recipiendam, Raymundus legiti1 Prümmer, Th. Mor., I, 231, ed. 1931. EPIKEIA 249 ma est usus epikeia, stricta aut iata pro notione diversa: legislator enim ecclesiasticus, hunc casum etsi expresse non eximat a lege de sanctificatione festorum, idipsum attamen comprehendere non valuit—cum officium pietatis naturalis vincat officia humanae legis— aut, minimum, non voluit —filialis pietatis magni faciens novissimos honores. In primo tamen casu, quoad omissionem Missae ob ascen­ sum ad montes, Raymundus epikeia est abusus. Permitti quidem posset per hebdomadam laboranti in officina vel fa­ brica insalubri ut semel aut iterum per annum, recreationis causa, abeat a civitate dominicale sacrum omittens; at quod singulis sabbatis sero vel dominicis summo mane, etiamsi hiberno dumtaxat tempore, id fideles faciant, nemo vel illi opifici concedit. Permittere possemus Raymundo nostro ut confugiat ad montes missam omittens semel, forsan et ite­ rum, ubi ageretur de concursu publico seu contentioso, ne praemio privaretur seu corona repromissa ludentibus; sed vel tunc oporteret condicionem eius, quatenus membri Ac­ tionis Catholicae, prospicere, ne qui nomen dedit apostolatui sit aliis in scandalum. Parochus ergo opportune Raymundo exponat Ecclesiam 408 quidem esse matrem piam, et ideo admittere epikeiam; sed epikeiae usum moderandum, ad proportionatam causam sci­ licet. Membrum quoque Actionis Catholicae pleniore prae ceteris docilitate adstringi ad leges ecclesiasticas atque doc­ trinam theologorum. Immo, quoniam specialiter subditus Hierarchiae, ostendat ipse erga Hierarchiam potiorem oboe­ dientiam. Si enim pro casibus in quibus excusationes veniunt frequentes, pia mater Ecclesia ipsos vel parochos ditavit dispensationis facultate, adeat parochum quando missam dominicalem habeat omittendam ab eoque postulet dispen­ sationem a sacro audiendo, et impetratam dispensationem declaret sociis sportivis, quos propterea aedificet, quibus sal­ tem nullum praebeat scandalum. DE LEGIBUS 250 Alii casus. 409 C. II.—Troianus, sacerdos, per totum diem laboravit in confessionali aut in pulpito, ita ut non potuerit recitare Bre­ viarium, et nunc vespere hora XI est valde fatigatus; potestne adhibere epikeiam, mentem interpretatus legislatoris quasi nolentis exigere recitationem Breviarii post tantam defatigationem? Sol.—Prümmer respondet : Affirmative, si episcopus vel superior regularis, habens dispensandi facultatem, facile adiri nequeat pro obtinenda dispensatione; negative, si facile adiri queat1. 410 C. III.—Cum ob fluidi electrici restrictiones magna so­ cietas industrialis cogatur per diem sabbati abstinere a la­ bore, simulque tamen solvere plenum hebdomadae salarium operariis per sabbatum otiosis, societatis praeses sciscitatur a theologo num liceat sibi, in aequam compensationem ex­ pensarum, addicere operarios ad laborem horis nocturnis sabbati usque ad horam sextam matutinam dominicae. Sol.—Si praeses huiusce societatis nequeat aliter expen­ sas compensare—v. gr. pretium adaugens mercium, opera­ rios adigens ad laborem per horam extraordinariam ceteris diebus—, si restrictio illa fluidi non semel aut iterum contin­ gat—alias non facile constaret vel ipsis operariis de notabi­ li detrimento—, adest quidem necessitatis privatae sufficiens ratio. Porro ubi ratio haec sit manifesta, plures concedunt praesidi usum epiKeiae; tametsi consulant ut postulet de­ clarationem confessarii, ob periculum hallucinationis, immo, cum agitur de casu publico, licentiam parochi—vel episcopi, pro operariis plurium paroeciarum—. Alii, contra, ipsum vel operarios obligant ut pro dispensatione ad episcopum vel parochum recurrant. 1 Prümmer, l. c., I, 233. EPIKEIA 251 c. IV.—Cum lex ieiunii lata sit ad superbiam carnis de- 411 bellandam, Hieronymus a lege se liberum ideo reputat quod iam habet carnem plene subditam. Sol.—Etsi in casu cessaret ratio seu finis legis, nihil mali consequitur si vel Hieronymus ieiunium servat. Non est igi­ tur locus epikeiae. C. V.—Quoniam lectio cuiusdam libri fuit vetita ab Ec­ clesia quod, ex professo propugnans haeresim, periculosus veniat fidelibus, Lucius existimat se posse librum legere cum in fide sit omnino firmus. Sol.—Etsi nullum sit periculum pro Lucio, manet pericu­ lum commune, fundamentum legis, neque propterea cessat lex. Ideo in Codice I. C. : «Leges latae ad praecavendum pe­ riculum generale, urgent, etiamsi in casu peculiari pericu­ lum non adsit» (can. 21). C. VI.