Coleccion «SCIENTIA» Pedro Lumbreras. O. P. : Praelectiones scholasticae tn secundam partem D. Thomae. 12 tomos. I. De tine ultimo hominis.— Π. De actibus humanis.— ΠΙ. De habitibus et virtutibus in communi.— IV. De vitiis et peccatis.·— V. De lege.— VI. De gratia.— VII. De fide.— VIII. De spe et ca­ ritate.— IX. De prudentia.— X. De iustitia.'—XI. De fortitudine et temperantia.— XII. De statibus hominum variis. B, Abârzuza-Iragul, O. P. M., Cap. : Manuale theologiae dogmaticae. I. Theologiae fundamentalis.— II. De Deo Uno, Trino, Creante, Elevante ac de Novissimis.—III. De Verbo incarnato, de Bta. Vir­ gine Maria. De Gratia Christi et de virtutibus infusis.— IV. De. Sacramentis in genere et in specie. C. Pedro Lumbreras, O. P. : Casus conscientiae. Vol. I, De principiis. Vo­ lumen II, De virtutibus theologicis. 1. Lârraga-Lumbreras, O. P. : Prontuario de Teologia moral. 2. Lârraga-Lumbreras, Ο. P. : Epitome de Teologia moral. 3. Gonzâlez, Cap. : Instituciones de Filosofia neoescolâstica. I.—Lôgica. Π.—Critica. 4 Dautals : Breve tratado de Moral social. 5 Gabino Mârquez, S. J. : Filosofia del Derecho. 6. Gabino Mârquez, S. J. : Los juristes alemanes al alcance de los estudiantes. Ί. Gabino Mârquez, S. J. : Doctrina de la Iglesia sobre el derecho de enseiïar. B. Lumbreras, O. P. : Casos y lecciones del aQuijote». 9. Nazario de Santa Teresa, C. D. : Filosofia de la mistica. 10. Casas, O. P. : Instrucciôn sobre los votos religiosos y el oficio divino 11. Gallego. O. P. : Buda y el budismo. 12. Sertlllanges, O. P. ; El orador cristiano. 13. Alonso Lobo, O. P. : Laicologia y Acdôn Catôlica. 14. Ramirez. O. P. : El Derecho de gentes. 15. Delgado Varela, Ο. Μ. : La Eucaristia, misterio de la vida. 16. Alvarez de Llnera : Dudas y je. 17. Gonzâ'.ez, C. M. P. : El instinto intelcctual, Juente del conocimiento 18. Splazzl, O. P. : Esencia y contemporancidad de la Iglesia. 19. Basilio de San Pablo, O. P. : El misterio de nuestra redenciôn. 20 Jean Mouroux : Sentido cristiano del hombre. 21. Gregorio Armas, O. S. A. : La moral de San Agustin. 22. Lumbreras. O. P : Honradez y prosperidad. 23. Lumbreras, O. P. : La obedtencia. 24. Fernândez Landa : Tratado de Apologética. 25. McFadden. O. S. A. : Etica y medicina. 26. Lumbreras. O. P. : Psicologia de las pasiones. 27. Michel : Niüos que mueren sin bautizar. 28. Lhermitte : Misticos y falsos misticos. 29. Fabbl : La confesiôn de los pecados en el cristianismo. 30. Faniani, O. P. : Teologia para seglares (4 vols.). 31. Fernândez. C. M. : De confcsariis filiarum caritatis. 32. Fernândez, C. M : La Administraciôn econômica de las religiones 33. Dota Juan Antonio Pascual : El misterio litürgico de la Semana Santa 34. Victorio Marcozzi, S. J. : Los origcncs del hombre. 35. Eustaquio Guerrero, S. J. : Reflexiones sobre la previa censura civil 36. Santiago Leoz Cendoya : Ante la segunda revoluciôn técnica.—Productividad, dignidad de la persona y relaciones humanas. A CASUS CONSCIENTIAE 11 EIUSDEM AUCTORIS PRAELECTIONES SCHOLASTICAE, vol. XII, in 8.° I. De fine ultimo hominis, Madrid, 1954, pp. X-120 II. Da actibus humanis, Romae, 1950, pp. XI-299. III. De habitibus et virtutibus in communi, Romae, 1950, pp. XVI-281. IV. De vititis et peccatis, ed. 2, Madrid, 1958, pp. XII-198. V. De lege, Madrid, 1953, pp. XI-193. VI. De gratia, Romae, 1947, pp. XII-191. VII. De fide, Romae, 1937, pp. ΧΠ-199. VIII. De spe et caritate, Madrid, 1954, pp. XII-256. IX. De prudentia, Madrid, 1952, pp. XI-120. X. De iustitia, Romae, 1938, pp. XVI-456. XI. De statibus hominum variis, Madrid, 1958, pp. ΧΠ-224. XII. De statibus hominum variis. Madrid, 1958, pp. XII-224. CASUS CONSCIENTIAE, in 8.° I. De principiis, Madrid, 1960, pp. XVIII-268. CASOS Y LECCIONES DEL QUIJOTE, ed. 2.\ Madrid, 1952, pp. 208. LA CONTINENCIA PERIODICA, Madrid, 1956, pp. 42. HONRADEZ Y PROSPERIDAD, Madrid, 1957, pp. 42. LA OBEDIENCIA, Madrid, 1957, pp. 103. PSICOLOGIA DE LAS PASIONES, Madrid, 1958, pp. 182 LARRAGA-LUMBRERAS Prontuario de Teologia Moral, Madrid, 1950, pp. 596-599. Epitome de Teologia Moral, Madrid, 1953, pp. 680. 801 £9 OJAI s CASUS CONSCIENTIAE ANTIQUI ET R.ECENTIORES QUOS SOLVIT ET COLLEGIT PETRUS LUMBRERAS, Ο. P. APUD «ANGELICUM» DE URBE SUMMAE THEOLOGICAE PROFESSOR AD S. APOLLINAREM CASUUM MORALIUM CENSOR DATARIAE APOSTOLICAE THEOLOGUS SACRAE PAENITENTIARIAE CANONISTA DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS LIBRARY ST. MARY'S COLLEGE ST. MARYS, KANSAS EDICIONES STVDIVM MADRID PONTIFICIUM ATHENAEUM «ANGELICUM. ROMAE Nihil obstat: Ludovicus Bender, O. P. S. Th. Mag. Imprimi potest: Fr. Michael Browne, O. P. Mag. Gen. Imprimatur : E Vicarlatu Urbis, 10 mail I960. * Aloysius, Card. Traglia, Ptovicarius. ^77 632 69 ΙλΧ N.» Registre : 1553-60. Deposito legal: M, 1.650.—1960. Bolano» j Atrailnr, S. L. - General Sanjurjo, 20. - Madrid, 19G1 SO I £9 nop L. S. Materiam morum, de qua Prima Secundae tractavit in communi, complet Secunda Secundae in speciali; potis­ simum quidem secundum ea quae in prosecutione beatitudinis attinent universaliter ad omnes homines, inde secundum ea quae respiciunt quosdam dumtaxat pro ipsorum statu vel officio. Tractationem illam copiosam distribuit D. Thomas, non (ut fecerunt plurimi) ad praecepta Decalogi, sed ad notissimas septem virtutes, idque propter rationes vali­ das quas longe et late exposui in periodico Angelicum, vol. 20, anno 1943, pp. 265-299. In virtutibus eminent profecto theologicae, quae non modo sunt infusae divinitus et una propterea revelatio­ ne notae, sed habent insuper Deum obiectum proprium; his igitur datur locus princeps. Qui inter ipsas esset signandus caritati, perfectionis si teneremus ordinem. At praevaluit ordo generationis firmatus ab Apostolo (I Cor., 13, 13). Trinum ergo tractatum volumen hoc complectitur: de fide, de spe, et de caritate. Sectatus Aquinatis vesti­ gia, agam de peccato blasphemiae, quod plures relegant ad peccata contra religionem, atque de bello internationali vel civili, saepe commisso dissertatiorii de iustitia. Romae, in festo S. Pii V, die 5 maii 1960. Auctor INDEX DE FIDE Actus fidei internus.............................................................. Doctrina ........................................................................... Casus I: Fidel late dictae ad salutem insufficientia...... C. II: Confessarius non interrogans paenitentes an elicuerint actus fidei.............................................. C. Ill: Ebrietati indulgens ob omissum actum fidei... C. IV: Omittens actum fidei internum dum fidei emit­ tit professionem praeceptam..................................... C. V: Positive dubitans de veritate fidei.................... C. VI: Denegans revelationes S. Birglttae vel appari­ tiones Virginis ad Lourdes.................................... C. VII: Non genuflectens ante Tabernaculum quia non credit ibi asservari Corpus Christi...................... Fides explicita..,.................................................................... nn. 1-12 1-2 3-6 7 8 9 10 11 12 13-25 13-15 Doctrina ........................................................................ Casus I: De paenitente qui iam a longo tempore obli­ tus est mysteriorum Incarnationiset Trinitatis.. 16-20 C. II: De baptismo et absolutione ignorantis invinci­ biliter exsistentiam etprovidentiam Dei................ 21 C. Ill: Quid in casu necessitatis..................................... 22 C. IV: Cur tunc apponatur condicio «si es capax»...... 23 C. V: De iis qui mysteria Incarnationis et Trinitatis ignorare videntur.................................................... 24 C. VI: Paenltens ignorans quae ex necessitate prae­ cepti credenda sunt............................................... 25 Fidei confessio seu actus externus..................................... Doctrina ........................................................................... Casus I: Sacerdos silens coram dogma fidei negante et athelsmum praedicante......................................... C. II: Caupo removens a diverticulo sacras imagines. 26-42 26-30 31-35 36 na. C. Ill: Edens carnes in locis haereticorum ne catho­ licus agnoscatur..................................................... C. IV: Catholici a communistis adducti ut ecclesias evertant et sanctorum Imagines deponant, muti­ lent, comburant...................................................... C. V: Haereticus vel paganus volens fidem amplecti at timens temporalia incommoda ob fidei publicam professionem . C. VI: Alumnus qui falsas doctrinam professoris te­ netur exponere in examine.................................... C. VII: Catholicus qui ob timorem Turearum abstinet ab externis religiosis actibus dum Missam audit... C. VIII: Redimens pecunia ne de eius fide inquisitio fiat ........................................................................ 37 38 39 40 41 42 ........................................................................... Doctrina.......................................................................... Casus I: Num quis possit sine peccato a fide catholi­ ca deficere ........................................................... C. II: An sit par condicio haeretici qui convertitur et catholici qui a fide deficit................................ C. III: Paenitentes de dubiis in fide se accusantes... C. IV: Num sit haereticus qui reiicit quod falso putat definitum ab Ecclesia........................................... C. V: Utrum falsae religionis professio requiratur ad apostasiam ............................................................ C. VI: Haeretici absolutio ab excommunicatione et dispensatioabirregularitate................................... C. VII: Dogma assumptionis B. Μ. V. pertinaciter dis­ credens .................................................................. 43-62 43-49 cum infidelibus.................................................. 63-73 63-65 Infidelitas Disputatio 50-54 55 56 57 58 59-61 62 Doctrina.......................................................................... Casus I: Disputatio formalis de fide cum condicione iniqua ................................................................... 66-68 C. II: Disputatio de fide materialis.............................. 69 C. III: Disputatio cum Infideli de re physica............ 70 C. IV: Id. de regiminis civilis forma optima................ 71 C. V: Id. de dogmatibus soclalisml............................. 72 C. VI: Disputatio formalis de fide in ephemeride..... 73 Communicatio infidelium in sacris fidelium..................... Doctrina ........................................................................ Casus I: Auxilium praestandum schismatico moribun­ do aut mortuo...................................................... 74-87 74-76 77-79 nn. C. II: Num baptismus, eucharistia et externa unctio sint a schismaticis petenda.................................. C. Ill: Num absolutio in mortis periculo.................... C. IV: Utrum vel extra.................................................... C. V: Ministratio missae ab acatholicis........................ C. VI: Cantus puellarum schismaticarum In functio­ nibus nostris............................................................ C. VII: Organi pulsatio ab acatholico in ecclesiis nos­ tris ........................................................................... C. VIII: Facium ac luminarium delatio ab acatholicis ad functiones nostrasliturgicas............................ C. IX: Haereticorum admissio in Societates S. Vincentil de Paul......................................................... Communicatio fidelium in sacrisinfidelium........................... Doctrina ........................................................................... Casus I: Catholicus apud schismaticos missam audiens, praeceptum Implens paschale, matrimo­ nium iniens.............................................................. C. II: Catholicus adorans Eucharistiam a schismatico delatam ................................................................... C. III: Assistentia sacris infidelium a civili auctorita­ te imposita............................................................... C. IV: Participatio in orationibus schismaticorum..... C. V: Num liceat catholico conciones audire haere­ ticorum ................................................................... C. VI: Vel fungere patrini munere in baptismis hae­ reticorum vel schismaticorum............................. C. VII: Vel interesse ipsorum nuptiis........................... C. VIII: Vel illorum funera comitari............................. C. IX: An hoc liceat parocho catholico....................... Communicatio fidelium cum infidelibus in profanis......... 80 81 82 83 84 85 86 87 88-100 88-89 90-92 93 94 95 96 97 98 99 100 101-114 101-106 Doctrina............................................................................ Casus I: Catholicus efformans syndicatus mixtos vel neutros .................................................................... 107-109 C. II: Matrimonium mixtum meditatus....................... 110 C. III: Filios mittens ad scholas neutras.................... 111 C. IV: Id. si hae habeant cappellanum catholicum... 112 C. V: Famulatus apud acatholicos........................ 113 C. VI: Num liceat nomen dare associationi «Rotary Club» ....................................................................... 114 Fidelium adscriptio Doctrina communismo........................................................ 115-127 115-116 χπ ηη. Casus I: Adscrlptus syndicatui communistarum a quo nequit recedere...................................................... 117-119 C. II: Communista non excluditur a matrimonii cele­ bratione ................................................................ 120 C. Ill: Quo secernatur matrimonium ab aliis sacra­ mentis ................................................................... 121 C. IV: Quid si pars catholica velit nubere communlstae doctrinario...................................................... 122 C. V: Quid autem si communistae gregario................ 123 C. VI: Quid si utraque pars sit communista doctrinarius ................................................................... 124 C. VII: Parentes tradentes filios scholis communlstarum .................................................................. 125 C. VIII: Pueri et puellae scholas hulusmodi frequen­ tantes .................................................................... 126 C. IX: Harum scholarum magistri.............................. 127 Baptismus filiorum infidelium............................................. Doctrina ......................................................................... Casus I: Offerens sacerdoti catholico filium baptizan­ dum sic ut fiat Christianus, non tamen catholicus. C. II: De fictione baptismi petiti propter motiva Inepta ................................................................... C. III: De baptismo puerorum infidelium tempore pestis ................................. C. IV: De baptismo horum puerorum, morti etsi pro­ ximorum, periculoso Ecclesiae............................ C. V: De baptismo eorum qui videntur adhuc parvuli. C. VI: De baptismo amentium sub condicione............. C. VII: De amentium baptismo prudenter conferendo. Blaspuemia .......................................................................... Casus I: Proferens indignabundus verba «per Deum, per Christum» et provocans ebrios ad blasphemias. C. II: Quae locutiones sint blasphemae....................... C. Ill: In dubio, quomodo se gerat confessarlus......... C. IV: Nomen Dei vel sacrorum proferens ex ira in creaturas ................................................................. C. V: lurans per vitam Dei vel Sanctorum................ C. VI: Dicens «renego Deum nisi te percussero; hoc est ita verum sicut Deus»....................................... C. VII: Blasphemantes in ira sed non attendentes ad verborum sensum..................................................... 128-139 128-129 130-133 134 135 136 137 138 139 140-155 144-147 148 149 150 151 152 153 XIII ηη. C. VIII: Blasphemantes sine intentione dehorandi Deum ............................................................................ C. IX: Blasphemlae prolatae interlectionum instar... Blasphemia in Spiritum Sanctum......................................... Doctrina ........................................................................... Casus I: Peccati ex malitia reus confessionem putat Inutilem ...................................................................... C. II: Cur odium Dei non numeretur in peccatis con­ tra Spiritum Sanctum........................................... C. III: Quare neque impaenitentla finalisnegativa... C. IV: Cur tamen impaenitentla positiva................... C. V: Diabolo attribuens Dei manifesta opera quare peccet peccato speciali eoque irremissibili........ C. VI: Confessio peccati ex habitu voluntarie con­ tracto et scienter non rectractato...................... C. VII: Timens ne primo peccet in Spiritum Sanctum. 154 155 156-168 156-159 160-162 163 164 165 166 167 168 DE SPE Spei necessitas........................................................................................ 169-182 169-172 173-176 Doctrina ........................................................................... Casus I: Anhelantes perpetuitatem vitae terrenae...... C. II: Sperantes beatitudinem obtinere sanctorum pa­ 177 trocinio ......................................................... 178 C. III: Sperantes in propriis meritis, ilsque futuris... 179 C. IV: Sperantes temporalia a Deo.............................. 180 C. V: De omissione actuum spei sese accusantes......... C. VI: Magna promissio facta S. Marg. M. Alacoque... 181-182 Spei honestas............................................................................................ 183-194 183-186 Doctrina .......................................................................... Casus I: Amor interessatus erga Deum estne impro­ bandus sicut amor quo avarus fertur in divitias?... 187-189 190 C. II: Amans Deum amore mercenario....................... C. III: Amans Deum amore concupiscentiae num se 191 diligat plus quam Deum...................................... C. IV: Agere propter officium et agere propter prae­ 192 mium ......................................................... 193 C. V: Adveniente amore caritatis manet amor spei... C. VI: Perfecta caritas mittit foras timorem, non at­ 194 tamen amorem interessatum............................... XIV nn. Timor dei.............................................................................. Doctrina ......................................................................... Casus I: Momentum timoris et amoris Dei pro vitan­ dis peccatis et obtinenda perfectione................... C. II: Se accusantes de timore mundano vel humano. C. III: Peccans ex timore mundano num dupliciter peccet ........................................................................ C. IV: Timor serviliter servilis, quando adsit............. C. V: Et quando non adsit............................................ C. VI: Timor servilis, an causet involuntarium se­ cundum quid... ...................................................... C. VII: Utrum in timore servili maius sit odium in­ ferni quampeccati...................................................... 195-210 195-200 201-204 205 206 207 208 209 210 ........................................................................... 211-226 Doctrina ......................................................................... 211-215 Casus I: Femina post preces et conatus desperans ac propterea se peccatis involvens........................ 216-220 C. II: Desperatio perfecta quomodo ab imperfecta se­ cernatur ................................................................ 221 C. III: Miles sibi mortem exoptans............................. 222 C. IV: Desperationis causa physiologica vel psycho­ logica ................................................................... 223 C. V: Mater culus filius luxuriosus beatitudinem reliclt ........................................................................ 224 C. VI: Desperatio eius cui revelatio fieret de dam­ nationeaeterna...................................................... 225 C. VII: Desperans de precum auditione pro recupe­ randasanitate............................................................. 226 DesperzVTIO ...................................................................... 227-242 Doctrina ....................................................................... 227-230 Casus I: Paenitentiam ad finem vitae differens quod tam facile sit Deo decem remittere peccata atque quinque ............................................................... 231-234 C. II: Num praesumens minuat revera potentiam Dei. 235 C. Ill: Non sperans gratiam et gloriam per Mariam V. 236 C. IV: Sperans veniam sine confessione sacramentall. 237 C. V: Sperans tantam gratiam et gloriam quantam obtinuit B. Virgo...................................................... 238 C. VI: Orans pro auxilio Dei in patrando homicidio... 239 C. VII: Peccans sub spe veniae post annum obti­ nendae ......... 240 C. VIII: Peccans veniallter quod venialibus Deus fa­ cile Ignoscit.............................................................. 241 Praesumptio C. IX; Multiplicans peccata quia ita facile confitetur decem ac unicum.................................................. 242 DE CARITATE Dilectio Dei........................................................................... Doctrina ........................................................................... Casus I: Femina se accusans quod plus amet conlugem quam Deum............................................................ C. II: Omittens actum caritatis cuius praeceptum ur­ gebat indirecte....................................................... C. III: Deum diligens ob beneficia ab Eo recepta...... C. IV: Ob amorem uxoris abstinens a malo, a quo non abstineret ob amorem Dei.................................... C. V: Se accusantes de inobservantia praecepti dile­ ctionis Dei............................................................... C. VI: Odio habens poenas divinitus inflictas num habeat odio Deum.................................................. Dilectio nostri....................................................................... Doctrina .......................................................................... Casus I: Ob nimiam velocitatem in competitione automotoria morti se exponens........................... C. II: Dolens fuisse creatum, destinatum ad caelestem patriam, etc.; malens esse bestiam.................. C. III: Monialis tristata de assistentia ad chorum...... C. IV: Femina tristata de bonis operibus non prae­ ceptis ..................................................................... C. V: Excedens in cibo et potu..................................... C. VI: Usus morphii aliorumque narcoticorum............. C. VII: Virgo attrectationem medici prae morte ab­ horrens ................................................................... C. VIII: Religiosus qui ob mortificationem corporis se inhabilem reddit ad religionis munera.............. C. IX: Corpus diligens plus quam animam................. Dilectio proximi.................................................................... Doctrina ........................................................................... Casus I: Num quisque sentiat naturae lure atque rationis ductu se esse prae proximo diligendum... C. II: Diligens proximum quia Deus mandavit aut propter eius qualitates naturales bonas........... C. III: Optans gratiam et gloriam potiorem proximis quam sibi................................................................ 243-255 243-246 247-250 251 252 253 254 255 256-272 256-259 260-264 265 266 267 268 269 270 271 272 273-286 273-276 277-279 280 281 XVI rη C. IV: Boni spiritualis sacrificium pro proximo an licitum sit et valeat praecipi................................. C. V: Num mater teneatur periculosissimam subire operationem pro prole baptizanda...................... C. VI: An, deficiente parocho, quilibet sacerdos debeat sacramenta ministrare iis qui peste laborant. C. VII: Num iniusto aggressori parcere teneamur ne in peccato decedat.............................................. C. VIII: Fernlna mortem cupiens filiorum et mariti... Dilectio inimicorum.............................................................. Doctrina ......................................................................... Casus I: Inimicum dum a longe videt iter mutans...... C. II: Se accusantes deinimicitia................................... C. III: Deponere recusans odium grave....................... C. IV: Pristinamamicitiamtotaliter abrumpens.......... C. V: Non valens bonum velle inimico nec inlurlae oblivisci ..................................................................... C. VI: Parentes, propter gravem offensam, filium non alloquentes et e domo elicientes......................... C. VII: Inimicum deferens ad ludicem ut puniatur... C. VIII: Alumni seminarii se invicem non amplius al­ loquentes ....................................................................... Caritas in quaestione sociali............................................. Doctrina ......................................................................... Casus I: Parochus perpetuo praedicans caritatem...... C. II: Num caritas sit summa sive compendium Evangelll .......................................................................... C. III: Cur tamen non sufficiat.................................... C. IV: Opus iustitlae, pax............................................. C. V: Benevolentia sine caritate................................ C. VI: Status beneficentia loco caritatis...................... C. VII: An soclalismus sit prae Ecclesia efficacior... ........................................................................ Doctrina ........................................................................ Casus I: Eleemosynam differens, post mortem ero­ gandam .............................................................. C. II: In extrema necessitate num sit danda notabilis. C. Ill: In gravi necessitate, an totum superfluum donandum ............................................................... C. IV: Quanta sit danda communiter indigentibus... C. V: Se excusans ob taxam Status pro pauperibus... Eleemosyna 282 283 284 285 286 287-302 287-292 293-295 296 297 298 299 300 301 302 303-315 303-304 305-309 310 311 312 313 314 315 316-329 316-319 320-323 324 325 326 327 χνπ ηη. C. VI: Se excusans quod a nullo rogatur C. VII: Praebens laborem Indigentibus... Fraterna correptio et denuntiato................................................. Doctrina ........................................................................... Casus I: Corruptores in collegiis.................................. C. II: Noscens peccatum condiscipuli sed notum su­ periori .................................................................... C. III: Correptionis zelo explorans proximorum pec­ cata ..................................... ·....................................... C. IV: Dubitans num frater emendabitur.................... V: Correptio eius qui ex ignorantia peccat............. VI: Scrupulosi, num ad correptionem teneantur... VII: An ipsi peccatores............................................ VIII: Utrum subditus ad corripiendum superiorem. Belli MORALITAS Doctrina ........................................................................... Casus I: Oblectores conscientiae........................... C. II: Paci bellum anteponentes.................................. C. Ill: Num causa belli lusta sit incrementum na­ tionis exterae.......................................................... C. IV: An saltem denegatio spatii vitalis vel rerum vitae necessariarum.............................................. C. V: Usus pyroboli atomic! in civitatem apertam... C. VI: Vel contra civitatem machinantem bellum in nos ......................................................................... C. VII: Utrum captivi in bello sint puniendi............. Perturbatio regiminis tyrannici................................................... 328 329 330-345 330-333 334-338 339 340 341 342 343 344 345 346-360 346-349 ; 350-354 355 356 357 353 359 360 361-376 361-366 367-371 Doctrina ........................................................................... Casus I: De bello civili, seditione et tyrannicidio...... C. II: Num sine iniuria et infidelitate possit populus 372 insurgere contra tyrannum regimine.................. C. Ill: An resistentia activa huiusmodi tyranno sit 373 ad legalia media coangustanda........................... C. IV: Resistentia illegalis bellica fuitne a D. Thoma 374 reprobata? ............................................................. C. V: Quae resistentia sit, pro casibus, adhibenda... 375 C. VI: Cuius sit indicare de opportunitate et liceitate belli in tyrannum regimine 376 Scandalum . Doctrina Casus I: Scandalum ex ornatu feminae 377-392 377-383 384-386 χνπι nn. C. C. C. C. II: Quid non sit scandalum...................................... Ill: Accusatio scandali............................................. IV: Publice blasphemans, an reus scandali............. V: Pater qui furto gravi dat occasionem filio pa­ trandi furtum leve................................................ C. VI: Vir et uxor se mutuo scandalizantes................ C. VII: Publici scandali reparatio.................................. Passivi scandali 387 388 389 390 391 392 permissio........................................... 393-407 Doctrina .......................................................................... Casus I: Pravorum periodicorum venditorem dam­ nificans ................................................................ C. II: Patronus quoad augmentum salarii ne operarii blasphement, et parochus quoad iurium stolae re­ missionem ne parochiani obtrectationibus indulgeant .................................................................... C. Ill: Num, ne maritus blasphemet, teneatur uxor a domlnicall missa abstinere................................... C. IV: An puella teneatur evitare conspectum viri a quo turpiter concupiscitur.................................... C. V: Utrum liceat ab alio petere quod hic non prae­ stabit sine peccato............................................... C. VI: An liceat occasionem peccandi alteri non prae­ cludere, immo et apponere.................................. C. VII: Num liceat alterum ad peccandum sollicitare, quantumvis ficte......................................................... 393-39G 397-401 402 403 404 405 406 407 408-416 Imagines obscenae........................................... 408-409 Doctrina ................................ Casus I: Statuas obscenas collocans in horto............. 410-411 412 C. II: Num sint obscenae Imagines pro usu scientiae. 413 C. Ill: An imagines idealistlcae................................... C. IV: Cur non liceat exponere humanam pulchritu­ 414 dinem .................................................................. 415 C. V: Motus in hominem ut imaginem Del................ 416 C. VI: Pingens amasio concubinam.......................... 417-430 Spectacula indecentia......................................... 417-419 Doctrina ............................... Casus I: Dissimulans Ingressum mlnorennlum in aulam clnematographlcam et neglegens notas ec­ clesiasticae commissionis................................. 420-424 C. II : Num actores et actrices sint absolvendi......... 425 C. III: Cur spectacula quaedam permissa adultis sint vetita adolescentibus................................. 426 xrx nn v. IV: Filios adolescentes secum ducens In publica theatra ................................................................... C. V: Uxoratus frequentans spectacula «dissuadenda» C. VI: luvenls frequentans spectacula «exclusa»...... C. VII: Adsistentla scenae cum dubio positivo futuri lapsus . ,...................................................... Certamina pulchritudinis...................................................... Doctrina ................................................................. Casus I: De concessione theatri municipalis pro cer­ tamine moderno pulchritudinis................................ C. II: Certamen pulchritudinispro ludo religioso........ C. III: Fictio pulchritudinis in certamine quo puella donetur civitatis nomine....................................... C. IV: Periculum vanitatis atque Invidiae In his cer­ taminibus .............................................................. C. V: Periculum exaggerandi momentum pulchritu­ dinis ....................................................................... Libri pravi.............................................................................. Doctrina ....................................................................... Casus I:Legens ac retinens haereticorum libros........ C. II: Retinens librum haeretici donec nactus sit oc­ casionem vel ipsum tradendi sacerdoti vel licen­ tiam sibi impetrandi........................................... C. III: Legans librum historicum a materialista con­ scriptum ................................................................ C. IV: Alumnus legens et retinens libros prohibitos quoniam iubeturamagistro.................................... C. V: Legens librum non obscenum, parum tamen honestum ............................................................... C. VI: Legens libros romanenses................................... Cooperatio ad malum.............................................................. Doctrina ........................................................................... Casus I: Ministrans medico operationem illicitam pe­ ragenti ......................................................................... C. II: Quid quoad Sorores in hospitalibus................ C. Ill: Cooperans, sub metu mortis, furto vel In­ cendio .......................................................................... C. IV; Cooperans ad devastandos agros ne dominus occidatur ........ C. V: Medicinam vendens quae adhibetur ut pluri­ mum pro abortu .................................................. 427 428 429 430 431-439 431-433 434-435 436 437 438 439 440-451 440-442 443-446 447 448 449 450 451 452-464 452-455 456-459 460 461 462 463 XX un C. VI: Inventor unguenti pro sanando vel praevenien­ do morbo galllco................................... 464 famulorum.......................................... 465-475 Doctrina .... .................................................................... Casus I: Adiuvans dominum admercesadulterandas. C. II: Carnes parans domino transgressori legis abs­ tinentiae ............................................................... C. III: Deferens concubinae herilitteras amatorias. C. IV: Herum adiuvans ut ascendat ad stuprandam virginem ............................................................... C. V: Approbans et luvans dominum ad mercium adulterationem .... C. VI: Libros scribens mercatoris pravi....................... Cooperatio Cooperatio cauponum............................................................. 465-467 468-470 471 472 473 474 475 476-488 476-478 Doctrina .......................................................................... Casus I: Cellas non denegans pseudo coniuglbus, cho­ reas et ludos aleatorios permittens...................... 479-483 C. II: Liquorem praebens ebrietatiproximis............... 484 C. III: Cibos esuriales difficile ministrans.................. 485 C. IV: Cibos vetitos ministrans pensionatis................ 486 C. V: Cooperatio ad fractionem ielunll....................... 487 C. VI: Exponens diaria religioni atque bonis moribus adversa . ............................................................... 488 Cooperatio artificum et mercatorum................................. Doctrina ........................................................................ Casus I: Pharmaca suppeditans ad impediendam pro­ lem ....................................................................... C. II: Opii cultura atque commercium......................... C. III: Ephemeridi praevae collaborans....................... C. IV: Res venales nuntians In pravis periodicis...... C. V: Pravae ephemeridi dans nomen.......................... C. VI: Vendens folia communlstlca.............................. C. VII: Deferens emptoribus pravos libros emptos...... Cooperatio ad ritus infidelium........................................... 489-501 489-491 492-494 495 496 497 498 499-500 501 502-514 502-50G Doctrina ..... Casus I: Advocans ministrum acathollcum pro mori­ bundo .................................................................. 507-508 C. II: Agens munus paranymphi In nuptiis haereti­ corum ................................................................. 509 C. III: Gubernator navis preces e libro haereti­ corum recitans.................................................... 510 κκι na C. IV: Solvens contributionem pro paganorum festi­ vitate ..................................................................... C. V: Vendens animalia pro usu superstitioso............. C. VI: Res vendens quae pro usu non superstitioso ficte petuntur.............................................................. C. VII: Vendens chartam praeparandam pro supersti­ tione ............................................................................ 511 512 513 514 Index Auctorum......................................................... Pa?· 327 Index alphabeticus rerum......................................... PaS- 32^ DE FIDE I. ACTUS FIDEI INTERNUS Doctrina. Actus internus fidei audit mentis assensum—seu 1 adhaesionem firmam—veritati revelatae divinitus ob unam revelantis Dei autoritatem. Sed, prout obiectum voluntatis est bonum, in quod atamen nisi propositum non fertur voluntas, sic obiectum fidei—verum—oportet intellectui proponatur qui assensum praebeat. Proposi­ tio igitur et obiectum concurrunt ad actum credendi: obiectum, ut quod creditur; propositio autem veluti con­ dicio sine qua non creditur obiectum. Porro qui non habemus revelationem immediatam credimus revelata divinitus sed proposita nobis per alios homines; talis est enim ordo Providentiae ut Deus nem­ pe pertingat ad media per suprema, ad infima per media. Sed hic homo, minister propositionis credendorum, necesse est constituatur infallibilis, infallibilis nempe in cognoscendo—ne fallatur iudicans revelatum quod Deus non revelavit—et infallibilis in dicendo—ne fallat dans uti revelatum quod novit Deum non revelasse; alias ete­ nim fides nostra non esset categorica—credo Deum esse 2 DE FIDE trinum in personis—, sed hypothetica—credo Deum esse trinum, id si Deus umquam revelavit. Haec infallibilitas quoad propositionem credendorum data est Ecclesiae. Nos ergo credimus quae Deus revevit (obiectum formale quod et materiale), quia Deus re­ velavit (motivum seu obiectum formale quo) et quia Ecclesia proposuit (condicio sine qua non). Quapropter D. Thomas: «Formale obiectum fidei (nostrae) est veritas prima secundum quod manifestatur in Scripturis sacris et doctrina Ecclesiae» 1 ; et quidem «in Scripturis secun­ dum doctrinam Ecclesiae intellectis sane» 2. 2 Quia «sine fide impossibile est placere Deo: credere enim oportet accedentem ad Deum» (Hebr. 11, 6), actus internus fidei est omnibus adultis necessarius necessita­ te medii, et quidem ex intrinseca rei natura, ut tendant nempe in Deum auctorem gratiae et gloriae. Igitur, quantumcumque involuntarie omissus, saluti aeternae officit. Est insuper adultis necessarius necessitate praecepti' per se quidem, seu vi praecepti fidei—cuius igitur omissio pecatum est, quamvis alterius virtutis nullum praeceptum urgeat—: a) cum fidei dogma sufficienter proponitur, seu de eius revelatione satis constat; b) post amissionem fidei per infidelitatis grave peccatum; c) saepius in vita (Den. 1166 s, 1215), de frequentia quan­ tumvis necessaria opiniones auctorum variae—nam alii actum fidei urgere dicunt singulis hebdomadis, alii sin­ gulis mensibus, alii singulis annis aut ter quaterve in anno—; d) in casu tentationis contra fidem, fidei actu vincendae; e) quoties instat praeceptum de emittenda fidei professione (29); et /) pro nonnullis—quorum ratio non videtur sufficiens—in mortis articulo. per accidens, seu vi praeceptorum aliarum virtutum * S. Thomas, Summa Thcol., II-II, 5. 3. « Id., 1. c., 2m. ACTUS FIDEI INTERNUS 3 —quorum transgressio igitur peccatum est conira has virtutes, non tamen contra fidem—, quoties vel illa prae­ cepta impleri vel tentationes contrariae superari nequeant nisi elicito fidei actu. A Casus primus. Ne dicamus salutem impossibilem tot illis adultis 3 quot per saecula, puta prae Americae inventione, nul­ lum Ecclesiae missionarium seu praedicatorem audie­ runt—dixit enim Apostolus (Rom. 10, 14): «Quomodo credent ei quem non audierunt? Quomodo autem au­ dient sine praedicante?»—, censet Pontianus saluti sa­ tis fieri fide late dicta. Deus etenim, hic asserit, sicut loquitur nobis in Scripturis, ita quoque in creatis Qui ergo Deum attingit ex testimonio creaturarum, innititur pariter testimonio Dei. Quin propterea, subiungit Pon­ tianus, ad salutem aeternam pronuntietur actus natu­ ralis idoneus; verum assensus quem Deo per creaturas se revelanti tribuitur elicitur sub influxu gratiae et ideo fit actus supernaturalis. Quid de hac sententia Pontiani? Solutio Fides late dicta nullatenus sufficit ad salutem. Fides 4 etenim salutaris uno innititur Dei revelantis testimo­ nio; et ideo excludit evidentiam intrinsecam, motivum dumtaxat extrinsecum agnoscens; porro cognitio Dei ex creaturis est cognitio scientifica. pariens intrinsecam, quantumvis mediatam, evidentiam: quapropter assen­ sus scitis necessarius est, creditis autem liber. Sed et fides quae fingitur inniti locutione Dei per creaturas non nisi methaphorice innititur divino testi3 4 DE FIDE monio: effectus etenim ut effectus signat equidem ma­ terialiter potentiam sive virtutem causae—qui deambu­ lat est capax deambulandi—; non est tamen formaliter signum mentis causantis—non deambulamus, uti plu­ rimum, ad ostendendam nostram potentiam deambu­ landi—; igitur neque proprie ibi habemus locutionem. De cetero revelatio divina, qua fides nititur necessaria ad salutem, mansit, etiam post mundi creationem, actio Dei liberrima. Ideo Innocentius XI hanc damnavit propositionem: «Fides late dicta ex testimonio creaturarum similive motivo ad iustificationem sufficit» ( Denz. 1173). Et Vati­ cana synodus definivit: «Si quis dixerit, fidem divinam a naturali de Deo et rebus moralibus scientia non dis­ tingui, ac propterea ad fidem divinam non requiri ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur: A. S.» (Denz. 1811). Neque sufficit influxus gratiae ut actus ex sese na­ turalis reddatur supernaturalis: actus etenim specif ica­ tur ab obiecto; quapropter cum obiectum fidei late dic­ tae sit naturale prorsus, naturalis omnino manet quantumcumque sub gratiae influxu praedicetur elicitus. Ca­ ret igitur virtute iustificandi quam Apostolus (Rom. 3, 28; 5, 1), Patres atque Concilia actui fidei divinae adiudicant. 5 Nec tamen cogimur illos omnes adultos, quorum sa­ lutem vult expedire Pontianus. fide caruisse quam nos exigimus. Omnes enim populi, de quibus hucusque ethnologia, religionem positivam coluerunt, cuius videlicet exordium a divina quadam revelatione petitur. Haec certo revelatio primordialis fuit sensim sine sensu, tem­ porum decursu, valde in illis populis corrupta; substitit tamen nucleus integer seu medula sana, fundamentalis duplex veritas de exsistentia et providentia Dei (cf. 13). ACTUS FIDEI INTERNUS 5 Utrumque credere illi populi valuerunt quoniam divini­ tus revelatum patribus Porro cum hi patres, quibus revelatio divina facta fuit —agatur de primo homine, de patriarchis, de prophe­ tis—, fuerint ministri infallibiles propositionis—sicut modo est Ecclesia—, nihil deerat illorum populorum adultis, quotquot acceperant educationem religiosam de necessariis ad credendum—prout crediderunt ludaei in lege veteri et crediderunt atque credunt ludaei oui sunt in bona fide post Christi adventum—: habebant etenim et obiectum credendum propter auctoritatem Dei reve­ lantis, et obiecti propositionem consentaneam. Difficultas coangustaretur ad puerum aliquem enu- 6 tritum in silvis vel inter animalia qui ad rationis usum pertingeret absque ulla instructione religiosa. De quo tamen puero D. Thomas: «Ad divinam providentiam pertinet ut cuilibet provideat de necessariis ad salutem, dummodo ex parte eius non impediatur. Si enim aliquis taliter nutritus ductum naturalis rationis sequeretur in appetitu boni et fuga mali, certissime est tenendum quod ei Deus, vel per internam inspirationem revelaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem fidei praedicatorem ad eum dirigeret, sicut misit Petrum ad Cornelium 1 2. Alii casus. C. II.—Silvius, confessarius, non solet interrogare 7 paenitentes num actus fidei elicuerint cum urgebat prae­ ceptum. Sol.—Non est ideo carpendus confessarius; omnium 1 Operan, Le problème du salut des infidèles, Essai théolcglqiie p. 113 ss.. ed. 1934. 2 S. Thomas. 14 de verit., 11 1m. 6 DE FIDE etenim ore sufficit actus fidei exercitus seu qui sinceram protestationem importet fidei, uti genuflexio ante Ta­ bernaculum—non enim genu flecteret qui non crede­ ret—, recitatio orationis dominicae—quae fidem expri­ mit de exsistentia et providentia Dei. Ideo Prtimmer: «Fideles (Christiane viventes abunde satisfaciunt huic praecepto per diversa exercitia religionis quae solent perficere» 8 C. III.—Dionysius confitetur se contra praecepta fi­ dei peccasse quod non elicuit fidei actum, v. gr., de Deo peccatorum vindice, quando tentabatur ad ebrietatem. Sol.—Si hanc tentationem poterat absque fidei actu superare, non tenebatur Dionysius noster ad eliciendum actum fidei. Verum in hypothesi quoque alia, peccatum, si tentation! induisit, fuit dumtaxat contra sobrieta­ tem (I, 211). 9 C. IV.—lustinus, parochus, se confessario accusat quod fidei professionem in susceptione beneficii emisit at ex­ terius tantummodo, sine assensu videlicet interno iis quae labiis promebat. Sol.—Quoties Ecclesia exigit fidei professionem, haec certo certius sincere est emittenda seu cum interno as­ sensu; non enim hic agitur actus mere internus, cum in­ ternus consensus tribuat orali prolationi quod haec sit professio seu sincera manifestatio propriae fidei potius quam lectio materialis seu enarratio eorum quae catho­ lica credit Ecclesia. Obiective igitur loquendo, lustini agendi modus non vacat a peccato, quod ideo submitten­ dum est clavibus. Subiective atamen potuit lustinus ex­ cusari, si putabat et actus mere internos exsulare a po­ testate Ecclesiae et internum in casu assensum coniungi accidentaliter cum professione externa (I, 326 s.). > Prümmer, Th. Mor., I, 502, ed. 1931. MW ACTUS FIDEI INTERNUS C. V.—Hippolytus contendit fas esse catholico, si eius 10 mentem serium dubium de fidei veritatibus subeat, ip­ sum studiose perspicere et interdum fidei assensum sus­ pendere. Sol.—Catholicus potest quidem uti dubio ficticio in examine motivorum credibilitatis atque obiectionum contra fidem; praevie autem cum noverit motiva esse sufficientia et obiectiones dumtaxat apparentes, animo paratus sit ne recedat a fide ob examinis infelicem exi­ tum. Ita cum theologus quaerit, v. gr. utrum sit ponere plures personas in divinis, non suspendit assensum fi dei, sed fidei venatur intellectum; hunc licet non obti­ neat, obiectionibus quamvis solutionem non inveniat, fides omnino est salva scienti revelata mysteria captum humanum superare atque, si quid repugnet divinae ve­ ritati, hoc proculdubio erroneum \ ♦ C. VI.—Methodius, cum amicis loquens, omnem de- 11 negat fidem sive revelationibus S Birgittae sive appari­ tionibus B. Virginis ad Lourdes. Quo audito nonnulli scandalizati sunt et Methodium increparunt uti haere­ ticum (48). Sol.—Quoniam in neutro casu adest infallibilis pro­ positio Ecclesiae, nec illae revelationes nec hae appari­ tiones sunt nobis fidei divinae obiectum. Ibi S Birgitta potuit falli, saltem quoad interpretationem revelatorum atque expressionem seu manifestitonem revelationis. Hic autem Ecclesia apparitiones B. Virginis proponit uti historice comprobatas, humana fide dignas. Auditores igitur iure scandalizati sunt ob Methodii imprudentiam: iniuria tamen ipsum increparunt quasi haereticum » «Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Omnia mihi licent, sed non omnia aedificant» (I Cor., 10. 23). Cum autem obiectiones sae­ pius prae solutionibus infirmorum animum concutiant, pluribus pericu­ losum ipsum ficticium dubium. Sed scientibus assensus suspensionem illicitam liquet dubitationem realem vetitam. 8 12 DE FIDE c. VII.—Ingressus paroecialem ecclesiam Julianus ideo a genu flectendo abstinet pertinaciter quod non credit in Tabernaculo asservari sacratissimum Corpus Christi. Hinc plures e fidelibus Julianum apud parochum de haeresi (48) denuntiant. Sol.—Si Julianus ita se gerit quod non credit sub speciebus panis rite consecrati adesse Corpus Christi, tunc quidem denegat fidei dogma et iure denuntiatur de haeresi. Si tamen eius agendi ratio exinde provenit quod, dubitans, v. gr., de probitate parochi, putat parochum missam celebrare absque intentione consecrandi, tunc peccabit forsan ob indicium temerarium de parocho, sed non peccat contra fidem, quippe quae non docet hanc determinatam hostiam esse valide consecratam. Π. FIDES EXPLICITA Doctrina. 13 Fides explicita dicit mentis assensum veritati divi­ nitus revelatae apprehensae secundum proprios termi­ nos; et opponitur fidei implicitae quae assensum men­ tis nominat veritati revelatae divinitus prout conten­ tae in revelata quadam universaliori veritate secundum proprios terminos apprehensa. Sic qui credit explicite Christum esse perfectum hominem, credit implicite Christum habere voluntatem humanum. Et necessitate quidem medii adulto est necessarium (ex intrinseca rei natura) credere explicite Deum esse atque remuneratorem esse; alias foret illi impossibilis necessarius motus in Deum, gloriae atque gratiae auc­ torem (2). Ideo Innocentius XI hanc damnavit propo­ sitionem: «Nonnisi fides unius Dei necessaria videtur FIDES EXPLICITA 9 necessitate medii, non autem explicita Remuneratoris» (Denz. 1172). Disputatur inter theologos num, post Evangelium 14 promulgatum, sit quoque, necessitate medii, adulto ne­ cessaria (ex positiva Dei ordinatione) fides explicita In­ carnationis et Trinitatis. Id asserunt plures e Thomistis, quorum sententia, etsi probabilitatis terminos non exsuperet, in sacramentorum administratione est uni­ versaliter a cunctis adhibenda, utpote tutior. Hinc in propositionibus damnatis ab ipsomet Innocentio XI haec numeratur: «Non est illicitum in sacramentis con­ ferendis sequi opinionem probabilem de valore sacra­ menti, relicta tutiore...» (Denz. 1151). Quapropter Congr. S. Officii, ad quaestionem: «Utrum, antequam adulto conferatur baptisma, minister ei teneatur explicare om­ nia fidei nostrae mysteria, praesertim si est moribundus, quia hoc perturbaret mentem illius. An non sufficeret, si moribundus promitteret fore, ut, ubi e morbo con­ valesceret, instruendum se curet, ut in praxim redigat, quod ei praecptum fuerit», respondit (25 ian. 1703): «Non sufficere promissionem, sed missionarium teneri adulto, etiam moribundo, qui incapax omnino non sit, explicare mysteria fidei, quae sunt necessaria necessitate medii, ut sunt praecipue mysteria Trinitatis et Incarnationis» (Denz. 1349a). Ad quaestionem pariter: «An possit bap­ tizari adultus rudis et stupidus, ut contigit in barbaro, si ei detur sola Dei cognitio et aliquorum eius atributorum, praesertim iustitiae remunerativae et vindicativae..., quamvis non credat explicite in lesum Christum», re­ posuit (10 mail 1703): «Missionarium non posse bapti­ zare non credentem explicite in Dominum lesum Chris­ tum, sed teneri illum instruere de omnibus iis, quae sunt necessaria necessitate medii iuxta captum bapti- 10 DE FIDE zandi» lure igitur Marc: «Peccat confessarius, absol­ vendo (extra casum necessitatis) eum qui ignorat prae­ dicta mysteria, cum sacramentum periculo nullitatis exponat» 2. Necessitate vero praecepti tenentur: a) omnes qui­ dem fideles explicite credere praecipuos fidei Christianae articulos, eos saltem, quoad substantiam, qui in symbo­ lo ponuntur; ideo peccant sub gravi si recte respondere nesciant de his articulis3; et peccant venialiter, iuxta plures, qui (rudes maxime) memoriter non retinent ver­ ba symboli, b) maiores fidelium—quorum officium est fi­ dei veritates alios docere et eos qui contradicunt ar1 Dcnz. 1349b.—Hinc ad quaesitum : «Utrum missionarius conferre posit baptismum in articulo mortis mahumedano adulto, qui. in suis erroribus supponitur in bona fide: 1. Si habeat adhuc plenam advertentiam, tantum illum adhortando ad dolorem et ad confidentiam, minime loquendo de nostris mysteriis, ex timore, ut ipsis non crediturus sit. 2 Quamcumque habeat advertentiam, nihil ei dicendo, cum ex una parte supponitur illi non deesse contritionem, ex alia vero prudens non esse loqui cum eo de nostris mysteriis. 3. Si iam advertentiam amiserit, nihil prorsus ei dicendo». Idem S. Officium respondit (30 mart. 1898) : «Ad 1 et 2: Negative, i. e. non licere huiusmodi mahumedanis... sive absolute sive condicionate administrare baptismum; et dentur decreta S. Officii ad episc. Quebecensem sub die 25 lan. et 10 Maii 1703 (quae dedimus in textu). Ad 3 : De mahumedanis moribundis et sensibus iam destitutis respondendum ut in deer. S. Officii 18 sept. 1850 ad episc. Perthensem; idest: Si antea dederint signa velle baptizari, vel in prae­ senti statu aut nutu aut alio modo eandem dispositionem ostenderint, baptizari posse sub condicione, quatenus tamen missionarius cunctis rerum adiunctis inspectis, ita prudenter iudicaverit» (Denz. 1966a). * Marc, Inst. Mor., I, 427, ed. 1927. 3 Noldin, Th. Mor., II, 12. ed. 1932.—«Quae tamen minoris momenti m symbolo continentur, tantum obligatoria sunt sub levi, uti virginitas perpetua B. Μ. V.; circumstantiae temporis: sub Pontio Pilato, tertia die, Christi sepultura et descensus ad inferos, et sessio ad dexteram Patris; Judicium dc vivis et mortuis; communio sanctorum, etc.» (Merkeibach, Th. Mor., I, 709. ed. 3). FIDES EXPLICITA 11 guere—tenentur ad pleniorem fidei notitiam seu ad fi­ dem magis explicitam l. Casus primus. Postquam in annua confessione peccata declaraverat, 1θ Sebaldus a confessario interrogatus de Incarnationis et Trinitatis notitia, «haec omnia, inquit, bene noveram quando parvulus primam recepi Communionem; at pos­ tea eorum penitus oblitus sum». Rogatus iterum num in praecedentibus confessionibus umquam fuerit examina­ tus de Christiana doctrina, «semel tantum resoondit, cum matrimonium nempe contraxi; quin tunc (adiunxit) temporis parochus meam obiurgaverit ignorantiam». Quapropter confessarius: «Venias ad me intra hebdo­ madam; instruam te de necessario credendis et domi­ nica proxima, ad confessionale redeuntem et peccata modo confessa iterum declarantem, te absolvam perli­ benter». 