—Pater Antoninus, O. P. alumnus, benigniorem 412 amplexus de epikeiae praxi sententiam, se dispensat a Cons­ titutionibus Ordinis quoties causa intercedit iusta et ratio­ nabilis. Sol.—Quicumque valor sit illius sententiae, religiosus 0. P. prae oculis semper habeat Constitutionum hac de re praes­ criptum : «Nemo, etiam Superior—quando sibi non licet cum aliis dispensare—, seipsum eximat ab obligatione cuiuspiam legis, etiam subsistente iusta et rationabili causa, sed ad Superiores pro dispensatione recurrat» (Const. 0. P., n. 72). C. VII.—Licetne epikeiam adhibere in impedimentis ma- 413 trimonii, hoc declarando validum quod in magnis angustiis fuerit initum cum impedimento dirimente? Sol.—Probabilius negative, inquit Billuart, propter gravia inconvenientia quae contra bonum publicum inde nasceren­ tur et quae praevalent malo quantumvis gravi alicuius par­ ticularis Unde Prümmer: «Quae autem nonnulli auctores > Billuart, Summa S. Thomae, tr. de legibus, dlss. 5. a. 4. 252 DE LEGIBUS congerunt ad probandam liceitatem epikeiae etiam in legi­ bus irritantibus et notanter in impedimentis dirimentibus matrimonii, unice probant in magnis angustiis posse coniuges relinqui in bona fide, etiamsi matrimonium est invali­ dum propter impedimentum dirimens; aut episcopum eiusve delegatum habere tunc dispensandi facultatem. Quod sane verissimum est et extra dubium positum, cum vel ipsa S. Paenitentiaria non semel responderit putativos coniuges posse relinqui in bona fide. Signum autem haud obscurum quod etiam isti auctores non multum fidunt sua ipsorum senten­ tia, in hoc perspici licet quia et ipsi praescribunt tale ma­ trimonium cum impedimento dirimente initum ex epikeia adhibita quantocius esse convalidandum mediante dispen­ satione Pontificia» x. IX. PRAECEPTA Doctrina. 414 Classicam aemulantibus D. Thomae definitionem legis praeceptum 2 est : ordinatio rationis in bonum privatum ab eo qui auctoritatem habet, intimata. Nam, pariter ac lex, praeceptum non consilium, non adhortationem nominat, sed imperium quo quis ordinat eum cui imperat ad aliquid agen­ dum vel omittendum ; audit etiam intimationem, quia opor­ tet ut motor attingat mobile, in casu mobile rationale, qua­ propter mediante notitia. Sed, aliter ac lex, praeceptum datur directe in commodum privatum, etiam ipsius iubentis, et ideo fertur vel personis particularibus vel communitati im­ perfectae quae non est capax recipiendi legem—fortasse et perfectae communitati, absque perpetuitate attamen seu ad 1 Prümmer, l. c. 3 Sumimus praeceptum prout distinctum a lege; licet saepius lex atque praeceptum usurpentur promiscue in communi eloquio, v. gr. cum loquimur de praeceptis Decalogi vel Ecclesiae. PRAECEPTA tempus—; datur insuper ab eo qui auctoritatem habet, licet communitatis curam non gerat. Possunt ergo ferre praecepta qui legifera gaudent potes­ tate: qui potest plus potest et minus; ideo potestas ferendi praecepta continetur sub potestate ferendi leges. Insuper, qui potestatem habent iurisdictionis pro foro interno aut ex­ terno, externo, inquam, iudiciali aut extraiudiciali. Denique, qui potiuntur potestate dominativa, sive ecclesiastica—uti rectores seminariorum et superiores institutorum religioso­ rum—, sive non ecclesiastica—ut herus, maritus, pater—. Semper attamen intra limites cuiusvis competentiae. Superior non est competens in iis quae sibi a superiore 415 maiore vel lege prohibentur. Sic can. 530, § 1 : «Omnes reli­ giosi superiores districte vetantur personas sibi subditas quo­ quo modo inducere ad conscientiae manifestationem sibi peragendam.» In ceteris, de quibus superior maior silet vel lex, competentia mensurandi! est ex fine societatis, sic ut excedat potestatem id quod exorbitat a fine in quem quaeque societas ordinatur. Imperium etenim versatur circa media et ideo ius est praesidi ad ea quae assecutioni finis necessa­ ria sunt vel utilia quia ei incumbit officium finem attingendi. Non habens officium attingendi alium finem caret propterea iure quod efficaciter moveat subditos ad ea quibus hic finis obtinetur. Verbis Angelici Praeceptoris: «In his quae perti­ nent ad dispositionem actuum et rerum humanarum, tene­ tur subditus suo superiori oboedire secundum rationem superioritatis : sicut miles duci exercitus in his quae pertinent ad bellum; servus domino in his quae pertinent ad servilia opera exsequenda; filius patri in his quae pertinent ad dis­ ciplinam vitae et curam domesticam, et sic de aliis» ’. Pariter ac lex, praeceptum nunc obligat sub culpa, nunc 416 sub poena, nunc sub utraque denique. Sub culpa quidem > S. Thomas, Summa Theol., Π-ΙΙ, 104. 