1 Testis veteris disciplinae, D. Thomas paucis est ut plurimum, con­ tentus. Ab obicctionem namque : Laid requirunt legem de ore sacerdo­ tis, ergo hic debet habere scientiam totius S. Scripturae, respond t: «Sacerdos habet duos actus; unum principalem supra corpus Christi verum ; et alterum secundarium supra corpus Christi mysticum. Secun­ dus autem dependet a primo, sed non convertitur. Et ideo aliqui ad sacerdotium promoventur quibus committitur primus actus tantum : sicut religiosi quibus cura animarum non committitur. Et a talium ore lex non requiritur, sed solum quod sacramenta conficiant. Et ideo tali­ bus sufficit si tantum de scientia habeant quod ea quae ad sacramen­ tum perficiendum spectant, rite servare possint. Alii autem promo­ ventur ad alium actum, qui est supra corpus Christi mysticum; et a talium ore populus legem requirit. Unde scientia legis in eis debet esse; non quidem ut sciant omnes dificiles quaestiones legis, quia in his debet ad superiores recursus haberi ; sed ut sciant ea quae populus debet cre­ dere et observare de lege. Sed ad superiores sacerdotes, scilicet episcop0s, pertinet ut etiam ea quae difficultatem in lege facere possunt, sciant: et tanto magis, quanto in maiori gradu collocantur» (.Summa Thcol., Suppi. 36, 2, Im). 12 DE FIDE Quaeritur: 1. Num quae Sebaldo imposuit confessarius recte imposuerit. 2. An debuisset ulterius ei imponere praeteritarum confessionum iterationem. Solutio il Ad Im.—Quoad catecheticam quidem instructionem absolutioni praemitendam, affirmative: absolvens enim ignorantem duplex illud mysterium exponeret sacra­ mentum nullitati; neque enim agebatur casus eousque urgens in quo nixus principio «Sacramenta sunt propter homines» posset ignarum Sebaldum sub condicione ab­ solvere. Sed nec taliter urgebat absolutio (prout constat ex consensu paenitentis et ex praesumpta confessarii prudentia) ut illa indispensabilis instructio esset ipso confessionis tempore tradenda Protracta tamen infra hebdomadam haec instructio ultra duplex illud myste­ rium porrigenda est, ad ea videlicet quae paenitens oportet credat modo explicito etiam necessitate prae­ cepti: occasionem expedit non dimittere. 1 «Si vero (confessarius) timeat ne non redeat, vel ne cum eadem ignorantia iterum accedat, ut saepius coniicere fas est, eum instruere et ad absolutionem disponere debet. Tunc autem non erit necesse ut pae­ nitens memoriter omnia credenda sciat, sed satis est ut illa sciat quoad substantiam. Proponat igitur illi confessarius praecipuos fidei articulos, et de singulis cum eo actum fidei eliciat, et postea eum adhortetur ut deinceps eadem melius addiscere velit, et tandem ei absolutionem im­ pertiat» (Ferreres, Casus Conse., I, 186, ed. 1920).—«Talem autem doc­ trinam confessarius patiens et prudens paenitenti ingerere poterit, illi proponendo praecipuos fidei articulos, ita ut ad singulos actum fidei exerceat, v. gr„ sequenti modo: Credis quod Deus sit unus in essentia et trinus in personis, etc., sicut Ecclesia credit?... Credis Filium De’ pro nobis fuisse incarnatum, passum, mortuum, et esse Redemptorem nostrum?... Credis in genere quidquid credit Sancta Romana Ecclesia?» (Id., ib., Π. 662). * FIDES EXPLICITA 13 Quod attinet ad peccata modo confessa iterum de- 18 claranda, confessarius videtur modum excessisse. Nam si proxima die dominica ipse recordabitur, saltem in confuso, peccatorum modo auditorum, paenitens satis faceret si diceret «Accuso iterum peccata in confessione praecedenti declarata» (adiciens tantum culpas graves post ipsam commissas aut in ipsa oblitas). Quod si confessarius non meminerit, post hebdomadam, neque in confuso, status paenitentis, tunc, ad plurium placitum, accusatio generalis sufficeret ut licite absolvat recorda­ tus paenitentiae forsan impositae vel quam paratus erat imponere; immo ut valide (iuxta omnes) quin et licite (iuxta plures) dummodo confessarius recordetur se sta­ tuisse absolutionem dare—uti in praesenti casu, in quo perlibenter absolutionem se daturum dicit. Ad Ilm.—Distinguamus oportet inter confessiones an- 19 teriores et posteriores nuptiis. Anteriores quidem non sunt de necessitate repeten­ dae. Licet enim parochus respuere a matrimonio ne­ queat eos quos detegit ignorantes vel primorum doctri­ nae Christianae elementorum 1 si instructionem renuant; attamen improbabile omnino est si Sebaldum tunc tem­ poris detegerit taliter ignarum, eius non obiurgaverit parochus ignorantiam. Quod ad confessiones posteriores secernamus, clari­ tatis gratia, quas Sebaldus fecit ante et post oblivionem illorum mysteriorum: non etenim credendum est fun­ damentalia ista mysteria statim post matrimonii cele1 Ad dubium: «Si sponsa vel sponsus inveniantur ignari doctrinae Christianae, eritne locus eos respuendi a matrimonio, vel differendi ma­ trimonium usque ad instructionem». Pont. Commisio respondit : «Parochu:· servet praescriptum can. 1020, ? 2 ; ct dum ca peragit quae Codex peragenda praescribit, sponsos ignorantes sedulo edoceat prima saltem doctrinae Christianae elementa ; quodsi renuant, non est locus eos res­ puendi a matrimonio ad normam canonis 1066» (AAS, 10 [1918], p. 345) 14 DE FIDE brationem excidisse a memoria. Dum notitiam mysterio­ rum retinuit, confessiones validae exstiterunt, ex hoc capite; nec propterea sunt iterandae. 20 Quid vero de confessionibus subsequentibus? luxta probabilistas, ipsarum iteratio debet quidem suaderi, im­ poni tamen nequit: nam, cum sententia negans neces­ sitatem fidei explicitae illorum mysteriorum maneat extrinsece solide probabilis, confessiones huiusmodi certo invalidae nequaquam fuerunt. luxta ceteros autem, re­ petendae sunt: urget enim atque possidet lex seu obli­ gatio confessionis, validae profecto, cui per confessionem probabiliter tantum validae Sebaldus non satis fecit. At difficultas in casu practica: Quot e confessionibus matrimonio posterioribus erunt, in hac sententia altera, repetendae? Si confessarius posset attingere, ex Sebaldi narratione, longam vitae periodum in qua paenitens sacro, sermonibus atque religioni valedixit—puta quia immigravit in regionem longinquam ibique prorsus in­ curiosus religionis per annos mansit—, facilis ipsi deter­ minatio anni ex quo Sebaldi confessiones manent dubie validae; has ideo imponat omnes iterandas, quippe quas (moraliter) certo constat fuisse probabiliter nullas. Si tamen periodus illa numquam exstitit—quia Sebaldus quotannis paschale praeceptum adimplevit permanens in patria—, omni cum careat regula confessiones dubie validas definiendi, confessarius abstineat a confessionum praeteritarum, imponenda repetitione: non enim certo (moraliter) sibi constat quaenam ex illis validae et quaenam fuerint probabiliter nullae. Alii casus. 21 C. II.—Potestne baptizari vel absolvi adultus qui igno­ rat, etiam invincibiliter, exsistentiam Dei finis supernaturalis et remuneratoris? FIDES EXPLICITA 15 Sol.—Negative. Nam «cum ille qui ignorat exsisten­ tiam Dei finis supernaturalis et remuneratoris sit in­ capax iustificationis et certo indispositus, numquam ipsi possunt dari sacramenta etiam Baptismi vel Paenitentiae. Imo confessiones peractae cum ignorantia etiam invincibili harum veritatum sunt nullae (defectu contritionis) ac proinde repentendae» *. C. III.—Hermippus, parochus, petit a theologo quid 22 sibi sit agendum in vero casu necessitatis cum adultis qui mysteria Incarnationis et Trinitatis penitus igno­ rant? Sol.—«I71 casu vero necessitatis, dato quod impos­ sibile omnino sit eum instruere, satis est ad Baptismum (adulto) conferendum, ut aliquo modo ostendat se iis­ dem (mysteriis) assentire, serioque promittat se Chri­ stianae religionis mandata servaturum (can. 752 § 2); absolvi etiam potest sub condicione si tu es capax: cum enim Sacramenta sint propter homines, licet uti opi­ nione tantum probabili quoad valorem sacramentorum, ubi agatur de moribundi aeterna salute; quamvis, si moribundus postea convaluerit, instruendus sit de his mysteriis et iterum absolvendus; baptismus autem, etiam in hoc casu, iterari non debet, quia baptismus, ex solo defectu fidei in subiecto, certo validus est, licet sine ef­ fectu quoad collationem gratiae» 2. 1 Merkelbach, 1. c. n. 708. Animadverterat autem (n. 707) : «non sufficere cognitionem Dei ut finis ct remuneratoris naturalis: licet enim non requiratur ut distincte et formaliter cognoscamus tamquam supernaturalem finem aut remunerationem, tamen debemus credere remunerationem quae de facio est supernaturalis». Et adiunxerat : «prac­ tice in hoc non esse difficultatem: quicumque fide propter auctorita­ tem Dei revelantis credit Deum esse ct remunerari, eo ipso credit Deum se supematurali modo revelantem, i. e. nobiscum communicantem ultra exigentias naturae, et credit Deum remuneraturum rcinuneratione quam oua revelatione promisit». * Fanfani, Th. Mor., II, 12. 16 DE FIDE 23 C. IV.—Rei, uti putat, novitate Hermippus commove­ tur: Ad quid, inquit, apponere condicionem illam «si es capax», cum Innocentius XI damnaverit (Denz. 1214) hanc propositionem: «Absolutionis capax est homo, quamtumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei, et etiam si per neglegentiam, etiam culpabilem, nesciat mysterium SS. Trinitatis et Incarnationis D. N. lesu Christi»? Sol.—Respondent Salmanticenses: «Per hanc proposi­ tionem non damnatur sententia, licet nobis contraria, quae docet fidem explicitam Trinitatis et Incarnationis esse tantum necessariam necessitate praecepti ad salu ­ tem... Et ratio est: qui ad verificandam prohibitionem dictae propositionis sat est quod cognitio et scientia my­ steriorum Trinitatis et Incarnationis sint praeceptae praecepto vel divino vel ecclesiastico...; nam hoc ipso quod aliquis illorum ignorantia vincibili laboret, indi­ spositus accedit et ita est omnino absolutionis incapax» 24 C. V.—Gerontio parocho quandoque accedunt pueri confirmandi vel paenitentes absolvendi qui mysteria SS. Trinitatis et Incarnationis ignorare videntur. Etenim interrogati quae persona SS. Trinitatis facta sit homo, respondent Pater. Hos rudes utrumque mysterium edoce­ re conatus est Gerontius. sed cum advertat eos, ubi ad confitendum redeunt, puta post annum, aeque crassa ignorantia infici, dubitat num debeat eos singulis vicibus interrogare et edocere antequam eos absolvat. Sol.—Gerontius tenetur omnes qui sacramenta susce­ pturi sunt et mysteria illa ignorari videntur, breviter edocere. Neque animum despondeat quia rudes brevi do­ ctrinam acceptam oblivioni tradunt: brevissima enim instructio quae ad haec mysteria proponenda sufficit, multos fructus feret, si eo saltem momento quo sacra­ mentum suscipiunt, fidem habeant qua gratiam conse» Salmanticenses Mor., tr. 21, cap. 2, n. 20. 17 FIDEI CONFESSIO SEU EXTERNUS ACTUS quantur. Insuper caveat Gerontius ne facilius existimet haec mysteria prorsus ignorari ab omnibus qui fidei suae rationem reddere nequeunt ob loquendi imperitiam vel animum perturbatum. Sic Genicot \ C. VI.—Sed quid, subdit Gerontius, si paenitens co- 25 gnoscat quidem veritates explicite credendas de neces­ sitate medii, ignoret autem ea quae sunt explicite cre­ dendae de necessitate praecepti? Sol.—«Confessarius eum absolvere non debet nisi serio ac sincere promittat quantocius se ea addicturum; aliter remittendus tamquam indispositus, utpote nolens, neque in praeparatione animi, praeceptum adimplere in re gravi» Ita Fanfani* 2. III. FIDEI CONFESSIO SEU EXTERNUS ACTUS Doctrina. Quoad actum exteriorem habet fides duplex praece- 26 ptum: aliud, negativum, externam fidei negationem ve­ tans ; aliud, affirmativum, iubens fidei externam confes­ sionem seu professionem. Praeceptum illud negativum obligat semper ac pro semper: nam, ubi signum respondeat menti, locus erit infidelitati (43 ss.); ubi vero menti non respondeat, aderit medacium idque iniuriosum Deo nec infrequenter proximo perniciosum. Quapropter Dominus: «Qui ne­ gaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo» (Mt. 10, 33). Numquam igitur, nec ad mortem quidem vitandam. * Genicot, Casus Cons., 30, ed. 1928. 2 Fanfani, 1. c. 18 DE FIDE licet fidem negare sive verbis—negando se Christianum, catholicum, etc., asserendo se iudaeum, protestanticum, etc.—, sive factis—v. gr. immolando idolis, accipiendo circumcisionem quatenus ritum religiosum., sumendo cenam calvinisticam. Nullo ergo tempore fas erit signis uti vel vestibus quae unice vel primario—ex natura rei. institutione humana et adiunctis—sunt protestativa falsae religionis. Nefas pariter testimonium emere unde appareat falsam quem profiteri religionem. 27 Nec licet, consequenter, falsam religionem vel fidem simulare. Hinc S. Congr. de Prop. Fide, ad quaesitum: «Utrum, attenta istius gentis (Sinensis) fragilitate, tole­ rari possit pro nunc, quod tales Gubernatores Christiani deferant quandam Crucem, quam occulte inter altaris idoli flores, vel in manibus propriis reponant, et facere (intentione non ad idolum sed ad Crucem directa), om­ nes illas genuflexiones, reverentias et adorationes ante altare illud, exterius tantum et ficte; omnem cultum interius et in corde ad Crucem dirigendo? Quia si huius­ modi Gubernatores cogantur ad hoc non faciendum, prius apostatabunt a fide, quam relinquant officium regi­ minis», respondit (12 sept. 1645): «Nullatenus licere Christianis huiusmodi actus publicos cultus aut reveren­ tiae tribuere idolo praetextu vel intentione Crucis, quam vel manu gestant vel in altare inter flores abscon­ dunt»'. Quam quidem responsionem confirmavit2 Be­ nedictus XIV, Constitutione «Ex quo singulari» (5 iul. 1742), cuius valorem non modo disciplinarem esse, verum et doctrinalem declaravit S. Congr. S. Officii, die 5 aug. 1891 a. 1 Collectanea S. C. de Propaganda Fide, n. 114, ed. 1907. » Ibid., n. 339. J BüCceroni. Enchir. Mor., n. 356, p. 39, ed. 1905. FIDEI CONFESSIO SEU EXTERNUS ACTUS 19 Quin propterea sit perpetuo damnanda verae fidei 28 dissimulatio vel occultatio: nam ubi praeceptum fidem exterius profitendae, de quo statim, non urgeat, et inter­ cedat proportionata causa, licitum erit fidem, quem ad modum et alias veritates, signis ambiguis tegere. Potiori ergo ratione fas erit fugere persecutorem fi­ dei: qui enim persecutorem fugit, fidem potius confitetur quam neget—paratus enim fidem abnegare non fugeret. Praeceptum affirmativum fidei exterius profitendi, 29 urget iure divino et ecclesiastico. lure quidem divino «quando per omissionem huius confessionis subtraheretur honor debitus Deo, vel etiam utilitas proximis impendenda; puta si alquis interrogatus de fide taceret, et ex hoc crederetur vel quod non ha­ beret fidem vel quod fides non esset vera, vel alii per eius taciturnitatem averterentur a fide» ’. Propterea in Codice I. C. : «Fideles Christi fidem aperte profiteri te­ nentur quoties eorum silentium, tergiversatio aut ratio agendi secumferrent implicitam fidei negationem, con­ temptum religionis, iniuriam Dei vel scandalum proxi­ mi» (can. 1325 § 1). Porro silentium aequipollet negatio­ ni fidei si, ubi plures de fide interrogantur et alter pro te respondet te non esse catholicum, ipse taces; pariter, si ipse taces dum in colloquio quispiam te exhibet ad­ versarium fidei, nisi modus te habendi aliam causam silendi manifestet2. Adest religionis contemptus ubi quis die vetito carnes ederet quas alter edendas offert in re­ ligionis odium—nisi praemittat ille et protestionem sui obsequii erga Ecclesiam et excusationem quam necessi1 S. Thomas, Summa Theol., Π-Π, 3. 2. 3 Interdum inconstantia atque erubescentia acquipollent, moraliter, fidei negationi. Sed «manifestare meram formidinem non est per se grave, contra atque indicium dare negationis vel inconstantiae» (Vermeersch, Th. Mot., Π, 20, ed. 1928). 4 20 DE FIDE tas secum fert ab abstinentiae lege—. Taciturnitas et tergiversatio dicunt iniuriam Deo dum quis a publica auctoritate1 de fide quaeritur; damnata fuit etenim propositio: «Si a potestate publica quis interrogetur, fi­ dem ingenuo confiteri ut Deo et fidei gloriosum consulo: tacere ut peccaminosum per se non damno» (Denz. 1168); at si civilis lex quaestiones huiusmodi vetuerit, interro­ gatus potest ob interrogantis incompetentiam, declinare responsum. Scandalum, demum, proximi ibi profecto adest ubi, pastoribus fugientibus, latitantibus vel silen­ tibus, committereur fidelis populus periculo aposta­ siae 2. 30 lure ecclesiastico professio fidei urget non modo bap­ tizandos, sed et revertentes ab haeres! vel apostasia Collectanea S. C. de Prop. Fide, n. 1257. ed. 1007. 54 DE FIDE catholico confiteri peccata sua et absolutionem obtinere a sacerdote schismatico» *. 83 C. V.—An sit licitum haereticis permittere ut missae inserviant; an saltem schismaticorum parvulis? Sol.—Responsum negativum fuit datum ab eodem S. Officio, diebus 30 iun. et 7 iul. 1864, pro prima parte, et die 20 nov. 1850 pro altera 2. 84 C. VI.—Vicarius Ap. Sophiae et Philippopolis in Bul­ garia hoc dubium S. Sedi exposuit: «Sophiae Sorores quaedam religiosae Institutum puellarum (Pensionat) dirigunt, in quo cum catholicis etiam schismaticae ad­ mittuntur. Mos invaluit ut in functionibus ecclesiasticis ac praesertim in expositione ac benedictione cum Sanctisssimo, uti etiam ante et post illam, puellae schisma­ ticae una cum catholicis in ecclesia parochial! canant. Unde petit orator an hic usus tolerari possit, habitis sub oculis sequentibus animadversionibus: 1. Agitur de loco in quo numerus catholicorum, relate ad schismaticos est valde exiguus. 2. Nullum adest periculum scandali, nam­ que idem usus servatur in fere omnibus Orientis regioni­ bus. 3. Adest contra spes conversionis acatholicorum. 4 Durum esset Sororibus, quae Institutum dirigunt, puel­ lis schismaticis sponte ac lubenter in ecclesia cum ca­ tholicis cantantibus silentium imponere. 5. Denique eaedem puellae schismaticae, utpote bona fide in schis­ mate viventes, non videntur uti excomunicatae esse ha­ bendae». Sol.—S. Officium respondit (24 ian. 1906): «Attentis peculiaribus circumstantiis in casu concurrentibus... to­ lerari posse» *. i Collectanea, n. 439. ed. 1907. i Ibidem, nn. 1257 et 1053. • Ibidem, n. 2227. COMMUNICATIO FIDELIUM IN SACRIS INFIDELIUM 55 C. VII.—Epipodius, parochus, recens orbatus est mi­ nistro qui organum in sacris functionibus pulsabat: successorem equidem quaerit; quandiu tamen invepiat scire vellet num possit ad pulsandum organum admit­ tere temporarie musicum acatholicum. Sol.—«Remoto scandalo, vel scandali periculo affir­ mative». Sic eadem Suprema Congregatio, 23 febr. 1820 C. VIII.—Philoterus, sacrista, vellet porrigere acatho­ 86 licis faces vel lumina ad functiones nostras liturgicas deferenda; ideo sciscitatur a parocho num id sibi liceat. Sol.—Negative, ex responso eiusdem S. Officii, 20 nov. 1850 2. C. IX.—Zephyrinus, praeses cuiusdam e Societatibus 87 S Vincentii de Paul, cogitat de acatholicis admittendis ut Sociis honorariis. Quid dicendum? Sol.—Respondit S. Congr. de Prop. Fide (19 sept. 1867): «Nihil quidem obstare quominus etiam ab acatho­ licis spontaneae elemosynae recipiantur; verum ut iidem recenseantur inter socios honorarios, omnino non expe­ dire» VII. COMMUNICATIO FIDELIUM IN SACRIS INFIDELIUM Doctrina. Haec communicatio potest duplex intellegi: passiva, 88 dum fidelis mere materialiter adest sacris infidelium; et activa, dum his fidelis formaliter participat, instar co­ lentis nempe, agens aut recipiens. 1 Collectanea, n. 739. • Ibidem, n. 1053. ’ Ibidem, n. 1319. *■ 56 DE FIDE Fidelium communicatio activa in sacris infidelium (48) est perpetuo illicita: innuit enim infidelitatis profes­ sionem vel simulationem, et ideo approbationem falsae fidei, aut favorem saltem indifferentismo religioso prae­ stitum. Ideo in Codice I. C.: «Haud licitum est fidelibus quovis modo active assistere seu partem habere in sacris acatholicorum» (can. 1258, §1).—«Etsi ab Ecclesia obten­ ta sit dispensatio super impedimentum mixtae religionis, coniuges nequeunt, vel ante vel post matrimonium coram Ecclesia initum, adire quoque, sive per se sive per pro­ curatorem, ministrum acatholicum uti sacris addictum, ad matrimonialem consensum praestandum vel reno­ vandum» (can. 1063, § 1).—Habet etiam can. 2319: «§ 1. Subsunt excommunicationi latae sententiae Ordinario reservatae catholici: l.° Qui matrimonium ineunt co­ ram ministro acatholico1; 2.° Qui matrimonio uniuntur cum pacto explicito vel implicito ut omnis vel aliqua proles educetur extra catholicam Ecclesiam; 3.° Qui scienter liberos suos acatholicis ministris baptizandos offerre praesumunt; 4.° Parentes vel parentum locum tenentes qui liberos in religione acatholica educandos vel instituendos scienter tradunt.—§ 2. Ii de quibus in § 1, nn. 2-4, sunt praeterea suspecti de haeresi». 89 At communicationem fidelium passivam in sacris in­ fidelium causa proportionata reddit licitam.. Mera si­ quidem praesentia corporalis ritibus infidelium, nisi in odium verae religionis vel patrocinium infidelitatis po­ stulata, amittere valet ex adiunctis nedum perversionis propriae periculum, verum et illam ritus approbationis vel indifferentismi patrocinii speciem, quam, non ac­ cedente proportionata causa, iure dixeris et catholicaei i Cf. AAS. 46 [1954], p. 88. COMMUNICATIO FIDELIUM IN SACRIS INFIDELIUM 57 religioni damnosam et proximis, catholicis et acatholicis, scandalosam. Hinc in ipso Codice: «Tolerari potest (fidelium) praesentia passiva seu mere materialis, civilis officii vel honoris causa, ob gravem rationem ab Episcopo in casu dubii probandam, in acatholicorum funeribus, nuptiis similibusque sollemniis, dummodo perversionis et scan­ dali periculum absit» (can. 1258. § 2). Casus primus. In regionem schismaticorum adductus ubi sacerdos 90 catholicus nullus est nec speratur fore, Simplicius, in religione catholica enutritus eique cordetenus adhaerens, tum pro missa dominicali audienda tum pro Paschatis adimplendo praecepto, schismaticorum ecclesiam adit, immo volens inire matrimonium cum puella pariter ca­ tholica, ad schismaticum parochum recurrit. Quaeritur: 1) Num, his in angustiis, recte Simplicius egerit? et quatenus negative, 2) Qui illi esset agendum. Solutio Ad Ium.—Quoad auditionem missae, responsio nega- 91 tiva. Adest etenim declaratio explicita S. Officii (5 dec. 1668): «Episcopus Tribuniensis mandet catholicis sibi sublectis ne accedant ad Missas et alia officia divina in ecclesiis schismaticorum, eosdemque moneat in casu carentiae Misae catholicorum non teneri praecepto Mis­ sam audiendi» l. * Collectanea S. C. de Prop. Fide, n. 171, cd. 1907 59 DE FIDE Negativa quoque responsio quoad paschalis praecepti adimpletionem. Non enim versabatur in extrema neces­ sitate spirituali (ut supponimus), quo quidem in casu licitum foret Eucharistiam petere a schismatico (80). Responsum negativum, a fortiori, quoad celebratio­ nem matrimonii, cum nulla sit necessitas, ut dicemus, recurrendi ad schismaticum parochum uti talem. Ideo ad quaesitum: «An licitum sit catholico petere vel acci­ pere benedictionem nuptialem a ministro acatholico, li­ cet pars acatholica illud exigat», S. Congr. S. Officii res­ pondit (29 ian. 1817): «Negative» *. Potiori ergo ratione, ubi ambo nupturientes sint catholici, sicut in casu nos­ tro. Conferantur canones 1063, § 1, et 2319, §1, n. 1, su­ pra citati (88). Ί2 Ad Ilum.—Abstinere debuit, imprimis a missae audi­ tione, ad quam nullo adstringebatur, ut diximus, prae­ cepto. Abstinere quoque a communione tempore Paschatis. ad hanc itidem cum nulla tunc urgeret obligatio. Matrimonium, denique, contrahere debuit ad normam Codicis. Legimus enim in can. 1098: «Si haberi vel adiri ne­ queat sine gravi incommodo parochus vel Ordinarius vel sacerdos delegatus qui matrimonio assistant ad normam canonum 1095, 1096: l.° In mortis periculo validum et licitum est matrimonium contractum coram solis testi­ bus; et etiam extra mortis periculum, dummodo pru­ denter praevideatur eam rerum condicionem esse per mensem duraturam. 2? In utroque casu, si praesto sit alius sacerdos qui adesse possit, vocari et, una cum tes­ tibus, matrimonio assistere debet salva coniugil validi­ tate coram solis testibus». In casu igitur, cum in regione nullus esset catholii Collectanea, n. 716. COMMUNICATIO FIDELIUM IN SACRIS INFIDELIUM 59 eus sacerdos nec prudenter praevideretur futurus intra mensem, Simplicius debuit matrimonium inire coram solis testibus l, duobus nempe (can. 1094). Duo isti testes debent esse catholici1 2, gravis nisi excuset causa simul atque scandalum vitetur 3; at validitati matrimonii non officit quatenus, etiam extra necessitatem, acatholici aut infideles adhibeantur testes Quo quidem ex capite vel ipse parochus schismaticus, in necessitatis casu, posset ut testis advocari; non ta­ men uti sacris addictus neque indutus sacris Post initum hoc modo matrimonium «non improba­ tur quod, lege civili iubente, coniuges se sistant etiam coram ministro acatholico, officialis civilis tantum mu­ nere fungente, idque ad actum civilem dumtaxat ex­ plendum, effectuum civilium gratia» (can. 1063, § 3). 1 Ut consulatur dignitati et venerationi sacramenti, Congr. de prop, fide modum hunc Sinensibus proposuit (23 iun. 1830): «Parentes duos testes eligant qui una cum sponso et sponsa eorumque propinquis ad ecclesiam se conferentes, flexis genibus, consuetos fidei, spei caritatis et contritionis actus in communi recitent, sicque sponsus et sponsa ad contrahendum recte se disponant. Post hacc surgentes sponsi coram prae­ dictis testibus per verba de praesenti mutuum exprimant consensum, et post gratias Deo actas domum revertantur. Si autem ad ecclesiam ire nequeant, in privatis domibus praedicta observentur ; postea vero, data opportunitate, et novi coniuges et testes missionarium adeant, ut ipsi de matrimonio rite inito legitime constet, et ab eodem benedictionem accipiant» (Collectanea, n. 816).—Quoad huiusmodi tamen notificationem sic in novo Codice statuitur: «Quoties matrimonium ad normam can. 1098 contrahitur, sacerdos, si eidem adstiterit, tecus testes tenen­ tur in solidum cum contrahentibus curare ut initum coniugium in praes­ criptis libris (paroeclahbus) quamprimum adnotetur» (can. 1103, 5 3). 3 Vermeersch-Creusen, Epitome I. C., II, 577, ed. 1934 ; VVernzVidal, Ius Canonicum, V, 540, ed. 1928. 3 «Se sia lecito assumere gli eterodossi a testimonii nel matrimonio dei cattolici.—R. Non esse adhibendos; posse tamen ab Ordinario tole­ rari ex gravi causa, dummodo non adsit scandalum» (S. Officium, 19 aug. 1891 : Collectanea, n. 1765). ♦ Vermeersch-Creusen, 1. c., n. 397: Wernz-Vddal, 1. c. 60 DE FIDE Alii casus. 93 C. II.—In regione degens schismaticorum, Lazarus petit a confessario num debat adorare Eucharistiae sa­ cramentum delatum ad infirmum a praesbytero graeco. Sol.—Meminerit confessarius responsi S. Officii (30 iun.-7 iul. 1864): «Scribatur quod occasione qua non pos­ sit evitare delationem Sacramenti, illud adoret, sed non prosequatur deferentem, nec ingrediatur ecclesiam grae · eorum» *. 94 C. III.—Philemon interrogat theologum utrum liceat assistere sacris haereticorum vel infidelium si assisten­ tia praecipiatur a publica auctoritate. Sol.—Fanfani respondet: «a) si praecipiatur in odium fidei vel in favorem falsae sectae, omnino illicita est, etsi fuerit mere passiva: tunc enim urget obligatio professandi, etiam exterius, propriam fidem (S. Off.. 13 ian. 1818); b) si praecipiatur solum ordinis domestici causa, minime vero in favorem falsae sectae—ut accide­ re potest pro militibus, pro nautis in publicis navibus, pro captivis in carceribus, qui omnes iubentur, ratione ordinis domestici, functionibus sacris assistere quae ibi habentur—, assistentia licita videtur, dummodo mate­ rialiter et passive tantum catholici assistant» 2. 95 C. IV.—An decretum quo prohibetur catholicis schis­ maticorum Missis et eorum orationibus interesse, intel­ legatur etiam pro locis in quibus non reperiuntur sacer» Collectanea, n. 1258—«Si quis, ob gravem rationem, asistat func­ tioni culus Missa pars sit, reverentiam Christo debitam in consecra­ tione et post consecrationem omittere non poterit, cavendo ut. quoad cetera, a ministro se satis separet» (Vermeersch-Creusen, 1. c., n. 577). i Fanfani, Th. Mor., II. 3b. COMMUNICATIO FIDELIUM IN SACRIS INFIDELIUM G1 dotes catholici, et de orationibus in quibus nihil contra fidem et ritum catholicum habetur? Sol.