5. 254 DE LEGIBUS gravi, si materia est gravis atque intentio praecipientis ef­ ficax est graviter conscientiam onerare; sub culpa tantum levi si aut materia est levis aut intentio efficax praecipientis ultra levem obligationem non porrigitur. Intentionem loqui­ mur efficacem, quia non raro lex cui superior quoque subicitur invalidât seu irritat praecepta a superiore lata ; sic in Constitutionibus Ο. P. (n. 52) statuitur: «Invalida sunt prae­ cepta formalia ct ad nullam culpam aut poenam obligant: 1) Si in formula omittantur verba: Praecipimus vel prohibe· mus in virtute sanctae oboedientiae; 2) Si superior localis im­ ponit praeceptum toti communitati sine praevio consensu Provincialis». 417 Aliter ac lex, praeceptum est personale et non territo­ riale, urget videlicet ubique, nisi contrarium constet; est insuper temporaneum et non perpetuum, ideoque exspirat resoluto iure praecipientis, nisi vel aliud cautum fuerit, in constitutionibus, statutis, etc., vel communitati detur imperperfectae. Ex Codice I. C. : «Praecepta, singulis data, eos quibus dantur, ubique urgent, sed iudicialiter urgeri ne­ queunt et cessant resoluto iure praecipientis, nisi per legiti­ mum documentum aut coram duobus testibus imposita fue­ rint» (can. 24). Ad quae Maroto : «Quare si, v. gr. Episcopus privatim dumtaxat monuerit clericum non residentem eique imposuerit praeceptum revertendi, nequit deinde illam moni­ tionem et praeceptum invocare ad declarandam beneficii a clerico obtenti vacationem; si vero monitionem vel praecep­ tum authentice dedisset, poterit illam privationem declarare. Item si Superior regularis praecipiat subditum etiam in vir­ tute sanctae oboedientiae at privatim, nequit postea inoboe­ dientiam subditi urgere tamquam delictum ad dimissionem ; sed debuisset in hunc effectum imponere tale praeceptum forma legali. Attamen ea praecepta, quae non fuerunt data formaliter sed privatim, minime dicenda sunt exercere vim suam in foro tantum interno; nam possunt ad forum exter- PRAECEPTA 255 num extraiudiciale pertinere; quocirca eorum transgressio­ nes puniri etiam possunt in foro externo, per poenas tamen quae ordinem iudiciarium ad earum inflictionem non requi­ rant» Casus primus. Cuiusdam Piae Unionis moderator, volens sodalium spi- 418 pirituali profectui efficacius consulere, solet a singulis, post statuta intervalla, propriae vitae rationem reposcere: an, sci­ licet, orationi mentali quotidie incumbant, an conscientiam suam discutiant, quanam frequentia soleant ad paenitentiae sacramentum accedere, et alia id genus. At unus ex sodalibus, Ernestus, moleste id ferens, confessarium interrogat utrum debeat praecepto hiusmodi simpli­ citer parere, an possit, contra, responsionem detrectare aut in responsis a veritate deflectere. Solutio Agitur in casu de Pia quadam Unione. Unio autem Pia 419 non ordinatur, prout ordinantur Tertii Ordinis, ad promo­ vendam perfectiorem vitam Christianam inter sodales; nec ordinatur, quem ad modum Confraternitates ordinantur, ad incrementum cultus publici; ordinantur dumtaxat ad aliqua pietatis aut caritatis opera exercenda (cf. can. 685, 702, 707). Sic Pia Unio a Transitu S. loseph ideo instituta est ut fide­ libus animam agentibus spiritualia subsidia praesto sint, in quem profecto scopum socii tenentur ad brevem oratio­ nem, vulgo iaculatoriam, quotidie recitandam, statuta tamen associationis non obligant sub culpa 1 2. 1 ’ Maroto, Inst. I. C., 267. ed. 1919. Cf. Vromant, De fidei assoc., 24, ed. 1932. is 256 DE LEGIBUS Agitur in casu, non de Piae Unionis statutis, sed de Piae Unionis moderatore; hic enim ponitur zelo ductus sodalium perfectionis, potius quam statutorum observantiae. 