—S. Officium respondit (7 aug. 1704): «SSmus. censuit: Affirmative» l. C. 7.—Post maritimam peregrinationem redux in pa- 96 triam, Herenia narrat parocho se fuisse valde conturba­ tam cum videret plures e catholicis ad conciones con­ fluere quas habebat in navi minister protestanticus. Sed cum parochus non commoveatur, prout expectabat ipsa, rei novitate, numquid, inquit, licitum est catholicis con­ ciones audire haereticorum? Sol.—Ex mera curiositate, negative; sed ideo pecca­ tum non facile excedit veniale, speciales nisi concurrant circumstantiae (v. gr., scandalum pro aliis vel periculum perversionis pro auditoribus) aut particularis exstet pro­ hibitio. Affirmative, contra, si (seclusa speciali prohibi­ tione. periculo et scandalo) id faciant viri docti ad doc­ trinam praedicatoris confutandam. 1 Collectanea, n. 267.—In Instructione S. Officii (20 dec. 2949) pe, uittitur fidelibus ut cum ceteris recitent Orationem dominicam aliamve ab Ecc'esia probatam initio atque fine conventuum Motionis Oecumenicae (AAS, 42 [19501, p. 146).—Vermeersch (Th. Mor., II, 147, ed. 1928) scribit: «In ipso templo haeretico, te Deum cantare simul cum acatholicis in signum laetitiae communis potius quam ad sacram functionem peragendam, id non videtur licere nisi ad scandalum vitandum: ne ca­ tholici affectu patrio destituti videantur». Congr. de Prop. Fide, occasione tunc proximae coronationis anglorum regis Eduardi VII, decrevit (25 apr. 1902) : «omnes ac singulos Indiarum Episcopos monendos esse, ne chistifidelibus sibi subiectis ullimode ingredi permittant acatholicorum eccesias, dum in iisdem occasione suprsdictae coronationis anglorum Regis sacrae habebuntur coeremoniac. E contra exhortentur praelaudati Episcopi, ut in propriis cathedralibus, et in qualibet alia eorum arbi­ trio pro diversis locorum circumstantiis designanda ecclesia, aliqua s^cra coeremonia celebretur, cum cantu hymni Te Deum, Missa tamen solemni omnino excepta... Neque ipsi (fideles) mirari forte debebunt, si per­ mitti videant catholicis in civitate Londinensi, ob finem, de quo heic est sermo, templum haereticum adire; nam personalis Regis praesentia aufert ibi ab hoc civilis honoris actu quamvis communicationis in divi­ nis ideam» (Collectanea, n. 2136). DE FIDE 62 97 C. VI.—Invitatus ab acatholico ut patrinus sit puero baptizando, luvenalis petit a sacerdote num catholicis liceat, per se vel per alios, fungi patrini munere in bap­ tismis qui haereticorum vel schismaticorum filiis ab haereticis vel schismaticis ministrantur. Sol.—Negative. Ita S. Officium, 10 mali 1770 1 et 30 iun. et 7 iul. 1864 » 98 C. VII.—Secundulus plures habet amicos acatholicos de matrimonio cogitantes; hinc dubium proponit confessario: Possuntne catholici interesse quovis modo nuptiis haereticorum, schismaticorum, et infidelium; vel etiam iis nuptiis quae illicite contrahuntur, valide aut invalide, ab uno ex istis cum parte acatholica9 Sol—Huic quaesito idem S. Officium respondit (14 ian. 1874): «De regula, Negative: Tolerari tamen posse ut catholici huiusmodi nuptiis civilis officii causa tantum adsint, semoto scandalo, et quovis perversionis periculo, et ecclesiasticae autoritatis contemptu» 3. 99 C. VIII.—Zoilus quaerit a parocho: Licetne catholi­ cis comitari funera haereticorum vel schismaticorum? Sol.—Adest responsum eiusdem S. Officii (30 iun.-7 iul. 1864): «Dummodo catholici comitantes funera hae­ reticorum aut schismaticorum usque ad ianuam coeme­ terii, meram praesentiam materialem exhibeant, civi­ lis honoris causa erga defunctos, nec se immisceant ri­ tibus haereticorum, nec luminaria deferant, nec pro de­ functi anima suffragia persolvant, tolerari posse» 4. 100 C. IX.—Legens huiusmodi responsum, parocho du» J » * 4 Collectanea, n. 478. Ibidem, n 1257. Ibidem, n. 1410. Ibidem, n. 1257 COMMUNICATIO FIDELIUM CUM INFIDELIBUS IN PROFANIS 63 bium incidit: Num. vel parocho catholico adesse liceat funeribus acatholicorum. Sol.—Eadem Suprema S. Congregatio dubium solvit (8 maii 1889): «Parochum, uti parochum, funeribus aca­ tholicorum adesse non posse; si vero tantum civiliter assistat, absque vestibus sacris et absque ulla communi­ catione in ritu sacro cum haereticis, tolerari posse, dum­ modo notorie constet de vinculo cognationis sive amici­ tiae inter parochum et defunctum acatholicum» x. Vili. COMMUNICATIO FIDELIUM CUM INFIDELIBUS IN PROFANIS Doctrina. lure canonico communicatio civilis fidelium cum in- 101 fidelibus prohibetur in poenam excommunicat! vitandi, «nisi agatur de coniuge, parentibus, liberis, famulis, sub­ ditis, et generatim nisi rationabilis causa excuset» (ca­ non 2267). Prout Coronata animadvertit: «Communis iam nunc doctrina admittit communionem cum vitando in civilibus solummodo sub levi ab Ecclesia prohiberi et quamlibet iustam, licet levem, causam a prohibitione excusare. Verum notandum est eam semper communio­ nem cum vitando prohiberi quae dici solet communio in crimine criminoso seu quae delicto excommunicat! favet» 2. Sed iure naturali et divino civilis communicatio fi- 102 delium cum infidelibus prohibetur ad cautelam fre­ quenter. Nam quilibet fidelis strictissimo praecepto adstringitur ne se exponat periculo amitendi fidem, «sine i Collectanea, n. 1705. « Coronata, Institutiones I. C., IV, 1761, ed. 1935. 64 DE FIDE qua impossibile est placere Deo et ad filiorum eius con­ sortium pervenire» (Denz. 801). Instat tamen periculum huiusmodi, iis maxime qui in fide simplices vel infirmi sunt, et praecipue quando ipsorum cum infidelibus com­ municatio ad familiaritatem usque pervenit. Hac de re D. Thomas: «Si aliqui fuerint firmi in fide, ita quod ex communione eorum cum infidelibus conversio infidelium magis sperari possit quam fidelium a fide aversio, non sunt prohibendi infidelibus communicare qui fidem non susceperunt, scilicet paganis vel ludaeis, et maxime si necessitas urgeat. Si tamen sint simplices et infirmi in fide, de quorum subversione probabiliter timeri possit, prohibendi sunt ab infidelium communione: et praeci­ pue ne magnam familiaritatem cum eis habeant, ve) absque necessitate eis communicent» r. Hoc profecto periculum adest primo in matrimoniis mixtis. Propterea in Codice I. C.: «Severissime Ecclesia ubique prohibet ne matrimonium ineatur inter duas per­ sonas baptizatas, quarum altera sit catholica, altera vero sectae haereticae vel schismaticae adscripta; quod si adsit perversionis periculum coniugis catholici et pro­ lis coniugium ipsa etiam lege divina vetatur» (canon 1060); et: «Ordinarii aliique animarum pastores: 1° fi­ deles a mixtis nuptiis, quantum possunt, absterreant» (can. 1064). 104 Adest quoque in acatholicarum scholarum frequen­ tatione nec tantum parvulis, uti perspicue liquet, sed et iuvenibus, cum «levitas ingenii atque instabilitas ado­ lescentium, errores, qui quasi cum aura in dictis Insti­ tutis hauriuntur absque antidoto solidioris doctrinae maxima vis quam in iuvenes exercent humani respectus ac sodalium irrisiones, tam praesens tamque proximum 103 i s. Thomas. Summa Theol. Π-Π, 10, 9. COMMUNICATIO FIDELIUM CUM INFIDELIBUS IN PROFANIS 65 in adolescentes inducunt labendi periculum, ut nulla generatini sufficiens ratio concipi queat, propter quam ado­ lescentes acatholicis Universitatibus committantur» '. Ideo Codex: «Pueri catholici scholas acatholicas, neu­ tras. mixtas, quae nempe etiam actaholicis patent, ne frequentent. Solius autem Ordinarii loci est decernere, ad normam Instructionum Sedis Apostolicae. in quibus rerum adiunctis et quibus adhibitis cautelis, ut pericu­ lum perversionis vitetur, tolerari possit ut eae scholae celebrentur» (can. 1374). Adest denique in commercio cum acatholicis. Prae 105 primis quidem in famulatu; valent enim, proportione servata, de hodiernis famulis quae D. Thomas habet de antiquis servis: «Magis est probabile quod servus, qui regitur imperio domini, convertatur ad fidem domini fi­ delis, quam e converso» 2. Insuper, in locatione opera­ rum et operis, si operarii necesse habeant conversari cum dominis vel sociis acatholiciss. Tandem in sublec­ tione principi acatholico * 1 et associationibus cum acatolicis; hinc Codicis verba: «Fideles laude digni sunt, si sua dent nomina associationibus ab Ecclesia erectis vel saltem commendatis; caveant autem ab associationibus secretis, damnatis, seditiosis, suspectis aut quae studeant 1 3. Congr. de Prop. Fide, de universitatibus anglicanis Oxfordiense ct Cantabrigense, ad episcopos Angliae, 6 aug. 1867 (Collectanea eiusdem, n. 1312, ed. 1907). 1 S. Thomas, 1. c., ad 3m. 3 Id., ib., art. 10, ad 3m. ‘ Ad quaestionem: Utrum infide’es possint habere praelationem seu dominium supra fideles, respondet D. Thomas (1. c., art. 10> : «Circa hoc dupliciter loqui possumus. Uno modo de dominio vel praelatione infidelium super fideles de novo instituendo. Et hoc nullo modo permitti debet. Cedit enim hoc in scandalum et in periculum fidei : de facili enim illi qui subiciuntur aliorum iurisdictioni immutari possunt ab eis quibus subsunt ut sequantur eorum imperium, nisi Illi qui subsunt fuerint maenae virtutis». Nostris hisce diebus, qui catholici ius habent ferendi suffragium pro electione corporis leglslativi deberent illud de facili con­ siderare attente, quoniam non est expectandum ab acatholicis ut leges 66 DE FIDE sese a legitima Ecclesiae vigilantia subducere» (canon 684). 106 Hodie, pro dolor!, pauci fideles cogitant de periculo cui commitunt fidem communicantes cum infidelibus in profanis. At si rem presse consideramus, huic com­ municationi praecipue tribuenda serpens inter simplices defectio: classis, ut aiunt, proletaria ideo ab Ecclesia aberrat quod quaerens, pleno iure. ad meliorem condicio­ nem civicam adduci, nomen dedit associationibus com­ munistis, socialistis, etc., in quibus audiunt perplura contra fidem, pro fide autem nec verbum. Cautiones igitur adhibendae sunt omnibus qui mise­ rae huic necessitati subiacent, ut periculum de se pro­ ximum fiat ipsis, relative, remotum. Sic parentes qui filios scholis neutris vel mixtis, ob causam sufficientem, committunt, tenentur, per se ipsos aliosve competentes: 2. C. III.—Photinus rationem non attingit cur matri­ monii sacramentum ab aliis hic Sacramentis secernatur. Sol.—Matrimonium, praeterquam sacramentum, est insuper contractus. Exclusio ergo in Decreto signata quoad sacramenta valet quoad sacramenta cetera; ad matrimonium vero quod attinet, applicetur oportet se­ cundum ipsi propria3. ' Ad rem Fanfani : «Absolvi etiam poterit (communiste), etsi non in bona Ude, si in talibus adiunctis versetur, ut sine gravissimis damnis suum nomen a communlsmo hic et nunc revocare nequeat ; dummodo serio promittat sese abstinere a quacumque formali et libera cum com­ munlsmo cooperatione; interim curet ut citius quam sit possibile, ipsam adscrlptioncm revocere valeat; dicitur enim in ipso decreto S. Ofticii supra citato. Sacramenta deneganda esse iis tantum qui scienter et libere communlsmo adhaerent» (Th. Mor., I, 382). a AAS. 41 (1949). p. 428. ’ Ex L'Osservatore Romano, 16-17 aug. 1949. FIDELIUM ADSCRIPTIO COMMUNISMO 77 C. IV.—Philetum parochum adit pars catholica vo- 122 lens nubere parti quae aperte profitetur, diffundit atque propagat doctrinam materialisticam et antichristianam communism!. Philetus vero rem duplici esse implicatam difficultate reputat: Num ei liceat matrimonio assistere et utrum nupturientes detineantur impedimento mixtae religionis. Sol.—Ad primum: episcopus potest permittere ut pa­ rochus matrimonio assistat, si graves causae urgeant; ne­ quit tamen permittere Missae celebrationem, consequen­ ter nec benedictionem nuptialem; tunc tantummodo cum graviora mala prudenter timeantur, permittere va­ let ut matrimonium celebretur intra ecclesiam immo cum aliqua ex consuetis caeremoniis ecclesiasticis, Missa exclusa. Sic De Iorio Ad secundum: si pars altera, baptizata (ut supponi­ tur), praeterquam communismum profitetur etc., est insuper adscripta sectae atheisticae eorum qui dicuntur sine Deo, affirmative2; alias, negative1, sed Ecclesia, ut ostendat quantum abhorreat ab his nuptiis, cautiones formales exigit baptismi et catholicae educationis prolis atque vult sacerdotem consensum recipere extra eccle­ siam modo dicto.1 *3 1 Apud Palazzini de Iorio, Casus Conse., II, 363. > Interrogata «an ad normam Codicis I. C., qui sectae atheisticae adscript! sunt vel fuerunt, habendi sint quoad omnes turis effectus etiam In ordine ad matrimonium, ad instar eorum qui sectae acatholicae ad­ haerent vel adhaeserunt», Commissio Codicis respondit (30 iulii 1934) ·. Affirmstive ) post amissionem habitus spei per positivam et gra­ vem infidelitatem, desperationem vel praesumptionem; c) saepius in vita, de frequentia quantumvis necessaria disputent Auctores, nam alii determinant semel in anno, alii singulis mensibus vel etiam hebdomadibus; d) in casu tentationis contra spem, actu spei vincendae; et e) in mortis articulo, communius, ob graviores quae tentationes instant et terrorem imminentis iudicii; per accidens: quoties praecepta aliarum virtutum adimpleri aut tentationes his contrariae superari ne­ queunt absque actu spei—cuius propterea omissio est peccatum dumtaxat unum cum peccato contra virtutes illas (2). DE SPE 108 Casus primus. 173 Silvester, neo-ccnfessarius, valde turbatus est audiens nonnullos paenitentes se accusare, quasi de peccato contra spem, de desiderio perennandi terrenam vitam. Putabat etenim studium huiuscemodi illis peccatoribus obduratis proprium qui finem ultimum sibi praefixerunt vel voluptates vel divitias, valedicentes ideo sacramen­ tis et exercitiis religionis. At paenitentes, quorum accu­ satione commovetur, aeternam suam salutem non pror­ sus neglegunt, quidam immo inveniuntur pietati valde dediti. Solutio 174 Lehmkuhl opportune: «Illud desiderium, nisi homo insanire velit, concipi potest tantummodo per modum alicuius velleitatis; siquidem versatur circa rem, quae ab omnibus sanae mentis hominibus concipitur ut impos­ sibilis. Quae velleitas potest: 1. manifestatio esse mag­ nae inclinationis naturalis erga bona huius mundi, ita tamen, ut homo nihilominus ad futuram vitam adspiret eamque voluntate vera praeferat' 2. potest, eadem futu­ rae vitae prosecutione manente, velleitas illa esse fuga et timor incertitudinis, qualis vita in aeternum ducenda sit, beata scilicet aut infelix, ita ut velleitas sit notius non moriendi, quam periculum damnationis subeundi: 3. illa velleitas perpetuo hic vivendi potest consistere in eo quod praefertur voluptas praesentis vitae bonis aeter­ nis atque possessioni Dei. Solus hic tertius modus ex se peccatum mortale est, idque contra spem atque eam des­ truens» l. 9 9 1 Lehmkuhl, Th. Mor., I, 439, ed. 1910. A SPEI NECESSITAS 109 lure quidem huiusmodi peccatum Silvester adscribe- 175 bat luxuriae atque avaritiae plane deditis. De luxuriosis D. Thomas: «Finis luxuriae est delectatio venereorum, quae est maxima. Unde huiusmodi delectatio est maxi­ me appetibilis secundum appetitum sensitivum: tum propter vehementiam delectationis; tum etiam propter connaturalitatem huius concupiscentiae» 1 ; quoniam autem voluptate non sperat perfrui in alia vita, et de­ tentus carnalibus delectationibus non curat de spiritua­ libus sed fastidit eas, luxuriosus habet affectum prae­ sentis saeculi et horrorem atque desperationem futu­ ri2. De avaris quoque: «Quanto aliquid magis participat condiciones felicitatis, tanto magis est appetibile. Est autem una de condicionibus felicitatis ut sit per se suf­ ficiens; alioquin non quietaret appetitum tamquam ul­ timus finis. Sed per se sufficientiam maxime repromit­ tunt divitiae, ut Boetius dicit, in III de Consol. Cuius ratio est, quia, sicut Philosophus dicit, in V Ethic., de­ nario utimur quasi fideiussore ad omnia habenda: et Eccle. X dicitur quod pecuniae oboediunt omnia» At cum agitur de paenitentibus non prorsus salutis 176 « incuriosis, Silvester scrutetur num perpetuo vivendi desiderium sit dumtaxat manifestatio magnae inclina­ tionis naturalis erga bona huius mundi, aut sit affectio nimia ad haec bona terrena. Si primum, quoniam na­ turalis vertitur inclinatio, ipsam, quantumcumque peri­ culosam, peccaminosam ne pronuntiet. Si vero alterum, nimiam hanc affectionem damnet equidem de peccato, 1 S. Thomas, l. c., 153. 4. s Id., ib., art. 5.—D. Thomas citat (ad 2m) verbum Vegetii : «Mi­ nus mortem metuit qui minus deliciarum norit in vita». 1 Id., ib.. q. 118. a. 7.—«Omnia corporalia oboediunt pecuniae, quan­ tum ad multitudinem stultorum, qui sola corporalia bona cognoscunt, quae pecunia acquiri possunt» (Id., ib., I-II, 2, 1, ad Im). 110 DE SPE forsan et de mortali l, non tamen de peccato contra spem, quandiu paenitens pergat ad vitam futuram adspirare eamque voluntate vera praeferre bonis praesen­ tis vitae. Denique, cum desiderium hanc vitam perennandi produnt paenitentes pietati valde dediti, praesumptio stat pro timore finalis iudicii atque sententiae—compa­ rantes felicitatem praesentem eamque certam cum fu­ tura et incerta sorte, malunt non mori ne exponantur damnationis periculo. Quo in casu confessarius. potius quam affligere severitate has timoratas animas, ipsas consoletur et instanter erigat ad fiduciam. Alii casus. 177 C. II.—Cum interrogaret paenitentem an haberet spem assequendi aeternam beatitudinem, hanc obti­ nuit Maternus responsionem: Certo certius, S. Anto­ nium enim Patavianum nactus sum patronum qui non sinet devotos eius tradi inferni cruciatibus. Maternus dubitat num liceat collocare in sanctis spem aeternae beatitudinis. Sol.—Quoniam haec beatitudo bonum exsistit supernaturale, nefas est aestimare creaturam, tametsi excel­ lentissimam. causam principalem inducentem; unde et legimus: «Gratiam et gloriam dabit Dominus» (Ps. 83, 12) Placuit attamen Deo uti causis secundis interces­ sione puta sanctorum, in negotio salutis nostrae; qui1 «Si intantum amor divitiarum crescat quod praeferatur caritati, ut scilicet propter amorem divitiarum aliquis non vereatur facere contra amorem Dei et proximi, sic avaritia erit peccatum mortale. Si autem inordinatio amoris infra hoc sistat, ut scilicet homo, quamvis superflue divitias amet, non tamen praefert earum amorem amori divino, ut sci­ licet proot^r divitis s non velit aliquid facere contra Deum et proximum, sic avaritia est peccatum veniale» (Id., ib., ΙΙ-Π, 118, 4). SPEI NECESSITAS 111 bus propterea fas est inniti tamquam agentibus instrumentalibus subordinates principali agenti. C. III.—Exquisitus a confessario quare speret sibi bea- 178 titudinem, sic fidenter Meletius: Quoniam, etsi hucus­ que nihil boni egi, intendo plura agere opera meritoria Miratur confessarius de spe quae nititur propriis meri­ tis, iisque nondum habitis. Sol.—Non est cur miretur confessarius si Meletius in­ nitatur meritis propiis; placuit etenim Deo consulere dignitati causarum secundarum; hinc, prout possumus sperare in patrocinio iustorum (177), possumus sperare in nobis ipsis, iustis. Unde conc. Tridentinum definitivit: «Si quis dixerit, iustos non debere pro bonis operibus, quae in Deo fuerint facta, exspectare et sperare aeter­ nam retributionem a Deo...: A. S.» (Denz. 836; cf. ib.. 809). Nec obest si Meletius, in casu, hucusque careat me­ ritis, nam dicit D. Thomas: «Merita non praecedunt ex necessitate spem nec actu nec habitu; sed praecedunt rem speratam, scilicet beatitudinem: unde potest esse quod sperans non habeat merita nec actu nec habitu, sed solum in proposito» C. IV.—Inter sacerdotes colloquentes de spei obiecto 179 materiali nonnullam attulit commotionem obiectio a Domitiano facta contra communem usum et doctrinam pro bonis temporalibus Adduxit enim verbum D. Tho­ mae: «Homini qui anhelat ad aliquid magnum, parvum videtur omne aliud quod est eo minus. Et ideo homini speranti beatitudinem aeternam... nihil aliud est ar­ duum» 1 2. Porro, arguebat, spei obiectum necessario est arduum; igitur temporalia bona, utpote parva, extra spei obiectum vagantur. 1 S. Thomas, Q. D. de spe, a. 1, 3m. 2 S. Thomas, Summa Thcol., II-II, 17, 2, 3m. 112 DE SPE Sol—Imprimis, id licet sperare a Deo pro quo licet Deum orare; quapropter S. Augustinus: «Ea ad spem pertinent, quae in oratione dominica continentur»1; at in oratione dominica iubemur petere «panem nostrum quotidianum»; ergo bona quoque temporalia ingrediun­ tur spei obiectum materiale. Difficultatem ex D. Thoma iam ipse enucleaverat Angelicus: «Homini speranti beatitudinem aeternam, habito respectu ad istam spem, nihil aliud est arduum. Sed habito respectu ad faculta­ tem sperantis, possunt etiam quaedam alia ei esse ar­ dua. Et secundum hoc eorum potest esse spes in ordine ad principale obiectum» 2. 180 c. V.—Nonnullos habet Cyrillus paenitentes qui se saepius accusant de omisso actu spei. Ille dubitat num omiserint actum praeceptum. Sol —«Pro praxi nulla est difficultas, cum non ne­ cessario requiratur spes formalis sed sufficiat virtualis. et quilibet Christianus religiose vivens et orans in qua­ libet pia oratione deprecatoria huic praecepto sufficien­ ter satisfaciat eliciendo actum spei virtualis»3. Non enim peteret nisi speraret obtinere (7). 181 c. VI.—In quodam coetu sacerdotum, occasione ver­ bi Tridentini: «De perseverantiae munere., nemo sibi certi aliquid absoluta certitudine polliceatur» (Denz. 806), sermo incidit de magna, ut dicitur, promissione facta S. Margaritae Mariae Alacoque * et vi cuius plures e ‘ S. Augustinus, Enchiridion, c. 114 ; PL., 40. 285. 1 S. Thomas, l. c. ’ Prümmmer, Th. Mor., I. 545. cd. 1931. ‘ «Un jour de vendredi, pendant la sainte communion, il dit ces paroles à son indigne esclave, si elle ne se trompe: Je te promets, dans l’excessive miséricorde de mon Coeur, que son amour tout-puissant accor­ dera à tous ceux qui communieront les neuf premiers vendredis du mois tout de suite la grâce finale de la pénitence: ils ne mourront point en SPEI NECESSITAS 113 fidelibus, post peractam communionem novendialem, se certos profitentur de aeterna beatitudine consequenda. Nonnulli quidem ex adstantibus negabant revelationis authenticitatem; alii putabant aut nihil ibi a Domino promitti sed solum indicari praxim esse perutilem ad salutem, aut quod ibi promittitur non specialiter praxi communionis novendialis adnecti sed generaliter praxi recipiendi Eucharistiam, aut promissionem esse condicionatam vitae Christianae. Quid dicendum? Sol.—De authenticitate revelationis non est propter 182 textum Tridentini dubitandum; neque de eius sensu, satis obvio. At promissio non ita intellegenda est quasi sufficeret novendialis illa communio quomodocumque fiat, etiamsi sacrilege—ideoque ac si communionem re­ cipiens possit simul intendere post peractam praxim li­ berius concedere peccato—; debet propterea intellegi dummodo fiat sincere et intentione recta. Quo certe in casu, praxis ista non condicionatur vitae Christianae; nihil etenim, saltem novi, foret promissionis obiectum (cf. Mt. 19, 17). Datur ergo illam praxim colentibus quae­ dam neque spernenda assecuratio; sicut data fuit plu­ ribus religiosis si perseverent in Instituto, aut in habitu vel scapulari deferendo. Attamen, prout societates assecurationis in humanis futuram alicuius sortem oecono­ micam non reddunt certam in quolibet eventu—nam si quis ignem apponat ex industria, deficiat in morali com­ muni diligentia, etc., non amplius recipit domus assecuratae pretium—, ita nec illi qui peccarent malitia, confisi promissione, abicere deberent de futura paenitentia formidinem et curam. Hinc nulla repugnantia ?nagnae promissionis atque verborum Tridentini· etiam sa disgrâce ni sans recevoir leurs sacrements, mon divin Coeur se ren­ dant leur asile assuré en ce dernier moment» (Lettre à la M. de Saumafse, cit. a Baivel, art. Coeur Sacré de Jesus, Dévotion au, in Diet, de Thcol. Cath., ΠΙ, c. 331). 114 DE SPE qui peregerunt communionem illam novendialem recta intentione aliisque condicionibus requisitis, non possunt sibi de perseverantiae munere aliquid certi polliceri ab­ soluta et infallibili certitudine (Denz. 826). Π. SPEI HONESTAS Doctrina. 183 Quamvis non sit (ut quidam voluerunt) idem cum amore concupiscentiae, spes tamen importat concupis­ centiae amorem: spe namque disponimur ut exeamus quidem extra nos—quippe qui non nisi in Deo et a Deo possumus beatitudinem attingere—, ita tamen ut per divinum auxilium Deo ditati revertamur postea ad nos ipsos. Hinc quaestio de honestate, prout communiter di­ citur, spei est potius de honestate illius amoris concu­ piscentiae in Deum, seu amoris intéressât! qui spe ma­ xime proditur. Hunc amorem concupiscentiae lansenistae assere­ bant inhonestum esse nec honestari posse nisi vertatur caritate in amorem benevolentiae sive purum. Quietistae (Molinos) affirmabant hunc amorem interessatum non quidem esse malum, sed esse cum amore caritatis seu puro incompossibilem. Semiquietistae contendebant dari quendam statum amoris puri in quo ille amor con­ cupiscentiae nullas obtinet partes. Amorem ergo concu­ piscentiae castae—prout communiter ipsum dicunt theo­ logi—lansenistae pronuntiarunt pravum omnibus; Quietistae, indignum perfectorum; Semiquietistae.. cuidam perfectionis statui alienum prorsus. 184 Contra lansenistas stant imprimis textus S. Scriptu­ rae. De quibus Billot: «Ex parte Scripturae ratio dubi- SPEI HONESTAS 115 tandi non est. Nihil enim magis decretorium quam auc­ toritates quibus provocamur ad operandum intuitu re­ tributionis aeternae, ac per hoc, ad concupiscendum re­ tributionem illam quae est Deus ipse summum bonum nostrum, beatitudo nostra, et merces nostra magna ni­ mis» l. Stat insuper definitio Tridentini: «Si quis dixe­ rit iustificatum peccare, dum intuitu aeternae mercedis bene operatur: A. S.» (Denz. 841), et S. Officii condem­ natio lansenistarum propositionum (cf. Denz. 1297, 1300, 1303). Stat, denique, ratio multiplex. Si bonus et hones­ tus quidem est actus quo tendimus in obiectum bonum. Deum scilicet, honestus atque bonus amor ille dicendus est quo Deum amamus prout Ipse bonus et amabilis est; est autem non solummodo bonus Sibi—amabilis in Se—, verum et bonum nostrum—seu amabilis qua beatificans nos—. Nec caritati sic ille amor concupiscentiae opponi­ tur ut excludat ipsam, nam cum Deus sit bonus in Se atque bonus nobis, ob utramque hanc bonitatem amari poterit, et ideo utroque amore; non enim negamus Ip­ sum esse amabilem in Se dum Ipsum amamus quatenus bonum nostrum, sed ab illa consideratione pro tunc abstrahimus—abstrahentium non est mendacium, prout dicitur in Logica—. Immo, quoniam novimus beatitudinem esse adeptu impossibilem absque caritatis merito­ riis actibus, spes, nedum sit inimica caritatis, ad carita­ tem introducit; praeter quod concupiscentes nobis beatitudinem quam solus Deus largitur, usque ad Dei pro­ cedimus dilectionem. Quietistis adversatur imprimis clarum Apostolorum 185 exemplum; hi etenim «qui primitias Spiritus acceperunt, id est et tempore prius et ceteris abundantius» 2, ore 1 Billot, De virtut. infusis, th. 27, p. 335. ed. 1921. « S. Thomas, Summa Theol., I-II, 106. 4. 10 116 'DE SPE S. Pauli proclamant: «Nos ipsi primitias spiritus ha­ bentes, et ipsi intra nos gemimus, adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri * (Rom. 8. 23). Adversatur quoque censura quam Ecclesia tulit contra errores Michaelis de Molinos (cf. Denz. 1227, 1232, 1251). Ratio accedit: amor enim concupiscentiae valet duplex, in hac materia, intellegi: a) quo Deus ametur propter nos, sic nempe ut nosipsos constituamus finem Dei amati; et b) quo Deus ametur propter nos, ita vide­ licet ut nos simus non nisi subiectum cui amamus Deum. Et primus quidem amor est omnino concupiscentiae pra­ vae, cum dicat inversionem valorum, subordinans. qua­ si formam materiae, perfectissimum imperfecto. Sed al­ ter amor—unus amor concupiscentiae castae—deordinationem importat nullam: naturaliter enim, sicut mate­ ria formam, quaelibet res suam perfectionem appetit, et ideo licite potest homo, una simul cum caritate, ama­ re et concupiscere sibi Deum, quo dumtaxat satiari potest. 186 Semiquietismus Fenelonii fuit etiam damnatus ab Ecclesia (Denz. 1327 ss.). Nam status, proprie loquendo, significat quandam positionis differentiam secundum quam aliquis disponitur ad modum suae naturae cum quadam immobilitate, id est non ex aliqua causa levi vel facile mutabili sed ex aliquo permanente *. Porro, quam­ vis dilectio Dei purissima, formaliter et exclussive prop­ ter Se. actus sit omnium perfectissimus et possibilis per modum actus, ex ipsamet nobis innata imperfectione non valet esse permanens. Verbo Angelici: «Mens hu­ mana, propter infirmitatem naturae, diu in alto stare non potest: pondere enim infirmitatis humanae depri1 3. Thomas, l. c., Π-ΙΙ, 183, 1. SPEI HONESTAS 117 mitur anima ad inferiora»1; et universaliter: «Nulla actio potest diu durare in sui summo» 2. Casus primus. luventius se in confessione solet accusare quod Deum 187 propter retributionem diligat. Confessarius quidem non semel ei aperuit doctrinam Ecclesiae et theologorum de intéressât! illius amoris honestate. At luventius, theo­ logicarum. rerum non ignarus, confessarii sententiae non acquiescit, quoniam ordinare, dicit, summum bonum, Deum, ad nos. minora bona, est evidenter quaedam inor­ dinatio. Affert quinimmo exemplum: Qui divitias sibi concupiscit, has diligit appreciative minus se; ergo dum amore concupiscentiae quis amat Deum, se prae Deo appreciative diligit. Quid dicendum? Solutio Distinguamus oportet inter ordinationem melioris ad 188 minus bonum uti ad subiectum seu finem cui et uti ad finem cuius gratia. Prout enim D. Thomas loquitur: «Aliquid potest esse propter aliud dupliciter. Aut quia ordinatur ad ipsum sicut ad finem proprium et prin­ cipalem; et sic inconveniens est dicere quod aliquid sit propter vilius se, ut iuna et stellae propter noctuas et vespertiliones cum finis potior sit his quae sunt ad fi­ nem. Alio modo potest dici aliquid esse propter aliud, cui ex ipso provenit aliqua utilitas; eo modo quo posset rex dici propter rusticum, ex cuius regimine provenit ei 1 S. Thomas, l. c., q. 83, a. 13, 2m. ’ Id. I. c., q. 180, a. 8, 2m. 118 DE SPE pax: et per hunc modum est intellegendum quod in Littera dicitur (scilicet lunam et sidera ideo esse facta ut lucerent propter talia animalia); omnes enim utili­ tates quae ex corporibus caelestibus proveniunt in infe­ rioribus, sunt a Deo provisae, qui corpora illa instituit> Sic et Verbum propter nos homines et proter nostram salutem descendit de caelis; sic et Christus sua merita in nostrum emolumentum retulit; sic sacerdos missam celebrat ad obtinendam aegroti sanitatem, et nosipsi, dum creatum aliquod, naturale aut supernaturale, pe­ timus a Deo, potentiam Dei ordinamus ad aliquid infe­ rius. Verum hic finis cui non necessario opponitur fini ultimo cuius gratia, cum de se sit in hunc postremum finem referibilis atque formaliter referri caritate de­ beat a. » S. Thomas, in 2 Sent., d. 15, q. 1, a. 1, 6m. : «Eadem ratio est de dono seu dato alteri, et de concupito: actus enim exterior signum et effectus est actus interioris; qued enim alteri datur, illi proculdubio concupiscitur. Sed constat datum alteri, ut sic. non ordinari in illum cui datum est ut finem. Ergo concupitum, ut sic, non ordinatur ad eum cui concupiscitur ut finem. Manifestatur minor ex auctoritate Scripturae tradentis quod Deus dedit Filium suum nobis, ita quod in hoc commendatur caritatis divinae excellentia quod non so­ lum dedit nobis redemptionem, doctrinam et alios effectus quos Filius Del fecit, sed dedit nobis ipsum Filium... Et fundatur hoc, quia quot modis contingit aliquid esse bor.um alicuius amati, tot modis contingit esse concupitum illi: alioquin non posset quis velle alicui omnia bona sua. Sed contingit aliquid esse bonum alterius non solum propter ipsum, sed e converso ut fin?m ipsius. Ergo contingit aliquid esse concupitum alicui quod non ordinatur ad illud ut finem, sed e converso. Possum enim concupiscere amico mihi, vel amico meo, finem ultimum, propter quem sumus, absque derogatione finis illius: quae interveniret si ipse finis ordinaretur in me vel amicum ut in finem. Aliud est ergo concupiscere hoc mihi: et aliud concupiscere hoc propter me. Cum his tamen tene quod omne concupitum secundum aliquid est propter eum cui concu­ piscitur: quia oportet salvare in omni concupito amorem amicitiae, quo magis amatur is cui concupiscitur quam concupitum. Unde si con­ cupita res sit simpliciter ordinabilis in eum concupiscibiliter ut finem, concupitum simpliciter habet rationem eius quod est esse propter ami­ cum. Si autem non sit simpliciter ordinabilis in eum ut finem, tum concupitum secundum quid tantum, scilicet secundum aliquem effec- SPEI HONESTAS 119 Exemplum ideo quod luventius affert de amore divi- 189 tiarum non est ad propositum. Nam dum divitias nobis concupiscimus, tota ratio cur amamus illas est quia sunt bona nobis, sic videlicet quod omnis alia bonitatis ratio excludatur. Dum autem concupiscimus nobis Deum, abstrahimus quidem ab alia bonitate, hanc tamen non excludimus; porro abstrahentes, comparationem cum instituant nullam, nequeunt dici appretiare unum prae altero. Alii casus. C. II.—Catharina, sanctimonialis et noviciarum ins- 190 tructioni praeposita, has omnes urget ut caveant a di­ ligendo Deo propter spem retributionis sibi in caelis pa­ ratae; alias, asserit, Deum amarent amore mercenario et ideo amore caritati opposito. Sol.—Amor Dei mercenarius, si proprie loquimur, est ille quo quis servit Deo ob unam mercedem tempora­ lem, sive creatam; in casu autem appetitur merces ae­ terna. Catharina igitur loquitur de amore mercenario sensu improprio, cuius ideo contrarietas ad caritatem demonstranda esset. Hinc ad obiectionem: «loa. 10, mer­ cenarius vituperatur; sed mercenarius dicitur qui mer­ cedem quaerit», respondet D. Thomas: «Mercenarius ibi dicitur qui opus spirituale propter mercedem tempora­ lem exercet» ‘. Et ad quaestionem; Num possint etiam boni pastores quaerere mercedem. dixit: ani­ madvertit fieri posse (per accidens) quod maior intensio et maior appre- DILECTIO DEI 159 C. V.—Plures audit Dometius paenitentes qui de in- 254 observantia praecepti dilectionis Dei se reos pronuntiant. Ille autem nescit num eos arguat de peccato mortali. Sol.—Respondet Berardi: «Qui iam habitualiter dili­ gunt Deum amore filiali, et proinde valde cordi habent, ne per peccatum mortale illius amicitiam amittant, circa huius praecepti observantiam nullum scrupulum habere debent, ut per se patet. Qui vero, vel in peccatis morta­ libus vitam degunt, vel ex solo damnationis timore a peccatis abstinent, et consequenter cum sola attritione confiteri solent, circa praeceptum istud valde deficere possunt... Cum tamen (nisi agatur de neglegentia enor­ mi, v. gr., per annos) in theoria praecise determinari nequeat quando actus caritatis perfectae sub gravi eli­ ciendus sit; ideo etiam in praxi confessarius non de fa­ cili rem determinabit, sed potius, exhortationibus dum­ taxat utendo, curabit ut paenitentes de hoc ipso actu eliciendo valde solliciti sint» \ C. VI.—Se Bellinus accusat quod odit poenas sibi di- 255 vinitus illatas. An propterea peccat odio in Deum? Sol.—Ad rem D. Thomas: «Non quicumque odit poe­ nas odit Deum, poenarum auctorem: nam multi odiunt poenas qui tamen patienter eas ferunt ex reverentia di­ vinae iustitiae. Unde et Augustinus dicit, X Confess., quod mala poenalia Deus tolerare iubet, non amari. Sed pro­ rumpere in odium Dei punientis, hoc est habere odio ipsam Dei iustitiam» 2. ciatio separabiles non sint in eodem amore, puta si duo obie^tn amabilia sunt propter rationes omnino easdem—tunc enim, si unum intensius ama­ tur, signum est quod pluris aestimatur—: Insuper inordinatum esse, ac proinde peccatum, sic eligere inter Deum et creaturam ut creatura inten­ sius ametur—nam tunc aestimaretur creatura amore magis intensive dig­ na quam Creator. i Berardi, Praxis confessoriorum. I, 195. ed. 1887. s S. Thomas, l. c., 34, 2, 3m. DE CARITATE 160 II. DILECTIO NOSTRI Doctrina. 256 257 Sicut videre hominem, equum, album, nigrum, etc., ad unam pertinet visivam facultatem, et sicut unius virtu­ tis fidei est credere Deum et credere cuncta quae ex di­ vina revelatione innotescunt; sic eiusdem est caritatis diligere Deum et diligere divinam bonitatem et diligere illa omnia quae, cum sint Dei, faciunt ad bonitatem Eius aut bonitatem Eius participant. In his autem nosipsi, quippe qui sumus bonum amici Dei, participes aut ca­ paces sanctificantis gratiae atque potentes unam cum Illo habere communem beatitudinem. De cetero, iubemur proximum diligere sicut nos (Mt., 22, 39), et exemplar praecedit exemplatum. H In nobis autem oportet praeprimis diligamus animam, quae ipsamet est particeps divinae gratiae et gloriae: eique propterea velimus et curemus supernaturalem per­ fectionem, quapropter necessaria ad salutem; immo vel perfectiones naturales, uti instructionem, scientiam, ha­ bitus virtuosos. Hinc acedia sive tristitia de bono divino quod est in nobis—seu in sublecto contristato—, v. gr., de beatitudine quatenus laboriose obtinenda, de amicitia Dei quatenus operose conservanda, de vocatione ad fidem qua strictius obligamur ad ducendam vitam honestam—nominat pec­ catum speciale—, quoniam bonum divinum, collatum vel conferendum nobis, est dignum gaudio—idque mortale ex genere—nam opponitur secundum propriam rationem caritati, quae facit nos gaudere de bono Dei in nobis—. Continetur tamen intra terminos peccati venialis tum ob actus indeliberationem—quia non est plene delibe- DILECTIO NOSTRI 161 rata—, tum ex parte materiae—quando versatur circa iiona quae non sunt necessaria ad salutem. Tenemur insuper ex caritate corpus nostrum dilige- 258 re, non quidem ut dicit culpae vel poenae corruptionem innuitque peccatum vel incitamentum ad peccandum, quoniam sub hac ratione nos a Deo retrahit et ab asse­ cutione beatitudinis; bene tamen secundum suam na­ turam, cum sit a Deo, faciens igitur ad honorem Dei. cuius est et templum; sit quoque nobis instrumentum utile in adeptionem beatitudinis; quapropter et amari potest ut bonum quod volumus amico Deo atque nobis, amicis Dei. Immo et potest amari tamquam amicus cui bonum volumus, naturale et supernaturale, beatitudinis aeternae cum sit capax, utpote in quod redundabit glo­ ria animae, ideoque ipsum ex caritate diligimus prout diligimus nos. Quapropter tenemur ipsi velle et conservare vitam, integritatem et salutem; ipsum non interimere, muti­ lare, iniuriis, absque causa proportionata, exponere. Obligatio sanitatis servandae atque recuperandae se 259 extendit ad ordinaria media—his qui non uteretur, sibi necem inferret—; huiusmodi sunt: cibum sumere ne­ cessarium, medicum advocare in aegritudine, operatio­ nes quasdam chirurgicas subire quae—uti appendicis, herniae, etc.—ob perfectionem scientiae medicae, hodie sine magno dolore perficiuntur. Non tamen communiter se extendit ad media extraordinaria—his enim qui non utitur, mortem potius permittit quam sibi inferat—; ha­ bentur eius generis operationes quae cruciatus multos important, remedia quae—pro aegroti condicione—mag­ nas expensas exigunt—puta longinquum iter in aërem salubriorem—aut quae magnum malum videntur—sicut amputatio atriusque femoris—. Dicimus communiter. 162 DE CARITATE nam si alicuius vita foret familiae vel societati necessa­ ria, extraordinaria quoque remedia urgerent adhiben­ da; sic «mater debet media extraordinaria ad vitam conservandam adhibere, si secus eius filii remanerent orphan! in magnis angustiis versantes» \ Casus primus. 260 Cum peculiarem professionem non haberet, Oliverius competitioni automotoriae sese dedit et tantum progres­ sum fecit ut inter meliores cursores cuiusdam praecla­ rae Italicae societatis adnumeratus sit et optimam for­ tunam sit consecutus. In quadam autem competitione ob nimiam velocita­ tem exiit ex itinere et nonnisi casu, uti videtur, mortem effugit. Ideo parochum adit a quo petit num haec lusoria exercitia licite prosequi possit. Solutio 261 Supponimus ex causa dumtaxat proportionate gravi licere se vel alium exponere mortis periculo2; causam » Prümmer, Th. Mor., I, 567, ed. 1931. » «Graviter peccant illi qui levibus de causis se coniiciunt in discri­ men mortis, quales sunt funambuli, in altissimis locis super funem deam­ bulantes, corpusque volutantes, et alii similes circulatores; nisi viribus et dexteritate adeo polleant, ut prudentis arbitrio non sit probabile pe­ riculum mortis» (Aertnys-Damen, Th. Mor., I, η. 567, ed. 1939). «E’ da cscludere subito una delle cause scusanti più comunemente addotte : il preteso beneficio per la salute e per la perfezione organica. E' infatti assurdo voler cercare un vantaggio per la sanità del corpo in esercizi che ne possono compromettere la intégrité e perfino causare la morte» (Roberti, Dizionario di teol. inorale, p. 1395). «Unice lucri faciendi gratia, probabili mortis periculo se exponere. DILECTIO NOSTRI 163 igitur graviorem exigi quo periculum est maioris mali —ad exponendam scilicet vitam plurium quam vitam unius—et quo periculum imminet propinquius—ad ex­ ponendum se vel alium morti certae quam morti pro­ babili. Tres recensent Auctores rationes sufficientes: a) Bonum virtutis. Sic laudatur qui cum magno pe­ riculo vitae propriae se dat praecipitem in flumen ad salvandam vitam periclitantis; ille, a fortiori, qui sa­ cramenta administrat moribundis peste infectis cum periculo proximo contagii. b) Necessitatem artis exercendae. «Non peccant ope­ rarii qui super aedificiorum tecta ascendunt et aliis pe­ riculis, ubi opus sit, sese exponunt; vel artifices qui vi­ trum conflando aliasve artes exercendo sive ad pro­ priam sustentationem, sive ad progressum rei industrialis vitam breviorem reddunt, vel periculo mortis se exponunt» x. c) Bonum publicum seu commune. «Navigatio etiam pro tempore periculoso est utilis bono comnymi. Ex com­ municatione enim nationum et provinciarum Respublica magna commoda accipit et in pace et in bello. Quare si propter periculum tempestatum homines deterreren­ tur a navigatione, fieret magna iactura boni publici... Et eodem modo de exercitiis militaribus dicendum: om­ nino enim necessarium est Reipublicae milites habere grave peccatum est, ex. gr. feras excitando, exercitia gymnastica valde periculosa obeundo, ieiunium ex sponsione diutissime protrahendo. Quod si periculum istud ob artem vel experientiam satis removeatur, de peccato gravi non constat» (Genicot, Th. Mor., I. 362. ed. 1931). «Vita est maius bonum quam bona temporalia, inter quae gloria, honor et fama reponuntur. Cuncta enim quae habet homo, pro anima sua da­ bit: omnia siquidem illa ordinantur ad vitam humanam sicut ad finem .. Unde non solum qui se interficiunt, sed qui sine alio titulo ponunt vitam in magno periculo propter gloriam humanam, graviter delinquunt» (Vi­ toria, rei. De homicidio, n. 36, p. 420, ed. 1765). 1 Fanfani, Th. Mor., Π, 225. 13 164 DE CARITATE ad defendendum patriam, qui sine militari exercitio inutiles bello essent... Si non possent milites exerceri sine etiam magno et gravi periculo, non ideo omittenda essent bellica exercitia» \ 262 Quae rationes dicuntur sufficientes ubi periculum instat proximum, sufficiunt a fortiori ubi periculum re­ motum fiat. Nam ars, peritia, consuetudo idipsum tu­ tum reddunt quod rusticis, ignaris et tironibus est reve­ ra formidolosum: sic circensibus hodiernis auspicatus exitus quotidianus, infelix, e contrario, rarissimus. Sed cum agitur de periculo definiendo, num sit pro­ ximum aut remotum, sententiam ferre spectat ad peri­ tos sive professionales: si hi ludentem pronuntiant in­ consultum vel temerarium, ludus est ei dicendus obno­ xius proximo periculo; alias, periculo remoto (I, 120). 263 Ad casum ergo propositum devenientes: Velocitas, quae causa affertur mortis certae pericu­ li, potest vocari nimia ad opinionem vulgi atque ad sen­ tentiam peritorum. Si ad unius vulgi opinamentum, Oiiverius non est damnandus de excessiva seu temeraria velocitate: iam enim novimus plura, profanorum oculis et viribus difficillima, levia videri esseque peritis An quoque ad peritorum sententiam? Sed id non fa­ cile praesumitur. Primo, ob locum eminentem quem Oliverius occupat: signatur enim deditus, ideoque assue­ factus, competitioni automotoriae talemque in ea pro­ cursum peregisse ut inter meliores cursores cuiusdam praeclarae italicae societatis adnumeratus sit. Secundo, propter fiduciam quam praeclara haec societas in ipsomet reposuit, proculdubio non temeritate sed peritia suffultam. Tertio, denique, quod huiusmodi competitio­ nes non soleant peragi nisi adhibitis cautelis adhibendis: i Vitoria, l. c., n. 32, p. 418. DILECTIO NOSTRI 165 agebatur enim competitio inter societates industriales eximias, quarum interest maxime machinam exhibere omnibus numeris absolutam; et agebatur cursor magni nominis et copiosae pecuniae, qui non facile discrimini committit vitam vel nomen. Si his omnibus non obstan­ tibus competitio, de qua sermo, extremo non vacavit periculo, non ideo constat neglectas fuisse cautiones quas prudentia tunc temporis dictabat adhibendas; quantumvis constet iam illas insufficientes, in poste­ rum complendas (I, H7n). Quod ad futurum attinet, si competitiones huiusce- 264 modi necessariae veniunt—prout plerique proclamant— ad promotionem nationalis industriae vel commercii, Oliverius prosequi poterit haec lusoria exercitia quandiu a peritis retinetur prudens cursor; immo expertus periculum, cautior abhinc procedet. Alii casus. C. II.—Adelbertus nonnumquam dolet se fuisse crea- 265 tum, destinatum in caelestem patriam, vocatum ad fi­ dem et Ecclesiam catholicam, neque raro mallet esse bestiam; peccavitne graviter contra caritatem erga se? Sol.—Affirmative quandiu haec omnia fuerunt deli­ berata; nam tristatus est de donis Dei, naturalibus aut supernaturalibus, necessariis ipsi ad salutem. C. III.—Plautila, monialis, se confessario accusat 266 quod tristatur interdum chorali officio assistens atque missae conventuali. Peccavitne acedia? Sol.—Vitoria respondet «Ego sum in choro cum te­ neor; tristor. Non pecco, si ego non habeam istam nolitionem: nolo esse in choro, nolo audire missam, vel nisi habeam nolitionem condicionalem, jiollem esse in choro nisi propter verecundiam hominum. Quantum- 166 DE CARITATE cumque quis tristetur audire missam, si tamen audit, non peccat peccato accidiae, nisi habeat illam nolitionem ab­ solutam: nolo audire aut nollem nisi propter homines * 267 c. IV.—Wenefrida, timoratae conscientiae puella, omnia quidem implet religionis officia. At cum paren­ tes eam praeterea cogant ad plura alia devotionis et virtutum peragenda opera, ad quae non tenetur, nonni­ hil ipsa exinde contristatur. Peccatne acedia, contra caritatem sibi debitam? Sol.—Respondet D. Thomas: «Acedia non est reces­ sus mentalis a quocumque spirituali bono, sed a bono divino, cui oportet mentem inhaerere ex necessitate. Unde si quis contristetur de hoc quod aliquis cogit eum implere opera virtutis quae facere non tenetur, non est peccatum acediae; sed quando contristatur in his quae ei imminent facienda propter Deum» 2. 2G8 C. V.—Se Eugenianus confessario accusat quod exces­ sit in cibo usque ad indigestionem et in potu usque ad perfectam ebrietatem. Peccavitne graviter contra cari­ tatem erga se? Sol—«Excessus in cibo et potu quibus sanitas laedi­ tur quidem, sed non proxime et notabiliter, etiamsi gra­ ves sint contra temperantiam, pietati seu caritati ad seipsum non graviter adversantur». Ita Vermeersch 3. 269 C. VI.—Onesimus interrogat theologum de morphii aliorumque narcoticorum usu, num sit peccatum contra caritatem quam quisque sibi debet. Sol.—Respondet Merkelbach: «Usus transitorius et adeo exiguus ut alium effectum non producat nisi τεε­ ί Vitoria, in IMI, 35, 1, η. 4. ed. Beltrân de Heredia. ’ S. Thomas, Summa Theol., Π-Π, 35, 3, 2m. > Vermeersch, Th. Mot., Π, 324, ed. 1928. DILECTIO NOSTRI 167 taurationem virium et pacationem nervorum, licitus est. Usus in maiore quantitate vel frequentia, sine iusta causa vel ad solam voluptatem vel sedandam narcoti­ corum cupidinem adhibitus, est peccatum grave si nolabile sanitatis et vitae detrimentum inde sequi possit seu probabiliter sequatur; veniale, si detrimentum sa­ nitatis vel abbreviatio vitae certo non sit notabilis; est autem licitus in quantitate decrescente pro illo qui tam inveteratam contraxerit usus consuetudinem, v. gr., opii, ut ab eo abstinere non possit absque gravi detrimento salutis» l. C. VIII.—Callista virgo subire debet medici in secre- 270 tioribus partibus curationem ad salvandam vitam; ipsa tamen medici curationem hanc prae morte abhorret. Teneturne eam subire? Sol.—Quandiu ei, propter verecundiam, hoc gravis­ simum foret, negative, nam extraordinarium agitur re­ medium. Si tamen id unum abhorreret, attrectari vide­ licet a viro, teneretur sinere ut ab alia femina curaretur. «Satius tamen videtur personas istas ad rationabile sui imperium conformare, ne huiusmodi terroribus per­ cellantur» i23. C. VIII.—Aurelianus, religiosus, exemplo Sanctorum 271 concitatus qui, corpori indicentes bellum perpetuum, ieiuniis atque paenitentiis ipsum afflixerant, eousque cibo parcet ut saluti nocumentum afferat et inhabilis reddatur ad religionis munera obeunda. Acriter a supe­ riore reprehensus, sententiam postulat confessarii. i Merkelbach, Quaestiones Pastorales, VI, p. 73, ed. 1935.—Quoad ul­ timam partem adest Instr. S. Officii, diei 29 dec. 1891 : «Eiusdem (opii) usum permitti posse iis qui eidem sese assuefecerint, quique ab illo abs­ tinere omnino non possint sine mortis periculo vel gravi detrimento» (Collectanea S. C. de Prop. Fide, n. 1776, ed. 1907). 3 Vermeersch, l. c. 168 DE CARITATE Sol.—Expresse D. Thomas: «Medium virtutis non accipitur secundum quantitatem, sed secundum ratio­ nem rectam, ut dicitur in II Ethic. Ratio autem iudicat quod propter aliquam specialem causam aliquis homo minus sumat de cibo quam sibi competeret secundum statum communem: sicut propter infirmitatem vitan­ dam, aut ad aliqua opera corporalia expeditius agenda. Et multo magis ratio recta hoc ordinat ad spiritualia mala vitanda et bona prosequenda. Non tamen ratio recta tantum de cibo subtrahit, ut natura conservari non possit: quia, ut Hieronymus dicit, ?ion differt utrum magno vel parvo tempore te interimas, et quod de rapi­ na holocaustum offert qui vel ciborum nimia egestate, vel manducandi vel somni penuria immoderate corpus affligit. Similiter etiam ratio recta non tantum de cibo subtrahit ut homo reddatur impotens ad debita opera peragenda: unde dicit Hieronymus, quod rationalis homo dignitatem amittit qui ieiunium caritati vel vigilias sensus integritati praefert * l. 272 C. IX.—Eatenus Marianus, ex adverso, diligit corpus suum ut, quamvis plane noverit carnem concupiscere adversus spiritum (Gal. 5, 17), fovet attamen corpus cum detrimento animae. Sol.—Peccat Marianus contra caritatem erga seipsum, nam cum anima principaliter—per se particeps gratiae et gloriae—, corpus vero non nisi secundario sit ex caritate diligendum, exsistit caritati contrarius amor quo quis diligit corpus—partem inferiorem—in detrimen­ tum animae—superioris partis. Huc e volumine superiore Casus accedant: Aeronauta timens patriam prodere si in terram descendat ini­ micorum (I, 129-31); Narcotica pro operatione chirurgi· 1 S. Thomas, l. c., 147, 1, 2m. DILECTIO PROXIMI 169 ca; euthanasia (I, 170) ; Religiosa quae paenitet de voto (I. 261 s); Tristatus de bono peracto (l, 269); Mortem sibi desiderare (I, 276); Ignorans malitiam abreviationis vitae (I, 323). III. DILECTIO PROXIMI Doctrina. Prout nos sumus bonum Dei et participes, saltem ca- 273 paces, gratiae divinae et gloriae (256), sic quoque et proximus; quem propterea diligamus ex caritate opor­ tet. Unde Dominus, post recitatum primum et maxi­ mum mandatum de dilectione Dei, adiecit: «Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum, sicut teipsum» (Mt. 22, 39); et loannes: «Hoc mandatum ha­ bemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum» (I loa 4, 21). Quae proximis caritas debetur oportet sit affectiva seu interna simul atque effectiva seu externa (244), ita videlicet ut proximis velimus bonum—de eorum propte­ rea bono gaudeamus, de eorum malo tristemur—et bo­ num ipsis faciamus. De hac effectiva caritate, loannes expressis verbis: «Non diligamus verbo, neque lingua, sed opere et veritate» (I loa. 3, 18). Quoad caritatem vero affectivam duplex exstat damnata propositio: «Non tenemur proximum diligere actu interno et formali. Praecepto proximum diligendi satisfacere possumus per solos actus externos >(Denz. 1160 s.). Et de actu quidem dilectionis externo sermo specialis infra, occasione cor­ reptionis fraternae et eleemosynae (330 ss., 316 ss.). Ac­ tus autem internus «eliciendus est, sicut actus caritatis erga Deum, saepius in vita, quia ambo regulis iisdem subiacent. Sed praecepto iam satisfacit qui preces fun- 170 DE CARITATE dit pro omnibus, v. gr., recitando orationem dominicam. Item, hi actus caritatis bene exercentur occasione vi­ tandi odium, aut largiendi eleemosynam» 1 274 Haec caritas ad proximum oportet insuper sit uni­ versalis: neminem excludamus atque parati simus ut in casu necessitatis feramur particulariter ad quemlibet. Debemus igitur amare, interne atque externe, peccato­ res, non quatenus peccatores—nam qua tales adversan­ tur Deo et ponunt obstaculum participationi bonitatis Eius—, verum quatenus homines—nam sunt bonum amici Dei et capaces exsistunt gratiae et gloriae, quibus communicent nobiscum. Quapropter non licet deside­ rare peccatori aeternam damnationem, malumve mo­ rale—cum non sint facienda mala ut eveniant bona—. neque malum physicum sub ratione mali (I, 270). 275 Mensura autem seu regula dilectionis ad proximum verbo signatur sicut teipsum, id est similiter ac te. «Et hoc tripliciter. Primo quidem, ex parte finis: ut scilicet aliquis diligat proximum propter Deum, sicut et seipsum propter Deum debet diligere; ut sic sit dilectio pro­ ximi sancta. Secundo, ex parte regulae dilectionis: ut scilicet aliquis non condescendat proximo in aliquo malo sed solum in bonis, sicut et suae voluntati satis­ facere debet homo solum in bonis; ut sic sit dilectio proximi iusta. Tertio, ex parte rationis dilectionis: ut scilicet non diligat aliquis proximum propter propriam utilitatem vel delectationem, sed ea ratione quod velit proximo bonum, sicut vult bonum sibi ipsi, ut sic di­ lectio priximi sit vera. Nam cum aliquis diligit proximum propter suam utilitatem vel delectationem, non vere dili­ git proximum, sed seipsum» 2. Μ » Marc. Inst. Mor., I, 485, ed. 1927. * S. Thomas, Sumina Theol., II-II, 44, 7. DILECTIO PROXIMI 171 Non igitur tenemur proximum caritate diligere plus quam nos. Quinimmo nec aequaliter. «Homo seipsum di­ ligit ex caritate secundum rationem qua est particeps praedicti boni (divini); proximus autem diligitur secun­ dum rationem societatis in isto bono. Consociatio autem est ratio dilectionis secundum quandam unionem in or­ dine ad Deum. Unde sicut unitas potior est quam unio, ita quod homo ipse participet bonum divinum est potior ratio diligendi quam quod alius associetur sibi in hac participatione. Et ideo homo ex caritate debet magis seip­ sum diligere quam proximum. Et huius signum est quod homo non debet subire aliquod malum peccati, quod contrariatur participationi beatitudinis, ut proximum liberet a peccato» \ Appreciative (245) igitur plus debemus animam nos- 276 tram diligere quam proximi; animam autem proximi —secundum quam proximus est plene atque directe bea­ titudinis socius nobiscum—quam corpus proprium —quippe quod beatitudinem participabit ex redundan­ tia tantum—; proximi vitam prae externis bonis nos­ tris2; temporale bonum commune prae individual! ; et ideo vitam proximi communitati necessarii prae vita nostra. Secundum intensionem (244) possumus alios plus quam nos diligere, si etenim intensior Dei dilectio nullo praecepto subest (ib.), a fortiori neque dilectio nostri. 