420 Et agitur in casu de ratione vitae reddenda, non de cons­ cientia manifestanda. Superiores siquidem religiosi, qui can. 530 iam citato expresse prohibentur subditos inducere ad conscientiae manifestationem sibi peragendam, nullibi ex­ presse vetantur quominus invigilent atque interrogent de iis de quibus noster inquirit moderator (Cf. can. 595, 125). In­ congrue igitur hunc damnaret qui vetitum superioribus re­ ligiosis producere, a fortiori, vellet ad eos qui moderantur Uniones Pias. Silentibus statutis particularibus et silente lege commu­ ni, ex societatis fine oportet terminos auctoritatis repeta­ mus. Porro meditatio, examen conscientiae, confessio fre­ quens atque similia directe faciunt ad sodalium Christianam perfectionem, quae exsulat a Piae Unionis scopo. Ita valor impetratorius orationis sodalibus Piae Unionis a Transitu S. loseph praescriptae non dependet ab illis, optimis quantumcumque, exercitiis. Moderatori propterea Unionis Piae nullum est ius vitae rationem postulandi. 421 Sodales igitur non tenentur officio respondendi. Ideo li­ cet Ernesto responsionem quaesito detrectare. Si ob circums­ tantias attamen periculosum aestimet vel difficile a responso quolibet abstinere, fas erit illi loqui simul atque celare veri­ tatem: aget sui defensionem contra aggressorem, formaliter aut materialiter, iniustum. Verum, quia non sunt facien­ da mala ut veniant bona, non omnia media defensionis licitae sunt licita. Non licet Ernesto respondenti adhibere menda­ cium, illicitum ex propriis; nec ipsi licet uti restrictione pure mentali, quae aequivalet mendacio. Utatur restrictione late mentali, licita in adiunctis. PRAECEPTA 257 Alii casus. C. II.—Licetne uxori eleemosynas elargiri non obstan- 422 te mariti prohibitione? Sol.—Affirmative, ex bonis paraphernalibus sive liberis —quorum dominium et administrationem uxor habet atque fructus percipit—; immo, ad plurium Auctorum opinionem, ex aliis etiam bonis eleemosynas ordinarias sive communes —quas faciunt uxores eiusdem condicionis socialis—, has si generaliter seu omnino maritus prohibuerit, quippe qui esset rationabiliter invitus—quamvis interdum melius erit ab hac vel illa abstinere eleemosyna pro vitanda viri indig­ natione—. Negative, quandiu non agitur de bonis parapher­ nalibus, si in casu determinato vir vetuerit eleemosynam or­ dinariam ; a fortiori vero extraordinariam, pro ea cum indi­ geat viri consensu. C. III.—Maria, virgo decem et octo annos nata, ex con- 423 fessarii consilio quotidie Missam audit, ad sacram Synaxim accedit, orationi mentali incumbit aliaque pietatis exercitia sedulo exercet; coetus, insuper, actionis catholicae frequen­ tat in iisque impigre adlaborat. At huiusmodi vitae rationem parentes moleste ferunt: pater enim religionis neglegens est; mater vero, futura filiae praesertim prospiciens, id ni­ mium esse atque fanaticam sapere delirationem praedicat. Neque verbis acquiescit; nam haud raro filiam quominus domo egrediatur districte prohibet. Hinc Maria nonnum­ quam cogitur ad praetextus et diverticula confugere ut pie­ tatis et apostolatus vacet operibus. Sol.—Ubi agatur de bono meliore quod Deus vel Eccle­ sia commendat, parentes praecipere non valent huius boni omissionem, id nisi domestica officia exigant quibus debeant filii satisfacere; non ideo urget, extra casum huiusmodi, parentum prohibitio de non frequentanda ecclesia, Missa, 258 DE LEGIBUS sacramentis, meditatione, pietatis exercitiis, coetibus actio­ nis Catholicae, quandiu huiusmodi aliaque opera cum mu­ neribus domesticis componi possunt. Et quoniam matris pro­ hibitio eggressus in unum, ut videtur, incidit, cum prohibi­ tione illorum operum, Maria non tenetur oboedire quod de his agatur quae exsuperant matrisfamilias competentiam. Ut libertate igitur sua potiatur, ei licitum est ad praetextus et diverticula confugere, si haec stant pro late mentalibus restrictionibus. 424 C. IV.—Lucianus, sacerdos, fuit ab episcopo suo prohi­ bitus ne vinum sumeret extra prandium. Dum peregrinatur longe a dioecesi putat se a praedicta prohibitione liberum. Sol.—Errat Lucianus, quoniam praeceptum agitur, hae­ rens ossibus (prout veteres loquebantur) seu afficiens per­ sonam ubicumque persona inveniatur. Sic Fanfani h 425 C. V.—Uno eodemque actu valet quis satisfacere plu­ ribus praeceptis? Sol.—Affirmative, alia nisi materia sit aut mens praeci­ pientis. Qui enim exsequitur illum actum, ponit totum quod diversa praecepta ponendum postulant; hinc sacerdos so­ llemniter professus una Officii recitatione satisfacit. Si alia tamen materia sit vel alia—ex praecepti tenore, consuetudine, circumstantiis—mens praecipientis, uno eodemque actu non totum ponitur quod diversa praecepta exigunt; ideo—sicut qui debet centum ex damno illato et centum alia ex mutuo vel emptione, non satisfacit iustitiae praecepto duplici nisi bis dans centum—paenitens non implet, ut plurimum, ieiunium a confessario impositum dum servat ieiunium ab Eccle­ sia praeceptum. 426 C. VI.—Uno eodemque tempore licetne satisfacere mulFanfani, Th. Mor., I, 114. PRAECEPTA 259 tiplici praecepto, actibus nempe pluribus qui se mutuo com­ patiuntur illo tempore? Sol.—Affirmative, nisi mens praecipientis aliud tempus respiciat. Ex quo namque diversi actus sunt compossibiles, unus non obstat alteri ; totum propterea ponitur quod plura praecepta petunt ; hinc sollemniter professus potest Officium recitare dum assistit missae diebus festis; qui ex voto pere­ grinatur potest in itinere illas preces persolvere quas confessarius pro paenitentia iniunxit; si hic iniunxerit missam audiendam et rosarium dicendum, utrumque potest simul fieri, cum ille non praesumatur intendisse tempus diversum. Si tamen mens praecipientis postulet diversitatem tempo­ rum, tunc oportet actus successive fiant qui possent ex pro­ priis simul fieri; ideo paenitens cui impositum fuit ut bis assistat sacro, non satisfaceret simultanea auditione sacri duplicis. INDEX AUCTORUM Citantur numeri marginales. Littera n notam indicat adiectam numero. Abellan, 396n, 397n. Aertnys-Damen, 42n, 62, 67n, 79n, U01, £L30n, 131n, 163, 2Sln, 361n, 381. Alphonsus (S-), 60, 76, 95, 97n, 109, 117n, 132n, 134n, 247, 286, 330n. Antonelli, 107n. Arregui, 95n. Augustinus (S.), 13, 321. Ballerini-Palmieri, 370n. Bender, 166n, v. Vlaming. Berutti, 344n. Billot, 336. Billuart, 42n, 97n, 122, 130n, 131n, 233n, 240, 307n, 350, 413. Bucceroni, 34, 158. 23, 32n, 117, 117n, 192n, 196n, 232n, 237, 264, 280, 379n. Capellman, 107. Cappello, 377n. Concina, 331. Dall’Olio, 33. Damen, v. Aertnys. D’Annibale, 95n. De Herdt, 53n. Caietanus, 171, 209n, 241, 253, 258n, 267, 269, 301, 314, 334, 387, 402n, 424. Felici. 130n, 131n. Ferreres, 66, 91n, 106, 146, 179n, 274n, 362n, 366. Fanfani, Gasparri, 362n. Genicot, 158, 223n, 353. Hering, 247n, 325, 95n. XI, 24, 136, 259, 277, 279, 284, 301. Innocentius Jone, 95n. Lanza, 337. Larraga, 224, 226, 288, 290, 292. Lehmkuhl, 98. Leo XIII, 163n. Le Vavasseur, 53n. Loiano, 95n. Lumbreras, 8, 79n, 307n, 317n, 381n. 45, 71n, 79n, 91n, 95n, 157, 28311, 286. Marlaskay, 110. Maroto, 342n, 417. Merkelbach, 17. 25, 28, 49n, 79n, 98, 130n,131n,134,138n, 217, 218η, 244n, 281n, 283n, 289, 296n, 297n, 303, 308n, 311n, 313, 398n, 403n. Marc, Noldin, 216n, 221, 283n, 300. Palmieri, v. Ballerini. Patuzzi, 234n. Pius V (S.), 36. Pius XI, 325, 393. Pius XII, 7, 8, 323, 396n, 397n. Prümmer, 53n, 97n, 103, 108, 262 134η, 157, 210, 216η, 228, 234 252, 256, 276, 288, 304, 308η,’ 311η, 313η, 330η, 331, 351, 361η, 365, 398η, 405, 409, 413 Püjiula. 102η, 104, 106, 108. 191η, 192η. 193η, 199, 200, 202, 222, 222η, 271η, 275, 280, 293η, 306, 316, 319, 320, 328, 330η, 332η, 375η, 393, 415. Toso, 344η. 122. Rossi, 356η. Van Raffaelli, 58, 117η 121, 130η, 217, 243, 253, 254,’ 2ο7, 289, 308η, 321, 354 Schaefer, 208. Salmanticenses Mor, 102 102η·'°8· 131η· 216η, 222η. Teodori, 91η Ter Haar, 42 ΤΗο°7Μ9ο 13, 26, 27, 29, 5/η. 81. 91η, 95η, 173. hove, 328η, 344, 344η, 374η, 375η. Vermeersch, 32η, 79η, 90η, 91η, 9οη, 159η, 188η, 370η, 374η 375η, 381, 388. Vidal, v. Wernz. Vitoria (de), 23, 36, 133, 163η, 164. Vlaming-Bender, 396η, 398η. Vromant, 419. Μ Wernz-Vidal, 208, 328η, 334, 344η, 370η, 374η. Wouters, 42η, 103η. INDEX RERUM Citantur numeri marginales. Littera n notam indicat adiectam numero. Abnormalitates psychosae et psychoneurosae, 101. Abortus ad vitandam infa­ miam, 167. Absolutio, cohabitantis cum complice, 289; a reservatis, v. Reservatio. Absolvens in mortali plures, 218, v. Absolutio. Abstinens, ab auxilio ferendo, 123; a carnibus quas falso putabat vetitas, 181. Accusatio, v. Confessio. Actus, voluntatis eliciti et im­ perati, 38; qui subsunt nec­ ne violentiae, 38; interni, externi, mixti, 326; qui sub­ sint legi humanae, v. Lex humana; boni et mali, v. Moralitas; antecedentes et consequentes copulam illi­ citam, 225. Adulterium, accusandum, 145 s. Advertentia, 294-6; ad mali­ tiam, non ad gravitatem, 296. Advocatus catholicus quoad divortium civile, 398-9. Aeronauta in discrimine, 12931. Agere, propter