1 S. Thomas, l. c., q. 26, 8. 4. 2 Cf. S. Thomam, l. c., 26, 5 ; 32, 5s. 3 «Caritas enim, de qua scriptum est, quod non quaerit quae sua sunt, sic intellegitur, quia communia propriis non propria communibus antenonit» (S. Augustinus, Regula, PL., 33. 963).—«Apparet etiam hoc in poli­ ticis virtutibus, secundum quas cives pro bono communi et dispendia pro­ priarum rerum et personarum interdum sustinent» (S. Thomas, l. c. 26. 3)_«Unde in laudem Romanorum dixit Valerius Maximus quod «male­ bant esse pauperes in dlvite imperio quam divites in paupere imperio» (Id., ib., 47, 10, 2m). 172 DE CARITATE Immo et secundum obiectum (ib.) nam licite non de­ fendimus vitam propriam cum occisione iniusti aggres­ soris et naturali instinctu «omnes homines filios suos ex hac vita migrando praecedere volunt, non sequi» l. Contrarium proximi dilectioni est odium proximi; de quo tamen opportunior sermo dum agemus de dilectio­ ne inimicorum (287 ss). Casus primus. ff 277 Lucidus vult a confessario illuminari quomodo pos­ sit homo ac debeat proximos diligere affectu et opere sicut seipsum ex praecepto positivo divino, cum quis­ que ex iure naturali atque ratione duce sentiat semetipsum magis quam proximum diligere debere, est enim philosophorum commune axioma «Amabile quidem bo­ num, unicuique autem proprium». Quid confessarius? Solutio 278 Confessarius Lucidum illuminet quippe qui tenebris circumfusus praeceptum caritatis cum naturali lege atque instinctu componere non valet. Praemittat naturalem quancumque dilectionem non esse inordinatam—cum sit ab Auctore naturae—, nec ideo contrariam caritati—nam gratia, dum perficit na­ turam, hanc non destruit. Ostendat ipsi caritatis ordinem esse rationi con­ sentaneum nam illud est magis diligendum quod plenio­ rem obtinet rationem diligibilis, porro secundum ani­ mam proximus est directe ac plene beatitudinis nobisS. Augustinus, sermo 301 ; PL., 38, 1380. DILECTIO PROXIMI 173 cum socius, dum corpus nonnisi ex redundantia beatitudinem nostram participat; bona externa insuper esse incunctanter vitae postponenda. Naturaliter etiam «sem­ per commune bonum est magis amabile unicuique quam proprium bonum: sicut etiam ipsi parti est magis ama­ bile bonum totius quam bonum partiale sui ipsius» i*x. Denique, ratio dictat ut subveniamus proximo quoties id nobis est possibile absque maiori vel pari nostro in­ commodo. Quoad axioma notissimum «amabile quidem bonum, 279 unicuique autem proprium», reponat confessarius cum Caietano 2 quod bonum contingit esse proprium multis modis, scilicet aut quia propter ipsum, aut e contra; bonum totius est bonum partis, nec tamen propter par­ tem; ideo pars amat bonum totius tamquam proprium, non quasi referat bonum totius in seipsam partem, sed. e contra, quia refert seipsam in bonum totius. Si forte Lucidus opponat corpus nostrum esse ani­ mae nostrae prae proximo propinquius, ideoque nos de­ bere diligere corpus nostrum magis quam proximum, ex­ peditum habeat confessarius responsum D. Thomae: «Corpus nostrum est propinquius animae nostrae quam proximus quantum ad constitutionem propriae naturae. Sed quantum ad participationem beatitudinis. maior est i S. Thomas, l. c., 26. 4. 3m.—«Hoc ipsum est inconsonum rationi et est condemnare industriam divinam, dicere quod Deus, cum membra cor­ poris fecerit solum propter bonum totius et non propter se. tamen membris dederit inclinationem contrariam bono totius, quasi vero pe­ des sibi et non homini ambularent, et aures sibi et non homini audirent, et oculi, etc.» (Vitoria, rei. Dc homicidio, n. 10, p. 403. ed. 1765).—Ad obiectionem Scoti, secundum quem pars non se exponit pro toto, sed exponitur a toto pro toto, respondet Caietanus (in I. 60 5, nn. 4 s.) quod, dummodo exponatur naturaliter, adhuc sequitur habere maiorem incli­ nationem in bonum totius; nec ideo exponitur ut salvetur ipsa pars in toto, sed ut salvetur totum, etiam cum amissione psrtis; natura enim atque substantia partis est primo propter totum atque totius. » Caietanus, in II-II, 26, 3, n. 3. 174 DE CARITATE consociatio animae proximi ad animam nostram quam etiam corporis nostri» x. Ubi denique Lucidus instaret nos magnam difficul­ tatem experiri in exponenda vita et exponendis bonis externis pro anima et vita proximi, quapropter ad huiusmodi expositionem nullatenus inclinari naturali pon­ dere seu instinctu, confessarius admittat antecedens, deneget vero consequens. Quoniam vel individuus homo, licet plus amet vitam suam quam membrum suum, mag­ nam dificultatem experitur ut permitat membrum secari aut uri in salutem totius; immo, quamvis mercator fa­ ciat pluris vitam quam merces suas, tristitiam et diffi­ cultatem experitur in proiciendo merces tempore nau­ fragii vitae servandae igitur2. Alii casus. 280 281 C. II.—Interrogatus a confessario de proximi dilec­ tione, Ladislaus respondet se quidem proximos amare aut propterea quod Deus id mandavit, aut propter be­ neficia ab ipsismet suscepta, aut propter naturales eo­ rum qualitates aut propter imaginem naturalem Dei in eis impressam. Confessarius hunc amorem improbat, non quia malum, sed quoniam omnino insufficientem. Sol.—Recte confessarius, nam tenemur amare pro­ ximum ex caritate; eum autem amare quia Deus man­ davit est actus oboedientiae; ob signatas ceteras ratio­ nes ,est amor naturalis. Ita Melkelbach C. III.—Priscillianus eatenus, ut putat, caritate fer­ tur in quendam e sibi proximis ut ei velit tantam gra• S. Thomas. I. c. a. 5, 2m. ' Ita Vitoria, l. c., pp. 403 s. » Merkelbach, Th. Mor., I, 879, ed. 3. DILECTIO PROXIMI 175 tiani et gloriam quantam vult sibi; immo gratiam et gloriam superiorem. Agitne licite? Sol—Ad haec Vitoria: «Non oportet quod ex parte obiecti ego maius bonum velim mihi quam proximo; et maxime de gloria, possum eam aequaliter omnibus de­ siderare» ’. Fanfani quoque: «Licitum esse potest, absolu­ te loquendo, maiora bona spiritualia proximo desiderare quam sibi; e. g., quod aliquis sit sanctus plus quam nosmetipsi: licet enim caritas nos inclinet ad maiora bona nobismetipsis quam aliis optare, tamen id praeceptum non est; et ideo pro libitu ea sibi vel aliis quilibet de­ siderare potest» 2. E contra Merbelbach: «Caritas sem­ per inclinat ad magis desiderandum nobis gratiam et gloriam, et quidem maiorem quam proximo, nec unquam licitum est sibi desiderare minorem» 3. — ' C. IV.—Facundus sciscitatur a theologo num liceat 282 propter proximum sacrificare bonum proprium spiritua­ le; et quatenus affirmative, num ad id possit subditus compelli a superiore. Sol.—Si agitur de bono spirituali proprio necessario, negative ad utrumque. Si de bono spirituali proprio supererogatorio, cum distinctione: si de bono essentiali —augmento caritatis, gratiae, gloriae—, affirmative qui­ dem ad primum—quoniam agitur bonum liberum—, ne­ gative vero ad secundum—quoniam implicat quod homo proficiat in caritate et teneatur aliud facere in quo mi­ nus proficiat, prouti Banez4 loquitur—; si agitur de i Vitoria, in II-II, 26, 2. n. 13. ed. Beltnin de Heredia. « Fanfani. Th. Mor., Π, 101.—«Liceret quidem, stricte loquendo, op­ tare maiora bona spiritualia proximo quam sibi, quia sufficit ut sibi sim­ pliciter beatitudo optetur; attamen id certo ad perfectionem caritatis non pertinet, quia non est medium ordinatum ad maius bonum divinum promovendum» (Van Roey, De virtute caritatis, p. 350, ed. 1929). ’ Merkelbach, l. c., n. 907. * BÂ&EZ, in II-II, q. 26, a. 4; coi. 667, ed. 1586. 17Θ DE CARITATE bono instrumentali, affirmative ad utrumque: sic a re­ ligioso amplectendo statu prohibentur tum clerici, quo­ rum discessui Ordinarius loci contradiceret quoniam cessuro in animarum nocumentum grave (can 542, n. 2), tum filii qui parentibus in necessitate gravi constitutis opitulari debent (ib.); sic et pastores debent interdum orationem et contemplationem intermittere ut saluti va­ cent suarum ovium. 283 C. V.—Num mater teneatur periculosissimam subire operationem ut proles viva prodeat quae baptizari possit? Sol.—Affirmative: bonum enim animae prolis prae­ ferendum est vita propria. «Attamen in praxi mater ali­ quando monenda quidem est ut hanc operationem per­ mittat, fere numquam autem illi imponenda est stricta obligatio. Etenim: 1. non certo constat infantem fore adhuc vivum post operationem; 2. validus baptismus cum morali certitudine administrari potest, ope ali­ cuius instrumenti, infanti in utero materno exsis­ tenti» \ 284 C. VI.—Utrum, parocho deficiente, cui obligatio in­ cumbit ex officio, quilibet sacerdos teneatur administra­ re sacramenta peste laborantibus, quorum plures in mortali exsistunt nec actus contritionis sunt capaces’ Sol—Affirmative, quod salus animarum prae pro­ pria sit vita diligenda. «Adverte tamen quod, ut haec obligatio Sacramenta administrandi etiam cum dispen­ dio vitae propriae urgeat, tria simul requiruntur: a) ut necessitas proximi sit certa; b) sit moraliter certa etiam spes salvandi ipsum proximum; c) ut ex adimpletione huius obligationis non sequantur maiora mala, e. g., si, » PRÜMMER, Th. Mor., I. 583. ed. 1931. DILECTIO PROXIMI 177 deficiente parocho, plurium aliorum salus in periculum damnationis adduceretur» x. C. VII.—An iniusto vitae nostrae aggressori parcere 285 teneamur ne, ipsum in defensionem propriam occiden­ tes, in peccato gravi decedat? Sol.—Negative, nam ipse libere se posuit in hac ex­ trema necessitate spirituali. C. VIII.—Calpurnia, numerosae prolis mater, exoptat 286 ut filiolus recens natus, et alius quinquennis surdus et mutus, et tertius novennis utroque pede claudus, morte corripiantur ut vita meliori in caelesti patria fruantur. Item votum facit, ut filia nubilis, sed inupta ob nimiam paupertatem et deformitatem, excedat e vivis, ne pe­ riculis peccandi obnoxia remaneat; item ut maritus, sor­ didus senex, querulus et infirmus, in pace quiescat. Sol.—Ad hunc casum Ferreres: «Non peccavit Cal­ purnia in prioribus votis, scilicet quoad filium recens natum, filium quinquennen et novennem, neque quoad filiam, quia non ducitur fine inordinato, et id quod me­ lius est filiis exoptat. Quare caritatis ordinem minime laesit, neque contra virtutem pietatis ullatenus egit. Peccavit graviter contra caritatem et pietatem, mortem mariti, licet senis, queruli et sordidi, desiderando, quia ex perverso fine cupivit eius mortem, scilicet ex taedio, impatientia, vel odio in maritum, etc» 2. > Fanfani, l. c., IV, 32.—Qui lure subdit: «Etiam adverte, quod talis obligatio Sacramenta administrandi etiam cum periculo vitae restringitur ad so’a Sacramenta absolute necessaria, Baptismum nempe et Paenitentiam; quamvis deceat quam maxime ut, parochus praecipue, paratum se exhibeat etiam ad alia Sacramenta non necessaria, e. g. Viaticum et Extremam Unctionem, conferenda; imo parochus, et in genere pastor ani­ marum stricte obligatur ad Extremam Unctionem conferendam in casu quo alia Sacramenta necessaria, e. g. Confessio, non amplius administrari possint, puta quia moribundus est sensibus destitutus» (l. c.). 3 Ferreres, Casus Conse., I, 223, cd. 1926. 178 DE CARITATE Huc e volumine superiore Casus accedant: Abstinens ab auxilio ferendo ei qui in aquis periclitabatur et illis qui inter se rixabantur (I, 123); De montium ascensione periculosa (I, 162-6); Defensio cruenta vitae et bono­ rum (I. 169); Optare peccatori damnationem aeternam (I, 275); Optare mortem patris ad haereditatem adeun­ dam, vel coniugis ad novum matrimonium (I, 277); Op­ tare mortem mariti asperi, filiaeve deformis (I, 278); Tristari de vita alicuius, de eius morte gaudere, eamve desiderio inefficaci velle ob emolumentum temporale; optare malefactori carcerem et de incarceratione gau­ dere (I, 279); Tristari quod indigjii honorentur, quod im­ probi praevaleant et ditescant (I, 280). IV. DILECTIO INIMICORUM Doctrina. 287 Inimici dicuntur qui nos vel nostros odio habent aut iniuste nobis vel nostris malum inflixerunt, saltem appe­ tunt \ Et si quidem considerentur formaliter ut inimici, diligendi non sunt—diligerentur enim quatenus pecca­ tores—, at odio haberi possunt, odio scilicet abomina­ tionis seu qualitatis, quo aversamur malum nostrum in ipsis—sic displicet sobrio ebrietas proximi—: odium namque huiuscemodi, praeterquam naturale 2, est mo1 Inimicus nullatenus dicendus est qui dumtaxat origine, defectu na­ turali vel quadam antipathia est nobis alienus vel aversus. Huic propterea a fortiori, dilectio ac dilectionis signa sunt danda quae non erunt ad inimicum neglegenda. 1 «Unaquaeque res naturaliter odio habet id quod est sibi contrarium Inquantum est sibi contrarium. Inimici autem sunt nobis contrarii inquantum sunt inimici. Unde hoc debemus in eis odio habere: debet enim nobis displicere quod nobis inimici sunt» (S. Thomas, Summa Theol., Il­ li, 25, 8, 2m; cf. 34, 3). DILECTIO INIMICORUM 179 raliter bonum quandiu agitur qualitas vere mala et ser­ vantur mensura debita et debitus ordo caritatis; erit, contra, peccatum mortale aut veniale pro maiori aut minori bonitate qualitatis, pro maiori aut minori exces­ su, pro maiori minorive deordinatione l. Si considerentur tamen quatenus proximi seu qua­ tenus homines, gratiae et gloriae capaces, inimici sunt ex caritate diligendi; unde legimus: «Diligite inimicos vestros» (Mt. 5, 44). Non sunt igitur odio habendi, odio videlicet inimicitiae seu malevolentiae—quo aversamur alium secundum se, cui propterea malum optamus, de eius malo gaudemus, de eius tristamur bono—, quinim­ mo diiectione prosequendi sunt tum affectiva seu inter­ na tum externa seu effectiva (273 s). Quoniam diligendi sunt ut proximi seu homines, in- 288 terne diligendi sunt in communi, prouti ceteri proximo­ rum seu hominum; ergo non licet inimicum excludere ab orationibus quas pro omnibus hominibus effundimus; oportet insuper ut illi positive velimus bonum quod ho­ minibus cunctis volumus. Quin tamen teneamur ini­ micos in speciali diligere, seu exercere erga inimicos di­ lectionis actum specialem, v. gr.. orare particulariter pro ipsis vel ipsis bonum velle quod quibusdam proximorum volumus. Sed quoniam casus potest contingere in quo teneamur ad inimicum in particulari diligendum, dilec­ tio inimici in speciali, prout in animi praeparatione, cadit indubie sub praecepto. Cum dilectionis exteriora signa ex interna dilectio- 289 1 «Ochum abominationis (proximi) raro est mortale; quia simplex dis­ plicentia personae creatae multis defectibus sublectae et propter illos, sine mali imprecatione, non videtur tanta inordinatio, nisi talis sit ut quis recuset veniam petenti, vel communia caritatis officia, aut nisi sit causa gravis scandali, vel duret dum urget praeceptum diligendi proximum» (Bh.luart, Summa S. Thomae, tr. De caritate, diss. 7, art. 1.). 14 180 J μ K» 'I DE CARITATE ne procedant, cui igitur proportionantur, debemus inimi­ cis signa communia dilectionis; non vero, extra casum ne­ cessitatis—nisi in animi praeparatione—signa specialia. Signa communia, per se igitur vel inimicis debita, sunt illa omnia quae omnibus hominibus, determinatae saltem condicionis, caritas postulat exhibenda, v. gr., om­ nibus cognatis, omnibus vicinis, condiscipulis, religionis confratribus. Regulam practicam et facilem tradit Prümmer: «Quoties ex denegato aliquo signo vel beneficio statim concluderet quilibet homo prudens et aequabilis adesse inimicitiam, tunc tale signum est commune et etiam inimico est exhibendum» 1 Non licet ergo exclu­ dere inimicum a resalutatione—a salutatione superio­ rem inimicum—, a responsione ad verbum vel ad litte­ ras, ab emptione mercium quas exposuimus venditioni. A fortiori, non licet inimicum torvis oculis aspicere, cum despectu praeterire; ei, in genere, signum rancoris ex­ hibere. Sed omittere signa communia licet aliquando per accidens, ad tempus videlicet et ob iustam causam v. gr., in legitimam punitionem—a superioribus, a pa­ rentibus—, ad eius cohibitionem vel emendationem, ad nostri doloris congruam ostensionem, ad ceterorum —v. gr., civium vel filiorum—exemplum. Signa specialia quae per se exhibere inimico non te­ nemur ea sunt plurima quae ratione amicitiae vel spe­ cialis coniunctionis—sanguinis, societatis, gratitudinis, etc.—paucis dumtaxat damus; v. gr., si ad pran­ dium invitamus fratres vel concives, non est cur invi­ temus inimicum qui neque frater neque concivis est. Urgent tamen ad inimicum specialia signa per accidens, m iis videlicet adiuntis in quibus forent omnibus debi­ ta, v. gr., si inimicus fame moriatur ubi a convivio fuerit exclusus. 1 PRÜMMER, Th. Mor., I, 575, ed. 1931. DILECTIO INIMICORUM 181 Odium inimicitiae seu malevolentiae in inimicum est 290 peccatum mortale ex genere. Evadit igitur veniale, non modo ex actus imperfectione, verum etiam propter ma­ teriae parvitatem, ut si inimico optamus malum leve. Dilectionis signa, communia aut specialia denegare inimico cum huic sunt ex caritate debita dicit quoque mortale ex suo genere peccatum., nec modo quandiu ex odio gravi procedit, sed etiam quando grave causai scandalum—sive inimici, id existimantis gravem offen­ sam, sive aliorum, qui id putarent signum gravis odii—; est, e contra, peccatum leve, «si prodat odium leviter offensivum, aut leve scandalum inducat; ut saepe con­ tingit inter eos qui simul convivunt» Deponenda igitur est aversio, indignatio, odium ad 291 inimicum; huic ergo offensa est dimittenda animo seu interius. Veniam quoque petenti et exterius venia est concedenda—causa nisi intercedat denegandi, per acci­ dens, communia signa, quapropter differendi per ali­ quod tempus concessionem externam veniae. Non tenemur attamen redintegrare pristinam amici­ tiam specialem vel familiaritatem libere assumptam. Nec tenemur, per se loquedo, restitutionem vel sa­ tisfactionem ei remittere pro damno vel iniuria illata, ipsasve, quas ultro deferat, acceptare: nam per se cui­ que licet ad competentes indices rem referre. Quia ta­ men in huiusmodi recursu saepius latet aut latere facile aestimatur animus vindictae, generatim congrua satis­ factio sponte oblata est acceptanda. Oportet immo vel remittere damni reparationem, si malum quod inimicus reparans subiret longe excederet malum ex omissa repa­ ratione nobis futurum. Regulariter qui unus offendit, aut prior, aut saltem 292 gravius, is debet (quamprimum moraliter potest) recon1 Marc, Instit. Mor., I. 499. cd. 1927. 182 DE CARITATE « ciliationem petere vel incipere. «Excipitur, si certo prae­ videatur venia ab altero deneganda, vel si offensor val­ de superet dignitate aut statu, nisi forsan iniuria sit enormis» l. Sufficit communiter reconciliationem quaerere in­ directe, praeveniendo, puta, in honore, salutatione, col­ loquio. donum elargiendo, obsequium praestando, alio­ rum utendo intercessione. In gravioribus attamen iniuriis, maxime si id exigat superioris voluntas aut iudicis sententia, venia petenda erit directe seu expresse sive formaliter. Caritas omnes urget ad reconciliationem facilitandam. J Casus primus. 293 Romulus Ascanii uxorem violentae suae libidini for­ titer obsistentem gladio interemit. Veniam Ascanius quidem ex animo dedit, sed, eum e longe prospiciens, iter mutat et alio migrat, idque eo consilio facit, ne do­ lor exasperetur et odium, quod posuit, recrudescat. Num Ascanius sit excusandus? Solutio 294 Ascanius, imprimis, valde laudandus est quod occi­ sori coniugis fidelissimae veniam dedit ex animo. Estne quoque laudandus aut saltem excusandus eius occur­ sum vitans? Quoad fugam inimici en moralistarum sententiam: Busembaum, quem S. Alphonsus consectatur: «Pri­ vatus qui, aversus ab alio, fugit illum, si id faciat ut ' Merkei.bach, Th. Mor., I, 399. ed. 3. DILECTIO INIMICORUM 183 eum suo colloquio et solatio privet, atque ita contristet et male illi sit, est odium inimicitiae et peccatum. Si vero, nihil mali optando, tantum fugias quia tuae na­ turae est difformis, vel tibi solet esse molestus, est odium aversionis, et peccatum, si sit sine ratione; quale non erit, si sit persona valde aspera; modo absit contemp­ tus, scandalum et vindictae cupiditas» Lehmkuhl: «Declinare diutius inimicum ex industria saepe denotare potest animum odii et vindictae, si pro­ cedit ex voluntate vitandi occasiones in quibus commu­ nia signa benevolentiae exhibenda sunt. Verum si subest causa iusta ex parte inimici, utpote hominis con­ tentiosi qui, si alterum obviam haberet, iniurias adderet, peccatum non est, sed prudens cautio» 23. Noldin: «Qui, ne occurat inimico, aliorsum declinat, etiam citra odium internum, graviter peccat, si inimicus advertit id fieri sui causa et ideo graviter offenditur: nullum est peccatum aut veniale tantum, si id non ad­ vertit, aut non curat, et si ex rationabili causa fiat» ’. Vermeersch denique: «Bene distinguenda est fuga qua quis inimicum evitat ad ipsum contristandam, a fuga quae imperatur permanente quadam aversione sine cupidine vindictae. Prior sola demonstrat odium inimi­ citiae; altera, si fit sine ratione, peccaminosa quidem est, sed, secluso scandalo, non videtur graviter cul­ panda» 4. His ergo consentanee si volumus de Ascanio iudicium 295 promere, distinguamus oportet: Ascanius non est, certo, excusandus si, postquam maerens Romulus veniam impetravit, satisfactionem * 3 3 * S. Alphonsus, Th. Mor., IL 30, ed. Gaudé. Lehmkuhl, Th. Mor., I, 783. ed. 1910. Noldin, Th. Mor., II, 83, ed. 1932. Vehmeersch, Th. Mor., Π, 89, ed. 1928. 184 DE CARITATE dedit et pravum omnem animum deposuit, quae timet ille ex una veniant dispositione propria et agatur fuga studiosa perpetua vel diuturna, offensori aut aliis ma­ nifesta: fuga haec etenim habetur a prudentibus la­ tentis odii seu rancoris signum (289). Iis tamen in adiunctis, Ascanius excusandus est: 4) dum fuga, quantumvis manifesta, Romulo vel aliis, aut a) studiosa sit ad tempus—quam tunc facile habe­ bunt offensor ceterique signum non odii sed doloris in­ tensi—, aut b) naturaliter procedat ex horrore quodam invincibili, ad memoriam criminis atrocissimi spontaneo —quoniam tunc Romulus et alii ipsam nullo negotio in­ terpretantur ab omni malevolentia remotissimam—; et B) dum agatur fuga inconspecta Romulo aliisque, qua­ lem dixeris quam Ascanius arripit a longe prospiciens offensorem—tunc enim qui divertit alio neque occu­ rrenti facit iniuriam nec circumstantibus dat scan­ dalum. Ascanius, demum, non tantum excusandus verum laudandus est quod sibi et Romulo cavet a peccato si propterea iter mutat et alio migrat quoniam prudenter timet ne dolor exasperetur et odium recrudescat ob pro­ vocationem occurrentis, quem, utputa, non piget crimi­ nis, quive veniam non petiit, satisfactionem non dedit congruam, vel rancorem conservat ideo quod fuit ad ludicem delatus. Alii casus. 29G C. II.—Nonnulli accedunt ad Victorinum paenitentes qui seipsos de inimicitia accusant. Quid agendum sit confessarlo? Sol—Eos qui de inimicitia se accusant conetur con­ fessarius ad sensum Christianum advocare, inter motiva condonationis suggerens Dei erga nos misericordiam, pas- DILECTIO INIMICORUM 185 sionem atque mortem Christi pro nobis peccatoribus, sanctorum exempla perillustria, etc. Ubi mutua praeces­ serit offensio et quisque sibi persuasum habeat graviore: aut priorem se passum esse iniuriam, utrumque enixe hor­ tetur ad quaerendam reconciliationem, v. gr.. incipiens salutando aut proponens pacem per internuntium. «Non facile tamen imponat obligationem directe petendi ve­ niam. quia haec fere nunquam adest; irrmo etiamsi certo adsit, saepe prudentia suadet ut paenitentem in bona fide relinquat, si monitio non speretur profutura» 1 Imponat nihilominus sinceram condonationem interio­ rem et remotionem insuper scandali—quod ordinario de­ claratione amoveri poterit. C. III.—Confessionem peragens Rufus deponere reçu- 297 sat grave quo fertur odium in Eutychianum qui valde indigne cum ipso egit. Estne absolvendus? Sol—Si agitur verum odium, negative: detrectat namque implere obligationem gravem. Non sunt atta­ men illico arguendi de peccato odii quotquot se de odio accusant, cum saepe confundant odium cum antipathia, repugnantia seu aversione naturali et invincibili, aut odium personae cum odio qualitatis, non semper malo. «Quodsi proximo non optent grave malum, nec recusent signa ordinaria dilectionis, nec aliud grave incommo­ dum ex illo affectu timeatur (v. gr., contemptus, scan­ dalum et vindictae cupiditas), sunt absolvendis ■ C. IV.—Amalia, extraordinariam confessionem, occa- 298 sione exercitiorum spiritualium, instituens, Raphael! confessario narrat sibi iamdiu nullam amplius esse amici­ tiae necessitudinem cum quibusdam consanguineis, eo quod iidem suae famae graviter detraxerint. Monita a 1 Merkelbjch, l. c. n. 900. 1 Ibidem, n. 948. 186 DE CARITATE confessario de gravi onere quo Christiani adstringimur debita inimicis dimittendi, Amalia respondet se odium iam deposuisse; at si amicitiae causam cum huiusmodi consangineis renovaret, fieri posse ut videretur eorum detractiones quodammodo firmare; ceterum alios confessarios eiusdem agendi morem hucusque minime im­ probasse. Quibus auditis, Raphael, sive quia de casus so­ lutione dubitat, sive quia aliorum confessariorum iudi­ cium corrigere non audet, Amaliam absolvit Quid di­ cendum? Sol.—Confessarius imprimis interrogare debuit num ageretur de abrupta cum illis consanguineis amicitia tantum speciali, num insuper et communi. In prima enim hypothesi, Amalia non tenetur amicitiam pris­ tinam resumere. In altera vero, cui videntur favere ver­ ba «nullam amplius...» et ipsa paenitentis inquietudo, rem aperientis iterum quam alii confessarii non impro­ barunt, amicitiam necessum est restauret, per se lo­ quendo. An etiam quandiu timet ne communis familia­ ritatis reassumptio firmare videatur illorum detractio­ nes? Si quod gravamen timet infamiae sit revera pro­ babile, nec dumtaxat possibile, cui satis obviare non valeat alio medio—v. gr., se significans innocentem, ge­ rens vitam honestam unde bonum nomen recuperet pe­ nes probos—, licet quidem Amaliae hoc medium adhi­ bere ut propriae famae consulat, quandiu consanguinei detractores veniam non petant et se paratos praebeant congruae dandae satisfactioni. Vel tunc tamen oportet sic se gerat ut consanguinei ipsimet hanc agendi ratio­ nem tribuere possint non odio vel vindictae sed defen­ sioni iustae. In his propterea adiunctis Raphael arguat paenitentem de scrupulo et confirmet sententiam supe­ riorum confessariorum. Quam alias infirmare debet et corrigere; prudenter attamen, v. gr., dicens pristinos con­ fessorios circumstantiae casus ignorasse aut neglexisse. DILECTIO INIMICORUM 187 C. V.—Aquilinus loquitur confessario: Nolo offensori 299 meo malum optare, at non possum sive bonum ei velle sive iniuriae ab eo illatae oblivisci. Sol.—«Offensam revera non remittit, qui dicit: Nolo otfensori meo malum optare, sed neque bene ipsi velle possum... Si autem quis dicat se ex animo quidem ig­ noscere, sed nunquam fore ut obliviscatur iniuriae ac­ ceptae, videndum est quomodo non poterit oblivisci, utrum quoad memoriam tantum et motus involuntarios rancoris, an etiam quoad malevolentiam; primum cen­ sendum est, si paratus est debita signa caritatis exhi­ bere». Ita Aertnys-Damen C. VI.