bonum hones­ tum, utile, delectabile, 16-7; v. Actus. Alienans, ex ignorantia, titu­ los monasterii, 85. Amor, num sufficiat uti mo­ rum norma, 13. Applicatio missae pro populo, 337, ad intentionem superio­ ris religiosi, 338. I Attentio, 330; in oratione et in Officio, 329-33. Auctoritas, v. Competentia. Avarus, 213, v. Lucri appeti­ tus. Baptizans in mortali plures, 1 218. Bibens ob voluptatem, 24. Blasphemus in plures, 219; ex habitu, 109. Blasphemiae idea fixa, 110. Bonitas actuum, v. Moralitas. Bonum, ex integra causa, 14, 126. Breviarum, v. Officii divini. Carnium prohibitarum appo­ sitio, 1721 esus ob inadvertentiam, 92. Casus episcopales, 371. Causae habituales influentes in voluntarietatem et liber­ tatem, 99, 111. Censura, quid et quotuplex, 367-8; eius sublectum, 369 s.; episcopalis, 367-76. Character, 100. Circumstantia quid et quotu­ plex, 137; earum influxus in moralitatem actuum, 13816; circumstantiae mutan­ tes speciem vel aggravan­ tes, 138, 142-4; declarandae in confessione, v. Confessio. Clausurae, lex num admittat parvitatem materiae, 302 ; violatio ex metu, 61. Clericus occisus ex inadvertentia, 96; occidens dum va- f 264 cat venationi clamorosae, 122. Coactio, 37n, v. Vis. Coalescentia, omissionum in Officio, detractionum et ca­ lumniarum, 312 ; operum servilium, comestionum in die ieiunii vel abstinentiae, 313; in fractione voti, 314; furtulorum, 307-8. Cogitationes pravae, 231-43 ; in ecclesia, 241. Cognoscens se male agere in confuso, 296, 305. Comedens ob voluptatem, 24. Commercium clandestinum, 387. Communionem paschatis omit­ tens, 210, v. Eucharistia. Communista alios seducens, 185-6. Compensatio occulta ob tribu­ ta iniusta, 401. Competentia superioris, 415. Competitio automobilistica, 118-20. Complacentia in recordatione peccatorum, 263, v. Gau­ dium. Complexio corporalis, 100. Condiciones, quoad desideria prava, v. Desiderium pra­ vum : quoad rescripta v. Rescripta. Confessarius audiens minu­ tam descriptionem peccati turpis, 263; ignorans, 75-80, 124; plures absolvens in mortali, 218. Confessio, desiderii furandi rem sacram, vindictae vel copulae in genere, 252; va­ cantis turpibus cogitationi­ bus per diem, 236-9; eius in­ tegritas, 139-41, 179n, quoad circumstantias, 140, 223 ; confessionem annuam omit­ tens, 210. Conflictus seu collisio, legis naturalis, 4, 8; legum et iurium, 160. Confraternitatis socii quoad interdictum locale, 376. Conscientia, quid et quotuplex norma morum, 10, 173 s.; excusans necne, 175-7 ; num sufficiat eam sequi, 11; eius manifestatio, 420; eius obiectio, 187; perplexa, 180. Consensus, 297; in delecta­ tionem rei cogitatae, 2314; vel cogitationis, 235; delec­ tationi turpi ob fortem im­ aginationem vel stuprum, 43. Consiliorum opera, quomodo urgenda, 202, v. Imperfectio­ nes. Constitutio apostolica, 355. Consuetudo, 99. Conventio clerici coram iudice civili, 400Copiam corporis facere, 69. Copula, coniugalis ob volup­ tatem, 24-5, in matrimonio dubio, 84; illicita attentata et non consummata, con­ summata etsi non intenta, 226. Cordis punctio prae sepultura, 171. Curiosus de venereis, 241. Damnificatio in rebus et per­ sonis, 220-3. Declaratio pontificia de quarundam operationum illiceitate, 350. Decreta conciliorum plenario­ rum et provincialium quan­ do urgeant, 352. Decretum, 355. Defectus proximorum inqui­ rens et narrans, 230. Defensio cruenta vitae et bo­ norum, 169. Defraudatio Status quoad lit­ teras et redam publicam, 388. Delectatio, v. Cogitationes pra­ vae; operis vetiti sub con­ dicione non vetiti, 242 ; sen­ sibilis, an omnis sit prae- dicanda mala, 26; morosa, 231. Desiderium pravum, 244-57 ; multipliciter condicionatum homicidii, 249-51; sub con­ dicione noh vetiti, 247, si liceret, 257 ; eorum malitiam condiciones non auferentes, 253, auferentes, 256; dubie auferentes, 254; mali, 27080, pro inimico Ecclesiae, 272-4, damnationis peccato­ ris, 275, mortis patris, coniugis, 277, mariti, filiae, 278, mortis propriae, 276; et propensiones, 248. Dispensatio, v. Rescripta, Epikeia. Distinctio peccatorum, v. Pec­ catorum ; pollutionum et fornicationum, 224. Distractiones inter orandum, 197. Divortium civile, v. Advoca­ tus, Iudex. Dubius de obiecto delectatio­ nis, 2431 de consensu praes­ tito, 240. Effectus, circumstantia quid, 159 ; duplex quoad moralitatem actus, 159-72. Electio mali ob bonum, 128. Eleemosyna ob malum finem, 155; ob finem bonum et ma­ lum, 156; cum vanagloria, 149. Epikeia, 402-13; quid et quotuplex, 402; et aequitas na­ turalis vel canonica, 403; quando habet locum, 404; eius usus, 405; quoad mis­ sam dominicalem, 406-8; quoad omissionem Officii, 409; quoad laborem in die­ bus festis, 410; quoad leiunia atque lectionem libro­ rum prohibitorum, 411; quoad Constitutiones O. P., 412; quoad impedimenta matrimonii, 413. Equum ferocem equitans et parvulum conculcans, 121. Ethica, traditionalis, 1-5; situationis, 6-15. Eucharistiam, porrigens pec­ catori occulto, 168; pluri­ bus distribuens in mortali. 219. Euthanasia, 170. Exprobratio de peccato omisso, 26S. Famula sollicitata ab hero, 285-7 ; peccans cum hero frequenter, 291 aut raro, 288; vacans furtulis, 309-11. Famulatus perriculosus, 172. Fervoris remissio, 197. Filia vacans pietatis exerci­ tiis contra parentum veti­ tum, 423. Finis, v. Moralitas; honestus operantis, 16-26; malus to­ talis, 148, partialis, 149; et occasio, 151. Foveam fodiens ob malum fi­ nem, 154. Fuga per arctam viam cum periculo conculcandi parvu­ lum, 134. Fur furatus plura, 215. Furtum, per partes, 227; rei sacrae, 145; in necessitate extrema aut gravi, 136; furtu lorum coalescentia, 307-8. Gaudium pravum, 258-69; quid sit ac eius malitia, 258; de malo, 270-1; de modo, 258; de malo ob bonum effec­ tum, 259; de effectu bono operis mali, 260; de detrac­ tione, 265; de peccato mate­ riali, 266; de periurio ob bo­ num effectum, 266; de bo­ nis effectibus occisionis, po­ llutionis, adulterii, 267 ; de incarceratione malefactoris, 279; de malo inimicorum Ecclesiae, 272-4. Gravis materia, in voto, 303; v. Lex, Praeceptum. Gravitas praeecepti servandi festa et infundendi aquae 266 nonnullas guttulas in cali­ cem, 301. Habituatus, num advertat ad malitiam actus v. gr. ad blasphemiam, 97n, 109. Habitus, quid et quotuplex, 99; eius retractatio, 99n. Haereticus, quoad censuras, 89-91 ; bona fide propagans errores, 185. Herus peccans cum famula, 288, 291-2. Hysteria, 102-3; et libertas, 104. Hysterica puella cui matrimonium commenda­ tur, 105r8. lactantia de mortalibus, 268. leiunium frangens multipli­ citer debitum, 210. Ignorantia, 7085; legis na­ turalis, 315-25; malitiae periurii, 180; peccatorum cor­ dis, 180 ; circumstantiae per­ sonae, 179; masturbationis, 179; fornicationis et suicidii, 318-20, 323; et delicta, poenae, irregularitates, 74, et reservatio, 91n, 371. Imperfectiones, 188-202; num sint materia confessionis, 195-8. Imprecationes, ad plures, 146; S. Scripturae, 275. Imputabilitas, 112; actionum, omissionum, earumque ef­ fectuum, 112-25. Inadvertentia, 86-98; ad con­ dicionem feminarum concu­ pitarum 97 ; ad condicionem propriam, 98. Incendens domum ex inadver­ tentia, 93-5. Incestuosus, 146. Iniustus multipliciter, 213. Innocentis traditio tyranno, 132. Inseminatio artificialis, 135. Inspirationibus η ο n obse­ quens, 196. Integritas confessionis, v. Con­ fessio. Intentio bona, an satis, 14, 128; intentionis renovatio, v. Ordinatio. Interdictum locale, quos affi­ ciat, 376. ludex catholicus quoad divor­ tium civile, 396-7. ludicium conscientiae, 15. Labor servilis in diebus fes­ tis, 141, 301, 313, 410. Lapidem proiciens in avem et occidens hominem, 121. Legens ex ignorantia librum vetitum, 83, 182. Lex, naturalis quoad princi­ pia atque conclusiones, 3157; quoad valorem obiectivum, 5; quoad mutationem, conflictum seu collisionem, 4j eius ignorantia, 315-25. Lex humana, quoad actus in­ ternos, 326-38; eius promul­ gatio, 339-54; vacatio, 240; lex pontificia, 342, 351 ; epis­ copalis, 341, 353; civilis, poe­ nalis, 379-89; conscriptionis militaris, 3891 tributorum, 387, 401 ; iniusta, 390-401 ; de sterilizatione, 392-5. Liturgica praecepta violans ex metu, 52-7. Lucri appetitus, 23n. Maledicens pluribus, 229. Materia gravis, 293; in voto, 303. Matrimonii impedimenta, v. Epikeia, Rescripta; de ma­ trimonii valore dubitans nec inquirens, 84. Medicus frequenter peccans cum feminis aegrotis, 290. Meditatio, imposita a superio­ re religioso, 334; a confessario vel pro lucranda in­ dulgentia, 335. Mendicantium privilegia, 370 373. Metus, 47-61, v. Vis; definitio et distinctio, 47-9; et volun­ tarium, 49; et legis obser- r 267 vantia, 50 s., 57 ; et actus irriti vel irritabiles, 50; et delicta atque poenae, 51 ; quoad