—Utrum peccent parentes qui in punitionem 300 vel ad ostensionem doloris filium non aspiciunt, non alloquuntur, e domo eiciunt qui crimen commiserit, eos graviter offenderit, matrimonium indignum inierit? Sol.—Si id faciant ad tempus, negative. Nequeunt at­ tamen reconciliationem in perpetuum abnuere. C. VII.—Isaurus offensorem suum, licet veniam pe- 301 tentem, defert ad iudicem a quo poena puniatur civi­ libus legibus taxata. Agitne contra dilectionem debitam inimico? Sol.—Ad haec Baftez: «Aliud est considerare ista se­ cundum iustitiam, aliud ex caritate. Dico ergo primo, quod cum lex sit iusta, non est malum velle servari ius­ titiam absolute loquendo. Dico secundo, quod odium cordis et appetitum vindictae ex tale odio tenetur homo deponere. Dico tertio, quod potest petere poenam pecu­ niariam sibi debitam secundum legem, sicut ab amico vult solvi sibi debita. Dico quarto: difficile est valde, et vix moraliter loquendo usu veniet, quod quis nolit con1 Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 344, ed. 1939. 188 DE CARITATE donare poenam corporalem abscissionis manus aut ca­ pitis, et quod careat odio et appetitu vindictae. At vero casus esse posset, ubi id liceret, v. gr., si familia offensi manet infamis nisi puniatur inimicus secundum leges. Sed quando aut nullum aut leve damnum sequitur ex tali condonatione, ego non credam talem hominem esse in bono statu nisi condonet, quantum in se est. talem poenam» x. 302 C. VIIÎ.—An sit peccatum grave si duo alumni eius­ dem seminarii vel duo religiosi eiusdem conventus, hu­ cusque familiariter conversantes, iam amplius nolunt se invicem alloqui aut salutare? Sol.—Merkelbach respondet: «Videtur nimis generarale quod aliqui sine restrictione dicunt, religiosum qui confratrem post decem dies non vult alloqui, non esse absolvendum: non enim semper ut signum gravis odii habetur»2. Lehmkunhl animadvertit «videndum esse, utrum fuerit causa rixandi levis, an gravis; si levis, eam non praesumi in timoratis causasse grave odium, ac proin omissionem alloquii non facile haberi posse pro odii gravis signo, neque pro gravi, sed pro veniali, pecca­ to; si causa rixandi gravis fuerit, diuturniorem omissio­ nem amicabilis convictus pro gravi peccato habendam omnino esse» °. Huc e volumine superiore Casus accedat: Mala op­ tans inimicis Ecclesiae et de eorum malis gaudens (1, 276-4). » BASez, rn II-H, 25, 9. dub. 5, coi. 659, ed. 1586. * Merkelb'ch, l. c., n. 897. 3 Lehmkuhl, l. c. nota. CARITAS IN QUAESTIONE SOCIALI V. 189 CARITAS IN QUAESTIONE SOCIALI Doctrina. Remedium adhibendum ad restaurationem pacis so- 303 cialis inter patronos et operarios, qui invicem his nostris diebus deluctantur, quidam iustitiam invocant prorsus excludentes caritatem. Sed iustitia versatur circa operationes quae sunt ad alterum sub ratione debiti stricti. Porro, praeterquam operationes unum respiciunt exteriorem actum et ultra debitum strictum seu legale datur et debitum morale seu amicabile, quoties agitur de relationibus ad alterum sumus valde proclives ut minuamus officia nostra et ideo iura aliena. lam retulit S. Augustinus 1 dictum cuiusdam mimi communi plausu acceptum: «Vili vultis emere, et care vendere»; de quo D. Thomas: «Illud com­ mune desiderium non est naturae, sed vitii. Et ideo com­ mune est multis, qui per latam viam vitiorum ince­ dunt» 1 2. Caritate, contra, homo respicit proximum ut unum secum, cui propterea idipsum vult quod sibi appetit, ad quem interius bene afficitur quasi amicum et fratrem; nec contentus ipsi reddere debitum strictum, solvit et debitum amicabile atque confert beneficium gratuitum 3 Hinc quod caritas nos moveat ut ementes cogitemus nos vendere, vendentes vero emere, ne velimus minori emere aut maiori vendere pretio quam velimus nobis solvi vel 1 S. Augustinus, De Trinitate, lib. 13. c. 3; PL.. 42, 1017. 2 S. Thomas, Sumina Theol., Π-ΙΙ, 77, 1, 2m. ’ Id., ib., q. 23, a. 3, Im. 190 DE CARITATE a nobis exigi ’ ; id facientes hominibus quod volumus ut homines nobis faciant (Mt. 7, 12). 304 i I Hinc Pius XI: «Verum nequit eadem tantummodo dura et quasi ierrea constare iustitia, sed temperari utique debet haud minore caritate, quae quidem virtus nata apta est ad homines cum hominibus placandos» Et iterum: «Ipsa populorum atque adeo socialis vi­ tae totius instituta ea iustitia imbuantur oportet maximeque necessarium est, ut vere efficiens evadat seu ordinem iuridicum et socialem constituat, quo oecono­ mia tota veluti informetur. Caritas vero socialis quasi anima debet esse huius ordinis... Tunc solum vera om­ nium in unum commune bonum conspiratio haberi po­ terit, cum societatis partes intime sentiant se unius esse magnae familiae membra eiusdem caelestis Patris filios, immo se unum corpus in Christo, singuli autem alter alterius membra, ita ut si quid patitur unum membrum, compatiantur o: nia membra. Tunc enim divites aliique proceres, pristinam suam erga pauperiores fratres incu­ riam in sollicitam et operosam dilectionem mutabunt, eorum iusta postulata aperto corde excipient, eorumque forte culpis et erroribus libenter parcent. Operarii vero, quovis odii invidiaeque sensu, quo socialis certaminis fautores tam callide abutuntur, sincere restincto, locum sibi a divina Providentia in humana societate assigna­ tum non solum non fastidient, sed magni facient, utpote bene conscii, ad commune bonum pro suo quemque munere et officio vere utiliter et honorifice adlaborare 1 «Mettes-vous tous-jours en la place du prochain, et le mettes en la vostre, et alnsy vous jugerés bien ; rendes-vous vendeuse en achetant et acheteuse en vendant, et vous vendres et acheteres jus­ tement» (S. Franciscüs Sai.esius, Jntr. à la vie devote, part ΙΠ, ch. 36; Oeuvres. III. p. 259. ed. 1893). I Pius XI, en. Ubi arcano (AAS, 14 [1922], p. 685). CARITAS IN QUAESTIONE SOCIALI 191 eiusque vestigia pressius sequi, qui cum in forma Dei esset, faber inter homines esse et fabri filius haberi vo­ luit» ‘. Pius XII quoque: «Si rigidae destrictaeque lustitiae caritas fraterno foedere non coniungitur, facilius men­ tis oculi quadam praepediuntur caligine, ne aliena iura cernant; aures obsurdescunt, ne vocem illius aequitatis audiant, quae, si volenti sapientique consilio edissera­ tur, asperrimas ac salebrosas causas, quae in controver­ siam cadunt, ordine rationeque enodare atque explanare potest» 2. Denuo: «Nova hominum institutio ac reformatio, ut suos queat edere fructus... integra iustitia actuose tem­ peretur, caritate denique consummetur ac perficiatur» 3. Casus primus. Silvius parochus est vir eximiae caritatis et omnes 305 occasiones libenter arripit ut caritatem urgeat in suis fidelibus, ut supremum remedium omnium malorum vi­ tae socialis modernorum. Paschalis vero, iuvenis actioni catholicae inscriptus et operarius in fabrica industrial! locali, eum monet aperte fideles valde admirari eius agendi rationem, qua omnium respectus conciliatur, minime exclusis adver­ sariis, non item vero rationem praedicandi, quia longe maior pars fidelium est debilioris socialis condicionis et mallet audire sermones de iustitia, potius quam de ca­ ritate. Parochus respondet se optime novisse salutem ani1 Pius XI, eno. Quadragesimo anno (AAS, 23 [1931], pp. 206. 223 S.). î Pius ΧΠ. homilia In missa Paschatis (AAS, 31 [19’9], p. 150) » Pius XII, enc. Summi Pontificatus (AAS, 31 [1939], p. 441). 192 DE CARITATE marum non ex iustitia sed ex caritate dependere; unde non est ei mutanda neque ratio agendi, neque ratio prae­ dicandi. Paschalis tristis evadit et actionem catholicam de­ serit, etsi perseveret in frequentatione ecclesiae. Quaeritur: 1) Quid de ratione agendi et praedicandi Silvii pa­ rochi. 2) Quid de reactione Paschalis iuvenis. Solutio Ad Ium.—Laudandus, proculdubio, Silvius parochus quod sit vir eximiae caritatis, adeo ut fideles admirentur eius agendi rationem, qua omnium respectus conciliatur, minime exclusis adversariis. Laudandus pariter quod omnes libenter occasiones arripiat ut caritatem urgeat in suis fidelibus, ut supre­ mum remedium omnium malorum vitae socialis moder­ norum. In hoc etenim imitatur S. loannem evangelistam, de quo narrat S. Hieronymus: «Nihil aliud per sin­ gulas solebat proferre collectas, nisi hoc: Filioli, diligite alterutrum. Tandem discipuli et fratres qui aderant, tae­ dio affecti, quod eadem semper audirent, dixerunt: Ma­ gister, quare hoc semper loqueris? Qui respondit dignam loanne sententiam: Quia praeceptum Domini est, et si solum fiat, sufficit» *. 307 Sed nec Silvius esset carpendus quod ut plurimum de caritate facit sermonem, raroque de iustitia: praeter­ quam enim tam eximia praebet ipse de caritate exempla, longe maior pars fidelium est debilioris condicionis so­ cialis. Hi autem, etsi mallent sermones potius audire de 306 1 S. Hieronymus, in Gal., lib. 3, c. 6; PL., 26, 462. CARITAS IN QUAESTIONE SOCIALI 193 iustitia. magis indigent sermonibus de caritate. Fre­ quenti immo sermone de iustitia non faveret paci inter patronos et operarios, sed foveret horum in illos ani­ mum infensum. Esset autem carpendus si numquam de iustitia ver­ bum diceret ad fideles quorum quidam, ditiores, iniuste se gerunt erga eos qui debilioris sunt condicionis: iustitiae enim praecepta non statim omnibus innotescunt, et ideo sunt a parocho explicanda, eorumque ad carita­ tem nexum aperiendum. Hinc diceres Silvium minus recte sentire salutem animarum, non ex iustitia, sed ex caritate, quasi sola dependere. Ad Ilum.—Probandus quidem foret Paschalis zelus 308 si parochum monuisset modo debito, «non cum protervia et duritia, sed cum mansuetudine et reverentia * \ Hunc modum attamen non servasse satis liquet ex casu, si quid opinor. Imprimis, quoniam discessit tristis et actionem ca­ tholicam deseruit. At si egisset cum mansuetudine et reverentia, propriam dumtaxat exponeret sententiam, eam quin imponere contenderet; corde quoque conspi­ ceret cur parochus non multi faciat votum maioris par­ tis e fidelibus: omnes enim malumus praedicatorem lo­ qui de officiis aliorum potius quam de nostris; sed nec procederet, quasi exasperatus, ad actionis catholicae desertionem, propriae causae adversam: difficilius enim in posterum gratiam parochi inibit. Sed vel huius responsio, facietenus saltem inurbana et aspera, prodit Paschalem commonentem cum proter­ via et duritia: haec etenim responsio non intellegitur penes virum eximiae caritatis nisi quod Paschalis sua 1 S. THOMAS, L c., 33, 4 DE CARITATE 194 agendi ratione visus est parocho aut imitator discipulo­ rum quibus S. loannes non dissimilia verba reddidit, aut unus ex incautis illis, verbo Pii XI, reformatoribus, «qui solam iustitiam eamque commutativam servandan curantes, caritatis auxilium superbe reiciunt» \ aut ac­ tioni catholicae propterea adscriptus quod habeat ius regendi hierarchiam, magis quam officium ei plene subiacendi. At si tetegit Paschalem ductam iuvenili impetuositate atque simplicitate, melius quidem parochus egis­ set ipsi rationes dando quibus suscepta praxis commen­ datur, ipsique ostendendo vim seu virtualltatem carita­ tis in Sanctis manifestam quotquot malis socialis vitae remedium attulerunt, iustitiam, potius quam colentes, cumulantes. 309 Paschalis debuit prae oculis habere haec verba Pii XI: «Uniantur omnes bonae voluntatis viri, quotquot sub Ecclesiae Pastoribus hoc bonum ac pacificum Christi certamen certare volunt; omnesque, Ecclesia duce ac magistra, in Christianam humanae consortionis restaurautionem, quam Leo XIII per immortales Litteras Re­ rum Novarum auspicatus est, pro cuiusque ingenio, vi­ ribus, condicione, aliquid conferre nitantur; non se nec sua quaerentes, sed quae lesu Christi; non propria con­ silia omnino urgere contendentes, sed ea vel optima re­ mittere parati, si maius commune bonum id requirere vi­ deatur» 2. Alii casus. 310 C. II.—Postquam recentiorum Pontificum acta per­ volvit qui de quaestione sociali egerunt, Maruthas ency1 Pius XI, l. c. p. 223. 1 Pius XI, l. c., p. 228. CARITAS IN QUAESTIONE SOCIALI 195 clicam Rerum Novarum suminis laudibus apud parochum celebrat; dolet tamen, inquit, quod inter tot preclare dicta de iustitia, Leo XIII verbum protulerit quasi in­ consultum, Christianam videlicet caritatem totius esse Evangeli legem compendiariaml. Quid parochus res­ pondeat? Sol.—Respondebit facile huius verbi originem longe altiorem et antiquiorem esse. Nam ipse Dominus· Prümmer, Th. Mor., I, 601, cd. 1931. DE CARITATE 220 parum consonae cum religiosis moribus; dubitat tamen an teneatur ipsam corripere. Sol.—Per se loquendo subditus, quoniam tenetur ad caritatem erga superiores—sunt enim sibi proximi—, te­ netur superiores quoque corripere, reverenter tamen, dis­ crete atque modeste (308); dicit enim Apostolus: «Senio­ rem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem» (I Tim. 5, 1). Per accidens tamen excusatur a correptione quando pru­ denter timet ne deinceps superior ipsum vel male tractet, vel torvis aspiciat oculis, etc. i I I 345 1' I I ri C. VIII.—Calpurnia videt Lucinam filiam nimium de­ ditam vanitati. At cum ipsa sit vanitati dedita, filiam corripere non audet. Sol.—Peccator non dispensatur a caritatis actibus; sed cum exempla magis moveant quam verba et fundata spes desit successus quandiu Calpurnia indulget pari aut maiori vanitati, incipiat mater modestiam profiteri ut filiam efficaciter corripiat verbo si bonum exemplum in­ sufficiens. VIII. BELLI MORALITAS Doctrina. 346 ; Bellum contrariatur paci, quae directe est opus cari­ tatis et tantum indirecte iustitiae (312); de eo igitur. cum D. Thoma \ in hoc tractatu2. I Definiri solet: congressio vi et armis inter exercitus extraneos, diversarum nempe civitatum sive nationum. * S. Thomas, Summa Theol., Π-Π. q. 40. 3 «Aptissime, ut solet, scribit Angelicus Doctor, veram germanamque pacem ad caritatem potius quam ad iustltiam pertinere, cum haec quae­ cumque pacem impediant removeat, ut iniurias, ut damna; pax vero sit proprie et peculiariter caritatis actus» (Pius XI. enc. Ubi arcano. 23 dec 1922; AAS 14 [1922], p. G86). BELLI MORALITAS 221 Distinguitur autem: offensivum, cuius finis est obtentio boni non habiti; et defensivum, pro boni possessi re­ tentione. Porro de belli, in genere, liceitate (positis ponendis) nullum dubium inter theologos catholicos, nam si ius est cuilibet individuo ut vi repellat vim sibi iniuste illa­ tam, ius adest a fortiori auctoritati publicae ut vi repel­ lat vim iniuste illatam communi bono, cuius sibi est cura. Eiusdem sententiae fuerunt Patres et antiqui Doctores; qui, si Lactantium, Origenem et Tertullianum exci­ pias, non damnarunt bellum aut militiam, quamvis dis­ suadeant passim vitam militarem ob pericula moralia imorum corruptionem) et religiosa (v. gr., quando mili­ tes jubebantur sacrificare falsis diis). Praesumptio stat igitur contra illos qui appellant ad 347 Evangelium pro belli illiceitate; textus quos invocant admittunt alium sensum. Sic ad verba: «Beati pacifici» (Mt., 5, 9), D. Thomas: «Etiam illi qui iuste bella gerunt, pacem intendunt» ad Domini praeceptum: «Ego autem dico vobis, non resistere malo; sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram» (Mt.. 5, 39), ipse Angelicus Doctor: «Huiusmodi praecepta, sicut Augustinus dicit, in libro de Serm. Dom in Monte, semper sunt servanda in praeparatione animi: ut scilicet semper homo sit paratus non resistere vel non se defen­ dere si opus fuerit. Sed quandoque est aliter agendum propter commune bonum, et etiam illorum cum quibus pugnatur» 2; ad mandatum quoque: «Diligite inimicos vestros» (Mt., 5, 44), recolendum est quod supra (287) diximus; denique, quod ad Christi sententiam: «Omnes oui acceperint gladium, gladio peribunt» (Mt., 26, 52) haec Aquinas: «Sicut Augustinus dicit, in II lib contra 1 S. Thomas, l. c., a. 1, 3m. « Id., ibid., 2m. 222 DE CARITATE Manich., ille accipit gladium qui, nulla superiori aut legitima potestate aut iubente vel concedente, in san­ guinem alicuius armatur Qui vero ex auctoritate prin­ cipis vel iudicis, si sit persona privata; vel ex zelo Justi­ tiae, quasi ex auctoritate Dei, si sit persona publica, gla­ dio utitur, non ipse accipit gladium, sed ab alio sibi com­ misso utitur. Unde ei poena non debetur» ‘. De cetero, authentica interpretatio doctrinae Christi fuit commendata Ecclesiae (1), quae licitum declaravit bellum contra Tureas (Denz. 774), promovit cruce signa­ torum expeditiones, approbavit Ordines Militares1 2 et damnavit principium de non-interventu (Denz. 1762). 348 Quoniam autem pro ineundo bello oportet adsit causa proportionata malis quae bellum et comitantur et conse­ quuntur, opportune Vitoria: «Stat quod bellum sit iustum et licitum per se, illicitum autem per accidens; stat enim quod quis habeat ius ad recuperandam civitatem, aut pro­ vinciam, et tamen ratione scandali fiat prorsus illicitum. Cum enim bella geri debeant pro bono communi, si ad recuperandam unam civitatem, necesse est quod sequan­ tur maiora mala in Republica..., indubitatum est quin teneatur Princeps potius cedere iuri suo et abstinere se bello» 3. Immo, ipsius Vitoriae verbis, «cum una Resoublica sit pars totius orbis, et maxime Christiana Provincia pars totius Reipublicae, si bellum utile sit uni Provinciae aut Reipublicae cum damno totius orbis aut Christiani­ tatis, puto eo ipso bellum esse iniustum» Quae quidem 1 S. Thomas, l. c., 40, 1, Im. 3 Cf. V1·. K·. 188. 3. 3 Vitoria, rei. De iure belli, n. 33, ed. 1765.—«Il ne suffit dons pas d’avoir ù se défendre contre n'importe quelle injustice pour utiliser la méthode violente de la guerre. Lorsque les dommages entraînés par celleci ne sont pas comparables à ceux de l'injustice tolérée, on peut avoir l’obligetion de subir Vinjustice» (Pius XII, ailoc., diei 19 oct. 1953; AAS. 45 [1953], pp. 748 s.). ‘ Id., rel. De potestate civili, η. 13, ed. 1765, BELLI MORALITAS 223 mala multo graviora nunc esse timenda quam antiquitus, ob internationalem communicationem, civilem, militarem atque oeconomicam, experientia lugens nos docet ". luste initum bellum gerendum quoque est iuste. Te- 349 nentur igitur bellantes abstinere ab omnibus quae natu­ rali iure vel gentium sunt cuique vetita; ab eis insuper quae ultro citroque signato pacto vel conventione ipsis fortasse prohibentur. Insuper «oportet illud gerere non ad perniciem gentis, contra quam bellandum est, sed ad consecutionem iuris sui et defensionem patriae et reipu­ blicae suae, et ut ex illo bello pax aliquando et securitas consequatur» 2. Nec umquam licet per se, directe; ex in­ tentione, occidere innocentes. Casus primus. Eligius, firmiter cuicumque bello contrarius, omnibus 350 mediis quaerit ut renuat appellationem ad stipendia mi­ litaria merenda. Primo anno potuit appellationem effugere latitans in silva; cum vero inventus fuisset et de evasione accusare­ tur, accusationem libenter sustinuit ex motivis religiosis conscientiae, quatenus mordicus adhaereret thesi sequen­ ti: D. N. lesus Christus in Evangelio bellum damnavit. Ne vero ad servitium militare vi compelleretur, ul­ troneus graviter se vulneravit abscissione manus dex­ terae. • Tamen Pius ΧΠ: «La communauté des peuples doit compter avec les criminels sans conscience, qui, pour réaliser leurs plans ambitieux, ne craignent pas de déclencher la guerre totale. C'est pourquoi, si les autres peuples désirent protéger leur existence et leurs bien·; le plus précieux et s’ils ne veulent pas laiser les coudées franches aux malfai­ teurs internationaux, il ne leur reste qu’à se préparer pour le jour où ils devront se défendre. Ce droit à se tenir sur la défensive, on ne peut le refuser, même aujojurd'hui à aucun Etat» (allocutio diei 3 oct. 1953: AAS, 45 [19531. P. 733). « Vitoria, rel. De iure belli, η. 60. 221 DE CARITATE Post processum et damnationem, poena soluta, oc­ casionem conversationis non perdit ad diffundendam conscientiae obiectionem inter amicos, licet exitu non felici. Eligium confitentem peccata sua, Remigius confessarius, simpliciter fanaticum credens, absolutum dimit­ tit nihil ei imponens. Quaeritur: 1) Quid sit obiectio conscientiae. 2) Quid de ratione agendi confessarii Remigii. Solutio 351 Ad Ium.—Obiectio conscientiae, etsi possit in genere definiri: recusatio oboedientiae legi iniustae, audit com­ muniter recusationem servitii militaris, lege civili imposisti, ob motiva religiosa vel moralia. Distinguitur autem absoluta, inde proveniens quod omne prorsus bellum aestimatur iniustum seu illicitum; et relativa, quoad hoc vel illud bellum, hodiernum puta, habitum uti iniustum seu illicitum. Et quando agitur quidem de obiectione absoluta, agi­ tur proculdubio conscientia erronea, ut patet ex praedi­ ctis: bellum enim in genere non est damnandum ob mo­ tiva moralia, sive militum, uti corruptio morum, nam huic periculo possunt atque debent milites ips’ occurrere, sive aliorum, quoniam petimus ad bellum sive ineundum sive gerendum proportionatam causam; neque ob mo­ tiva religiosa, v. gr., appellando, prout Eligius facit, ad Evangelium, quippe quod aliter interpretandum est, nempe secundum Ecclesiae intellegentiam \ • Cf. 1—De facto, maior pars obiectorum conscientiae est acatholicorum. Sic tempore alterius belli mundialis, in Canada ex 10 700 obiec- BELLI MORALITAS 225 Obiectio tamen relativa potest esse recta, cum aliquod 352 determinatum bellum, offensivum maxime (346), possit esse iniustum, saltem quoniam adsunt alia media, pacilica, componendi litem aut quoniam mala ex bello ti­ menda, nationalia et internationalia praecipue, non com­ pensant bona quae ex victoria sperantur. Et si quidem certus de iniustitia belli nequeat militiam agere, dubius autem de eius iustitia prohibeatur quin sponte militiam adeat, practice, nihilominus, qui vocatur ad bellum te­ netur se adoptare exercitui et bellum gerere: princeps etenim non tenetur rationes belli subditis exponere ’, sicut nec legislator rationes legis; et in causis internationalibus hodiernis cives carent mediis necessariis pro belli iniustitia pronuntianda. Hinc quod conscientiae obiectio relativa ad bella hodierna sit improbanda prorsus 2. Nec toribus, non nisi 28 erant catholici ; in Satitibus Foederatis, ex 30.000, tantummodo 150 pertinebant ad Ecclesiam (Messineo, Obiezione di cosclenza, in Enc. Catt. Ital., vol. IX. col. 17 s.). 1 «Princeps nec potest semper, nec debet reddere subditis rationem belli; et si subditi non possint militare nisi postquam scirent Justitiam belli, Respublica periclitaretur vehementer et pateret iniuriae hostium» (Vitoria. I. c., n. 31). 3 lam Cone. Mechlinense V <1937): «In specie, quod leges militares spectat in hodiernis nostrae patriae adiunctis, obiectionem conscientiae illegitimam declaramus ac prorsus reprobamus... Si verum est principium, in bello evidenter iniusto nemini licitum esse partem habere, practice etiam verum est, orto de iustitia belli dubio, praesumptionem stare pro principe praecipiente, cum praesertim subditi, in causis internationalibus maxime intricatis, ad iudicandum cum certitudine apta inquisitionis me­ dia sibi comparare nequeant» (n. 24; in Periodica de re moraci etc.. 29, 1940. p. 201).—Et Pius XII: «E' manifesto che nelle presenti circostanze puô verificarsi in una Nazione il caso, in cui. risultato vano ogni sforzo per scongiurarla, la guerra, per difendersi efficacemente e con speranza di tavorevole successo da ingiusti attnchi, non potrebbe essere conside­ rata illecita. Se dunque una rappresentsnza popolare e un Govemo eletti con libero suffragio, in estremo bisogno, coi legittimi mezzi di politica estera ed interna, stabiliscono provvedimenti di difesa cd eseguiscono le disposizioni a loro giudizio necessarie, essi si comportano in maniera non immorale, di guisa che un cittadino cattolico non puô appellarsi alia pro­ pria coscienza per rifiutar di prestare i servizi e adempiere i doversi fissati per legge» (Radiomessaggio del Natale 1956; AAS, 49 [1957], p. 19K 22Θ DE CARITATE ipsum bellum atomicum (ABC warfare) damnavit Plus XII indiscriminatim id est universaliter seu in omni eventu ‘. Ideo, quandiu usus armorum atomicorum non prohi­ beatur international! pacto seu conventione, nationes oportet sint paratae pro casu in quo illorum adhibitio ex iure naturali manet licita. 35? B" Φ . *' ; Ad Ilum.—Supponitur Remigius imposuisse Eligio congruam paenitentiam; eum siquidem absolvit. Quaestio propterea. num recte egerit nullam ipsi imponens damnorum compensationem et scandali reparationem pro praeterito, silentium pro futuro. Et compensationem quidem damnorum quae ex Eligii sive evasione sive mutilatione passus est Status non debuit confessarius imponere: in primo etenim casu li­ benter accusationem ille sustinuit propter motiva reli­ giosa; fuit ergo aut absolutus, et tunc Status condonavit, satisfactionem, aut multatus poena, et tunc ingredimur casum alterum. In quo, profecto, cum impositam poenam lueret, nullam aliam compensationem ab ipso Status postulat. Ab imponenda quoque compensatione pro damnis pri­ vato civi illatis potuit iure Remigius abstinere. Damna dicimus quae ex dolosa Eligii subtractione alius determi­ natus civis sustinere debuit, quod in partiali conscri­ ptione, uno se dolose subtrahente, onus alius portare co1 Ad quaestionem: «La guerre totale moderne, la guerre A. B. C., en particulier, est-elle permise en principe?». Pius XII respondit : «Il ne peut subsister aucun doute, en particulier à cause des horreurs et des Immenses souffrances provoquées par la guerre moderne que déclancher celle-ci sans Juste motif (c’est-à-dire sans qu’elle soit imoosée par une injustice évidente et extrêment grave, autrement inévitable), constitue un délit digne des sanctions nationales et internationales les plus sévères. L’on ne peut même pas en principe poser la question de licéité de la guerre atomique, chimique et bactériologique, sinon dans le cas où elle doit être jugée indispensable pour se défendre dans les conditions indi­ quées» (Allocutio diei 30 sept. 1954; AAS, 46 [1954], p. 589). BELLI MOR ALITAS 227 gitur qui erat liber ab onere. Licet etenim, ;n sententia probabliliori, Eligius sit huius damni causa efficax, prae­ terquam iniusta, confessarius forsan est mitioris opi­ nionis, aut ideo excusat Eligium a damnis compensandis quod horum, tametsi causa efficax, non fuit causa for­ maliter seu culpabiliter iniusta, ob erroneam eius con­ scientiam: tenebat enim mordicus bellum in Evangelio condemnatum. Reparationem quoque scandali poterat confessarius non urgere, nam Eligii praedicatio inter amicos dicitur infecunda. Si nemo ergo auditorum, quoniam omnes Eligium fanaticum satis noverant, huius sive verbis sive argumentis fidem adhibuit, scandalum fuit datum, non attamen acceptum. Quid, denique, de imponendo silentio pro futuro? 354 Nonne tenebatur confessarius ab Eligio exigere, sub poe­ na quoque denegatae absolutionis, ne pergat obiertionem conscientiae propugnare? Liquet etenim nullum omnino ius errorem spargendi, officium immo civibus incumbere ut ab opinionibus, bona quantumvis fide ex­ ceptis, propalandis abstineant quae communi bono sunt noxiae; porro quando plures, praedicatori nostro fiden­ tes, recusarent militare servitium, hostes fierent audaciores atque contra patriam validiores. Remigius igitur est carpendus quod Eligium non districte vetuit ne propriam opinionem, quam difficile emendabit, ipsi cum Eligius adhaereat mordicus, ceteris instillet. Saltem nisi confessarius, nec temere, praevideat ulteriorem quo­ que praedicationem, quem ad modum et praeviam, nul­ lum felicem exitum habituram, quoniam ceteri quoque facile tangent Eligii fanatismum nec eius verbis aut ar­ gumentis movebuntur. 17 228 DE CARITATE Alii casus. 355 C. II.—Laurus, militarismo addictus, bellum supra pacem extollit quod in illo cives exerceant actus plures heroicos, in hac, e contra, ignavia consummantur et deliciis tabescant. Sol.