fornicationem, 58; onanismum et sodomiam, 59; furtum, 60; et clausu­ rae violationem, 61. Missam omittens auditu im­ possibilem, 183. Monialis quoad desideria superiorissae, 200. Montium ascensio periculosa, 162-6. Moralitas, 126 ; ex obiecto, 12636; ex circumstantiis, 13746; ex fine, 147-58; ob du­ plicem effectum, 159-72; ex conscientia erronea, 173-87; I imperfectionum, 188-202. Morem gerere, quid, 69. Multiplicatio peccatorum, v. Peccatorum distinctio. Munera ob finem pravum, 154. Opus bonum agens ob finem etiam malum, 168. Oraculum, 355. Ordinatio operum in Deum, 27-36; opera non ordinata in Deum an sint mala, 33; operum ordinatio virtualis in Deum et in creaturam, 36. Ordinatus ob falsum titulum, an valide, 82. Parochus conventus coram iu­ dice civili, 400. Passive se habere quoad stu­ prum, etc., 67. Peccans, ob omissam orationem, 211 ; corde, ore et ope­ re, 214. Peccatorum distinctio, speci­ fica, 203-15; numerica, 21630. Peccatum, eius qui non cogi­ tat de gravitate, 305; mor­ Narcotica prae operatione ch> tale, quae requirat, 293-305 ; rurgica, 170; v. Euthanasia. num ideo rarum, 304; ve­ Negative se habere quoad stu­ niale quomodo fiat mortale, prum, etc., 67. 306-14; peccati occasio, 281Negotiationi vacans, 23; reli­ 92. giosus, 206-9. Peregrini, 369, 374-5. Piae Unionis moderator ni­ Obiectio conscientiae tempore mia exigens, 418-21. belli, 187. Poena vindicativa, 367. Pollutionem nocturnam pu­ Obligatio sub culpa, sub poe­ na, sub utraque, 416. tans peccatum, 184. Obreptio, 358. Praeceptum, 414-26; quid et Occasio peccati, 281-92; quid quotuplex, 414; eius pro­ prietates, 417; et lex, 414; et quotuplex, 281-2; se ex­ ponens proximae, 283; ex­ grave, 293; personale ubi sistens in proxima, 284. obliget, 424; num multipli­ ci satis fieri possit uno actu, Occidens plures, 220-3. 425; vel uno tempore, 426; Occisio, debilium, 132; morbo l v. Gravitas. laborantium, puerorum ad cautelam, 133; v. Innocen- I Praedicare incipiens ob finem tis; matris ad baptizandum bonum et prosequens ob ma­ lum, 155. fetum, 167. Offensio populi, 55. Preces in rescriptis, v. Re­ scripta. Officii divini, omissio, 228; re­ citatio a voluntarie distrac­ Proiectio, lapidis in avem cum to, 329-33. hominis occisione, 121; pue­ Oppressa femina, v. Resisten­ ri lupis vel quorundam in mare, 134. tia. 268 Prodigus et avarus, 213. Proprietatem privatam pu­ tans iniustam, 185-6. Redemptio a vexatione iniusta, 394. Religionis actus, pro insigni obtinendo, 152-3 ; secunda­ rio ob pravam concupiscen­ tiam, 157; ut placeat supe­ rioribus, 158. Religiosus, putans se teneri ad observantias aliorum In­ stitutorum et ad o m n i a quae perfectioni favent, 199; frangens Regulam, 201; va­ cans negotiationi, 206r9 ; paenitens votorum, 261-3. Renovatio intentionis, v. Or­ dinatio. Rescripta, 355-66 ; quid, et quotuplicia, 355-6;. a quibus impetrari possint, 357; con­ diciones, 357-8; commisso­ ria, 356; invalida, 359; ob causam inexsistentem, 3634; ob tacitam repulsam prae­ viam, 365; eorum interpre­ tatio, 359. Reservatio, 371 ; et ignorantia, 371; quoad senem impoten­ tem qui domo egrediatur, 377; absolvens in dubio reservationis, 378. Resistentia oppressori, 40-6; debita sub vi atque metu, 63-9. Restitutio, an facienda ab op­ pressa, 44 ; an a confessario, 78-80. Sacerdos, subiacens praecep­ to personali, 424. Sacrilegium personale et reale. 212. Sexualis excitatio involunta­ ria non augenda, 111. Sinceritas animi, num suffi­ ciat, 12. Sollicitudo, de operando bono et vitando malo, an sit sa­ tis, 11 ; de renovanda inten­ tione, 34-5. Status pathologicus, 100. Sterilizatio, 392-5. Stoici, 26. Stuprum, 43n. Subreptio, 358. Suicidii, obsessio, 110; mali­ tiae ignorantia, 318, 323. Superioris competentia, 415. Suspensio episcopalis quoad sacerdotes asistentes publi­ cis spectaculis, 372-5. Theologia moralis traditionalis, 1. Tristitia, de bono peracto, 269; de vita alicuius, 279; de im­ proborum prosperitate, 280. Uxor, faciens eleemosynas contra vetitum viri, 422. Violentia, v. Vis. Virgo oppressa, v. Resisten­ tia. Vis, 37-46; et metus, 62-9; quoad sodomiam, 63-5 ; quoad fornicationem, 66. Visitatio tabernae pro ebrio­ so, 288. Vitae reddenda ratio, 420. Voluntarium, η ο n volunta­ rium et involuntarium, 37; et liberum, 99; indirectum, 159. Votum oboedientiae Romano Pontifici, 208; paupertatis, 209.