—Iam de Lacedaemoniis dixerat Aquinas post Philosophum: «Vacantes rebus bellicis se exhibebant promptos ad oboediendum legislatori propter consuetu­ dinem militaris vitae, quae multas in se continet partes virtutis. Requirit enim talis vita maximam oboedientiam et abstinentiam a delitiis et perseverantiam in laboribus et rebus dolorosis» \ Attamen ipse Angelicus: «Pax reipubiicae est secundum se bona, nec redditur mala ex hoc quod aliqui male ea utantur. Nam et multi alii sunt qui bene ea utuntur: et multo peiora mala per eam pro­ hibentur, scilicet homicidia, sacrilegia, quam ex ea occasionentur, quae praecipue pertinent ad vitia carnis» 2. 356 C. III.—Philoromus, centurio religiosus, petit a confessario num habenda sit sufficiens causa belli exterae nationis incrementum quo conatur nostram aequare et superare numero, labore vel industria. Sol.—Negative, quandiu incremento extera natio va­ cet absque iurium nostrorum violatione. 351 C. IV.—Inter nonnullos decuriones quaestio agitatur utrum perpetuo desit causa belli legitima si natio nos­ tra indigeret vel spatio vel rebus ad vitam necessariis, prohiberetur attamen a natione spatiosiore vel ditiore ea sibi comparare mediis pacificis, v. gr., emptione, emi­ gratione. Negat Zenobius vehementer. * S. Thomas, In 2 Polit., lect. 13, ed. Spiazzi, n. 304. ’ Id., Sumina Theol., Π-Π, 123, 5, 3m. BELLI MORALITAS 229 Sol.—Recte quidem. Sed quoniam facile exaggeramus iura nostra ceterorumque officia, practice perdifficile est determinare quousque se extendant indigentia nostra et superfluum extraneorum. C. V.—Diligenter examinata fortuna belli, duces exer- 358 citus decreverunt globulo seu pyrobolo atomico oppug­ nare civitatem apertam ut inde flecteretur hostium bel­ lantium animus. Putarunt etenim illo globulo centum millia pacificorum civium—pueros, senes vel feminas— occidendos, at simul millia millium salvandos, in bello protacto perituros. Sol.—Duces illi allucinati sunt, quasi principium, quod dicitur, duplicis effectus (I, 159) peteret dumtaxat effec­ tum bonum compensare malum una cum intentione consequendi bonum effectum. Quoniam ulterius exigit ne effectus bonus obtineatur mediante effectu malo. Sed in casu, uti liquet, millia millium salvantur ideo quod centum millia interimuntur. C. VI.—Optime consciis quod natio extera habituali- 359 ter machinatur contra patriam et quod procrastinatio ex parte nostra potest esse funesta patriae defensioni, licetne nobis nunc globulum seu pyrobolum atomicum immittere in illius nationis armamentoria ut ita destrua­ mus robur eius bellicum? Sol.—Ancipitis aleae plena res Nonnulli pronuntia­ runt nihil esse mali in inimicis deterrendis comminatio­ ne tam exitialis globuli. Verum potest contingere inimi­ cos, dicentes se globulum immissuros in nos, nihil aliud intendere praeterquam timorem nobis incutere. Licetne mihi hominem occidere ideo tantum quod dicit se me occisurum? Inclinant alii huic alteri sententiae, ut ad inimicos terrefaciendos proclamemus nos plane paratos globulo atomico adhibendo promiscue seu indiscrimina- tim. Quae tamen sententia reicienda. Fas est quidem inimicis notificare nos promptos esse qui efficacem de­ fensionem opponamus eorum aggressionibus; fas est pariter illos admonere de periculo practice probabili ne defensio nostra terminos exsuperet moderatae tutelae quam corde meditamur—practice etenim centuriones et milites bellum prosequentes non facile continentur in­ tra fines mandati sibi dati a ducibus vel a gubernio—, quapropter quemvis abusum ex parte inimicorum prac­ tice habiturum abusum ex parte nostra consectarium. Sed conari ut inimici credant nos fovere intentionem pravam, forsitan et peiorem quam ipsi foveant, foret eos excitare ad defensionem praeviam. 360 PERTURBATIO REGIMINIS TYRANNICI DE CARITATE 230 C. VII.—Num milites qui in bello fiunt captivi sint poena multandi? Sol.—Sunt quidem privandi libertate ne ulterius no­ ceant, ad cautelam bellicam; at nisi agatur de crimi­ nosis, nulla alia poena plectendi sunt. Quoniam ut ait Vitoria, «subditi non tenentur, nec debent examinare causas belli, sed possunt sequi Principem suum in bello, contenti auctoritate Principis et publici consilii: unde pro maiori parte, licet ex altera parte sit bellum iniustum, tamen milites qui veniunt ad bellum et pugnant in bello aut defendunt vel oppugnant civitatem ex utracue parte, sunt innocentes, et ideo cum iam victi sunt et non est periculum ab illis, credo quod interfici non possunt, non modo omnes, sed nec unus quidem ex illis, sl praesumitur quod bona fide in praelium venerunt» *. Huc e volumine superiore Casus accedant: Obiector conscientiae tempore belli (I, 187); Lex conscriptionis militaris (I, 389). I « Vitoria l. c. n. 48. IX. 231 PERTURBATIO REGIMINIS TYRANNICI Doctrina. Tyrannus (princeps aeque ac gubernium) alius re- 361 gimine, alius usurpatione dicitur. Ille est qui titulo le­ gitimo adeptus potestatem legislativam vel exsecutivam, ea non in commune bonum utitur sed abutitur in pri­ vatum—suum vel paucorum, puta amicorum—commo­ dum. Hic autem est qui sine titulo legitimo principatum usurpat vel eo potitur. Tyrannus propterea usurpatione potest considerari in actu usurpationis atque post usurpationem consum­ matam. Et tyrannus quidem usurpatione cum in ipso usur- 362 pationis actu gerat bellum iniustum—iniustum, inquam, in legitimum principem, et iniustum quoque in rempublicam quam privat iure constituendi sibi principatum— per se dat locum defensive licito bello: est invasor iniustus, iniustus aggressor innocentis—legitimi principis ac reipublicae—, cuius vim vi repellere licet, cum inculpa­ tae tutelae moderamine. Immo. quoniam usurpatione consummata non ipso facto tyrannus adipiscitur titu­ lum principandi—vis enim physica, licet praevalens, non confert ius morale—, quandiu iniuste principatum detentat, a pristina aggressione non recedit; per se igi­ tur ius defensionis possidet 1 Interdum attamen, per accidens, bellum defensivum Illicitum con­ tra usurpatorem. Quod enim suscipiendum est In commodum reipublicae. oportet ne bellum cedat in gravius eiusdem nocumentum: de hoc iudicct maior pars atque sanior populi. Quae prae oculis quoque habeat tem­ poralia esso spiritualibus postponenda et divitias honori natlona’1. ni­ miam pariter indulgentiam, a cooperatione quantumcumque alienam, et animum adicerc usurpatoribus et ansam praebere posse ulteriori oppres- 232 DE CARITATE Si tamen qui usurpationem consummavit communi post intenderet civium commodo, a republica poterit obtinere acceptationem sive consensum, quo possesio facti transibit in possessionem iuris, auctoritatis seu principatus. Nec legitimus hucusque princeps erit sem­ per huic iurium translationi rationabiliter invitus; quo­ niam non est regnum propter regem, verum rex propter regnum. Gravior occurrit difficultas de tyranno regimine. At regiminis tyrannici plures gradus. Alius enim abu­ sus potestatis iegislativae aut exsecutivae per modum ac­ tus, et alius abusus systematicus seu habitualis. Iniqua quidem lex quae tributa imponeret ultra civium vires aut non servata debita proportione: et multo iniquior lex quae Christianos averteret a fide aut subditos adduceret ad morum corruptionem. Huic etiam regimini multiplex excogitari potest re­ sistentia: passiva, nempe, et activa; haec altera, lega­ lis et illegalis; postrema, denique, civilis seu pacifica atque militaris sive bellica l. 364 Et resistentia quidem passiva contra tyrannicum regimen, per se loquendo, est licita: nemo enim, per se, obligatur lege nisi iusta; est autem iusta quae ordinat in commune bonum, fertur a competenti auctoritate atque attingit subditos ad proportionem debitam Qua­ propter lex humana quae non conferat in commune bo- 363 sioni. At temporanea huiusmodi sublectio, in his rerum adiunctls. nihil detrahit iuri defensionis—cuius penes legitimum principem et populum suspendit exercitium—neque purgat aggressionis titulum; mutatis propterca circumstantiis, defensivum bellum erit licitum. J 1 Resistentia passiva nihil innuit praeter inoboedientiam. Resistentia activa legalis positivam dicit contrarietatem mediis lege relpublicae san­ citis. Resistentia activa illegalis civilis seu pacifica contrarietatem me­ diis relpublicae lege vetitis absque armorum tamen subsidio sive recursu ad arma. Resistentia, demum, activa illegalis militaris seu bellica contra­ rietatem armatam nominat. PERTURBATIO REGIMINIS TYRANNICI 233 num, exsuperet legislatoris potestatem, dividat inaequa­ liter civium onera, deficit a iustitia. Ergo ex sese non obligat Sed et contra regimen tyrannicum resistentia activa legalis est licita uti plurimum. Nisi enim media iure rei­ publicae sancita repugnent bonis moribus—lex etenim humana non est morum suprema regula—, aut pericu­ lum maioris mali consulat ne utantur cives privilegio legis, activa haec resistentia nulli officio adversatur. Im­ mo officio respondet quo adstringuntur cives ad com­ mune bonum, cuius interest maxime ne regimen tyran­ nicum toleretur. Si iure igitur fundamentali civitatis recursus sit possibilis ad principem tyranno superiorem, vel facultas conferatur reipublicae tyrannum indicandi, corripiendi, puniendi, ab his non est mediis abstinendum. Neque resistentia activa et illegalis semper est illicita 365 pronuntianda. Nam sicut interdum permittit lex huma­ na quae superiori lege sunt vetita, interdum quoque pro­ hibet quae ex iure superiori forent permittenda; utrorique humana lex iniusta. His igitur mediis licebit uti. 4QU0 in casu non resistitur auctoritati sed violentiae, non iuri sed iuris abusui, non principi sed iniusto aggres­ sori proprii iuris in actu aggressionis»i2. Quia tamen minus malum est sustinendum ubi immineat maius, lllegalem hanc resistentiam omittamus oportet ne se­ quantur graviora incommoda. Sicut ergo prae mediis illegalibus legalia—si spes affulgeat exitus-—sunt tentanda, ab illegalibus oportet abstinere si resistentia in­ efficax et noxia. i Potest autem obligare per accidens, ob vitandum maius malum, pri­ vatum aut reipublicae. Sicut et valet superior lex eius obstare adimpletio­ ni; ubi humana siquidem contradicat divinae—naturali vel positivae—, illi obsequiosus non excusaretur a peccato. J Ziglxana, Summa Phil., Mor. 55, XVII. 234 • ι t · I I DE CARITATE Haec immo resistentia activa et illegalis, si civilis, dicenda est non raro obligatoria. Agitur enim de scriptis clandestinis, de comitiis secretis de operistitiis vetitis, de tributorum defraudatione, de frustranda tyranni ac­ tivitate, contentione, exitu. Quae omnia media, si po­ nantur licita simul atque efficacia, interdum commune bonum postulat reducantur ad praxim. 366 Ipsa denique resistentia activa illegalis et bellica contra tyrannicum regimen est nonnumquam licita ae­ que ac obligatoria. Si enim princeps sive gubernium ad tantam tyrannidem perveniat ut systematice. habitualiter, imminenti discrimini committat salutem publicam, privet populum summis atque essentialibus bonis eius, conculcet fundamentalia iura subditarum, adsit -spes quoque de resistentiae bellicae efficacia, saltem de com­ pensandis exitu—physico aut morali—mala ex bello im­ minentia, bonum commune postulat ut defendatur con­ tra iniustum aggressorem populus innocens. Non agitur vindicta, postquam iniuria fuit consummata; tyrannus huiuscemodi actu, saltem moraiiter, vim infert, quam licet vi repellere; regimen est simile violentiae latronum, et ideo sicut licet resistere latronibus, sic et malis prin­ cipibus l. Casus primus. 367 Exorto in finitima natione bello civili, ut dicitur, ouaestio agigata fuit in coetu sacerdotum de huius belli moralitate. Et fere quidem omnium sententia bellum erat, circumstantiis cunctis perpensis, prorsus licitum. Contra quos tamen stetit Modoaldus, quoniam agebatur de seditione, quam D. Thomas docet peccatum esse gra­ 1 S. Thomas, Sumina Theol., ΙΤ-Π, 69. 4. PERTURBATIO REGIMINIS TYRANNICI 235 ve, et quoniam duceret perfacile usque ad tyrannici­ dium, ab Ecclesia reprobatum et condemnatum. Quaeritur: Num duplex haec obiectio sit revera valida? Solutio Praemittamus Angelicum Doctorem, postquam sedi- 368 tiosos damnavit de mortali \ haec alia protulisse ex­ pressa verba: «Regimen tyrannicum non est iustum· quia non ordinatur ad bonum commune, sed ad bonum privatum regentis, ut patet per Philosophum in 3 Polit., et in 8 Ethic. Et ideo perturbatio huius regiminis non habet rationem seditionis; nisi forte quando sic inordi­ nate perturbatur tyranni regimen quod multitudo su­ blecta maius detrimentum patitur ex perturbatione consequenti quam ex tyranni regimine. Magis autem ty­ rannus seditiosus est, qui in populo sibi subiecto dis­ cordias et seditiones nutrit, ut tutius dominare possit. Hoc enim tyrannicum est: cum sit ordinatum ad bonum proprium praesidentis cum multitudinis nocumento» 2. Bellum ergo civile non est cum seditione confunden- 369 dum. Sed oportet bene perpendatur num maius detri­ mentum immineat multitudini ex suscepto bello civili quam ex ipso regimine tyranni. «Potest enim contingere ut qui contra tyrannum agunt praevalere non possint, et sic provocatus tyrannus magis desaeviat. Quod si prae­ valere quis possit adversus tyrannum, ex hoc ipso prove­ niunt multoties gravissimae dissensiones in populo, sive dum in tyrannum insurgitur, sive post deiectionem tyran­ ni erga ordinationem regiminis multitudo separatur in partes. Contingit etiam ut interdum, dum alicuius auxi» S. Thomas, l. c., 42, 2. * Id., ib., 3m; cf. etiam q. 37. a. 1. 2m. 23G i DE CARITATE lio multitudo expellit tyrannum, ille, potestate accepta, tyrannidem arripiat, et timens pati ab alio quod ipse in alium fecit, graviori servitute subditos opprimat» 370 Propositio autem in Cone. Constantiensi reprobata haec erat: «Quilibet tyrannus potest et debet licite et meritorie occidi per quemcunque vasallum vel subdi­ tum..., non expectata sententia vel mandato iudicis cuiuscumque» (Denz. 690). Quapropter vetitum quidem est ne tyrannus regimine occidatur privata auctoritate —nisi in actu aggressionis, quae alias repelli nequeat, contra vitam civis vel reipublicae. Nec tamen raro contra huiusmodi tyrannum bellum lustum indicitur, cuius possibilis quidem exitus—una cum libertate a tyrannide—mors tyranni. Ideo Bafiez: Marc, l. c., η. 508. ï Merkelbach, l. c. η. 969. 1 250 DE CARITATE cribant et publici iuris faciant in aliqua ephemeride illius civitatis: Ego N. volens reparare scandalum a me datum concurrendo inconsiderate manifestantioni anticatholicae talis diei, declaro me dolere de tali actione, cuius effectus non bene perpendi, et cuius tendentiam contra nostram Sanctam Fidem catholicam et contra auctoritatem R. Pontificis omnino reprobo» \ XI. PASSIVI SCANDALI PERMISSIO Doctrina. » 393 Quaeritur de causis excusantibus a praeviso, nec ta­ men volito, futuro scandalo, ita quod scandalum huiuscemodi non imputetur ei qui scandalizavit indirecte (381). Porro a passivo scandalo pharisaico (377) quaelibet ratio excusat: cum is enim qui ex malitia propia scan­ dalizatur, in necessitate nulla versetur, ipsi non tene­ mur subvenire cum incommodo proprio; hinc et Domi­ nus scandalum pharisaeorum contempsit (Mt 15, 14). Vult autem caritas ne offeramus sine ratione ulla occa­ sionem peccandi vel iis qui ex malitia peccant; ideo requiritur et sufficit vera quaecumque causa. Propter scandalum igitur pharisaicum nulla bona, spiritualia aut temporalia, sunt a nobis, uti plurimum, dimittenda: bonum enim spirituale satis compensat illud malum, et si quis temporalibus propterea valedi­ ceret, «hoc et noceret bono communi, daretur enim ma­ lis rapiendi occasio; et noceret ipsis rapientibus, qui retinendo aliena in peccato remanerent» 2. Dixi ut plu> Ferreres, Casus Conse., I, 238 s., ed. 1926. ï S. Thomas, Summa Thcol., Π-Π. 43. 8. PASSIVI SCANDALI PERMISSIO 251 rimum, nani «si malum quod timetur esset longe maius bono quod obtineretur opere, ut si timeretur peccatum valde grave in articulo mortis, aut plures esse peccatu­ ros; ita punitio peccatoris aliquando relinquenda, si ti­ meatur schisma» *, tunc dimittenda essent. Tenemur quoque opera indifferentia omittere ubi vel levis causa desit ut his vacemus; sic clericus tenetur, ubi facile pos­ sit, declinare, per aliam transiens viam, homines nefa­ rios qui videntes eum deambulantem blasphemabunt A scandalo passivo pusillorum (377) ratio excusat 394 proportionate gravis: hoc enim scandalum subaudit pro­ ximum indigentem; nec tamen tenemur caritate provi­ dere commodo proximi cum maiori vel pari nostro in­ commodo. Pensetur ergo oportet tum gravitas indigen­ tiae tum nocumentum ex subventione secuturum—nobis ipsis vel ordini sociali ex frequenti praxi consimili—tum conexio actus nostri cum scandalo alieno eiusque in hoc influxus, ut causa sufficiens aut insufficiens pronun­ tietur 2. Propter scandalum ergo pusillorum nullatenus a no­ bis dimittenda sunt bona quae, ex iure naturali vel positivo-divino necessaria veniunt ad salutem necessitate medii: quoniam, si necessaria nobis, caritas vult ut nosipsos prae proximo diligamus; si vero necessaria alte­ ri, petit caritas ut subveniamus ei qui magis indiget, po­ rro qui scandalizatur corruit sponte. Nec illa ulterius 1 Merkelbach, Th. Mor., I. 963, ed. 3. 2 Gravior propterea causa petitur quo peccetum timetur probabilius, gravius aut plurium. Et probabilius quidem peccatum imminet quo pau­ ciores vel levlores femina vestes induat, quo nudatio pariter minus soli­ ta : gravius, si id agat coniugata—excitans concupiscentiam adulterii—aut inde plures feminae—eius normam sectantes—liberiorem vestiendi modum imitentur: plurium, denique, si insufficicnler tecta procedat publice quam si privatis coetibus se exhibeat, utputa occasione sollemnioris prandii. 252 I DE CARITATE bona quae nobis exsistunt necessaria necessitate prae­ cepti negativi iuris naturalis: haec etenim non dimit­ tuntur absque peccato—cum obligent semper ac pro sem­ per—, prohibet autem caritas ne peccemus ipsi, quamvis inde proximi peccatum praepediamus. 395 Propter illud tamen scandalum cessant quandoque seu non obligant praecepta affirmativa naturalis iuris: in concursu enim superioris legis vim amittit inferior propriam; a fortiori praecepta iuris positivi, cum divini tum praecipue humani. Consiliorum vero praxis seu exsecutio, quandiu re­ manet libera—seu non obligatoria—, saepius differenda, interdum dimittenda est simpliciter x. Propter pusillorum, denique, scandalum interdum temporalia nostra dimittenda sunt, nam spirituale dam­ num, etsi liberum, proximi quandoque maioris est facien­ dum quam temporale proprium; nullatenus ramen tem­ poralia aliena quorum cura nobis commissa—nisi con­ sensus domini rationabiliter praesumatur—, quia non tenetur facere eleemosynam nisi ille cui superfluum est, superflui igitur dominus. 396 At quoties bonum nostrum, spirituale aut temporale, cadens sub praecepto vel sub consilio, dimittendum dixi­ mus, ad necessitatem proximi subintellege, cui forsan 1 «Ubi ex opere consilii sequitur grave scandalum pusillorum, tunc debet omitti ta'e opus consilii vel differri ad tempus, vel si opus non est mignae utilitatis, et scandalum est magnum, totaliter debet dimitti si scandalum sit mortale; sicut si ex hoc quod mulier ieiunat ex consilio semper sunt iurgia inter ipsam et maritum usque dum veniat ad mor­ tale, laudabilius est et debet illud dimittere» (Vitoria, in II-II, 43, 7> n. 5, ed. Beltrân de Heredia). ■^1 Quandoque tamen caritas ad se vel ad alios postulare vel suadere po­ test consilii exsecutionem non obstante scandao: agitur actus cum effec­ tu duplici et potest effectus bonus intentus iustificare plene alterius effec­ tus permissionem (I. 159). Ipsi scrupuli quibus conscientia angitur dicunt quandoque grave incommodum, huiusccmodi scandalum excusans. PASSIVI SCANDALI PERMISSIO 253 fit satis si alium in obtentione, retentione seu adimple­ tione modum serves vel expectes tempus. Saepe quoque pusillorum scandalum vitari poterit per admonitionem de actionis rectitudine—puta ob dispensationem—et suf­ ficienti causa; si post datam congruam explicationem, cuius proximus capax est, scandalum persistat, hoc po­ tius quam pusillorum dicendum pharisaicum. Casus primus. Videns quendam periodicorum venditorem exponere, 397 cum animarum gravi scandalo, folia plurima irreligiosa et turpia, Faustus ignem apposuit noctu qui aediculam et periodica consumpsit penitus. Rem gestam aperuit postmodum confessario, eamque probare nititur quoniam et bonum spirituale, plurium maxime, praeponendum est temporali unius emolumento, et nemo umquam ius ha­ bet qui rebus abutatur quamvis suis, et meritoria, prae­ terquam licita, defensio innocentium contra aggressorem prorsus iniustum. At confessarius ipsum arguit de in­ discreto zelo. Quid de confessarii sententia? Solutio Nulla profecto dubitatio quin bonum spirituale plu- 398 rium praeponendum sit temporali unius emolumento, et ideo nos adstringi ut dimittamus temporalia nostra ne simus proximis vera peccandi occasio; non tamen se­ quitur nos inde ius habere ut destruamus temporalia aliena ad impediendum quod alii dant scandalum. Nec opponatur nemini ius esse ut abutatur rebus suis· 254 i DE CARITATE dominium enim et honestus usus non iisdem limitibus continentur; proprietas non amittitur abusu. Hic equi­ dem, quoniam malus, est poena dignus; at non privatus poenam imponit licite, verum competens una auctori­ tas: esset namque contra commune bonum si cuilibet liceret vindictam sumere de malis quae in societate com­ mittuntur. Sed id dumtaxat, practice, Faustus noster fecit, pu­ nire venditorem periodicorum: eo etenim quod noctu apposuit ignem ut damnificator tegeretur, impossibile venditori erit cognoscere ob quam causam fuit ei dam­ num illatum, num, v. gr., ob praeviam iniuriam perso­ nalem aut propter periodica quae vendit factioni poli­ ticae propitia. Non igitur in posterum abstinebit ab ex ponendis foliis scandalosis. 399 Quid si ob damnum sibi illatum venditor revera pro­ hiberetur ab ulterius exponendis et vendendis irreligio­ sis turpibusque foliis? Imprimis, etiam quando superior lex caritatis impo nit cuilibet cessionem vel dimissionem temporaliu H —quorum possessionem vel retentionem non prohibet iustitia—, non propterea permittit a privatis auferri id cui dominus seu proprietarius tenetur valedicere. Sic in gravi necessitate corporali proximi dives tenetur sub mortali ut tribuat eleemosynam; quin attamen liceat aut indigenti aut alii pro indigente pecuniam a divite subripere (I, 136). Sic Deus praecepit baptismum parvu­ lorum, at ministrandum voluntate parentum: ita videli­ cet ut invitis parentibus iniuriam faceret qui horum par­ vulos baptizaret (128). Porro, si non habemus ius ut hos parvulos a parentum dominio subtrahamus, quantumvis ex horum ratione agendi immineat illis privatio beatitudinis, a fortiori non habemus ius ut rem aliquam a pro­ PASSIVI SCANDALI PERMISSIO 255 ximi dominio deducamus ideo quod ex abusu rei is tri­ buat proximis occasionem peccandi. Reponit Faustus scandalum activum venditoris con- 400 siderari posse non tantum ut futurum sed ut praesens, velut aggressio iniusta in plurium innocentiam, quae certo aggressio perseverat moraliter quandiu venditor pergit prava folia exponere. Verum non agitur vera aggressio iniusta. Nam prae­ terquam scandalum activum vagatur extra terminos iniustitiae, aggressio importat vim, quae tamen iis qui scandalizantur nulla infertur. Qui scandalum passivum patitur, peccat libere. Unde neque licet vi defendere mulieris pudicitiam quae fornicario consentit seu non resistit. Sed nec omnis defensio, etsi contra iniustum aggres- 401 sorem, licita; oportet enim coangustetur intra limites moderatae tutelae. Porro datur, uti plurimum, defensio alia, iuridica si­ mul ac efficacior, denuntiatio nempe civili auctoritati, quae potest non modo prava folia destruere nunc expo­ sita verum et impedire ne exponantur similia in pos­ terum. Quod si denuntiatio unius vel alterius careat efficacia, fiat coniunctis omnium proborum viribus sive in foliis periodicis sive litteris ad civitatis praesidem. Ubi huiusmodi defensio, legalis et pacifica, sit inutilis, privata defensio violenta, qualis illa Fausti, fert secum peiora consectaria et ideo est omittenda. Lex enim vel sententia si favet venditori, hic animosior redditur ad folia illa exponenda; animosiores quoque redduntur ven­ ditores ceteri, quotquot timore retinebantur hactenus. Jmmo et difficilior erit venditio periodicorum honesto­ rum, ob animositatem quasi lege sancitam. Forsitan et timendum est ne, prout Faustus ignem apposuit illi aedi- 25Θ DE CARITATE colae, homines depravati apponant ignem catholicis donibus editorialibus. Liquet autem defensionem ex qua timenda sunt maiora mala esse, ipso facto, illicitam (369). Confirmanda est igitur sententia confessarii: Faustus egit ex indiscreto zelo, seu ex zelo non secundum scien­ tiam. Alii casus. 402 C. II.—Teneturne patronus plus aequo solvere opera­ rio ideo quod praevidet ipsum alias blasphematurum; item parochus teneturne remittere iura stolae sibi de­ bita ideo quod parochianus, de sua quamvis obligatione conscius, in varias erumpat obtrectationes si iura illa exiguntur? Sol.—Negative ad utrumque. In primo casu, quoniam incommodum illud plus aequo solvendi uni operario, li­ cet in se leve, saepe occurrere potest et apud multos; unde in complexu fit grave. In altero, quoniam grave incommodum obveniret inde tum ipsi parocho tum eius successoribus. Ita Mare x. 403 C’. III—Teneturne femina abstinere semel aut ite­ rum ab audienda missa dominicali ad mariti blasphemias impediendas? Sol.—Saltem potest. Cum de obligatione tamen non constet, ob Auctorum sententias varias, illae omissiones non sunt a confessario urgendae, at consulendae ut ma­ xime. 404 c. IV.—Num puella teneatur evitare conspectum viri a quo se turpiter amari novit. Sol—«'Puella decenter ornata valde probabiliter non ‘ Marc, Inst. Mor., I, 512. cd. 1927. PASSIVI SCANDALI PERMISSIO 257 tenetur, certe non sub gravi, evitare conspectum viri, a quo se turpiter amari novit; quia scandalum non est datum, sed ex adamantis malitia acceptum; ideo puella non tenetur se sua discurrendi libertate privare et in­ commodum subire semper expendendi num iustam egre­ diendi causam habeat. Contra, graviter peccaret, si se­ mel iterumve abstinendo a deambulatione, a publico conventu, libidinem illius viri abrumpere posset, et non facit, quamvis illi facile foret. Graviter quoque peccaret, si de industria sese eiusdem viri conspectui obiiceret; id enim malum finem proderet». Sic Aertnys-Damen 1 C. V.—Licetne ob causam rationabilem petere ab ali- 405 quo quod hic non praestabit absque peccato? Sol—Cum distinctione: negative, si quod petitur ille praestare nequit absque peccato: nam peteretur ab eo ut agat malum; affirmative, si quod petitur ille praestare possit absque peccato, quamvis praevideatur, nec in­ tendatur, peccatum eius—sic licet petere sacramenta a sacerdote indigno seu in mortali, et mutuum ab usura­ rio (eadem nisi possint, absque notabili incomodo, peti ab alio), iuramentum a peieraturo 12 et debitum a coniuge qui praevidetur ipsum onanistice abrupturus. C. VI.—Licetne ob rationabilem causam alteri occasio- 406 nem peccandi permittere seu non praecludere, immo de industria apponere seu offerre? Sol.—Affirmative ad primam partem, quoniam per­ mittere occasionem peccandi non est inducere ad pec­ catum: sic licet marito qui suspicatur uxoris adulterium 1 Aertnys-Damen. Th. Mor,. I. 384. ed. 1939. 2 Quamvis non liceat petere a latrone ut furetur, a pagano ut iurct per falsos deos, ab avaro ut exigat usuram; licet tamen et manifestare latroni pecuniam ut parcat vitae, et petere iuramentum a pagano ut servet fidem sive foedus, et rogare mutuum ab usurario ut propriae neces­ sitati quis subveniant (cf. S. Τηομαμ, l. cit., 78, 4). 1 258 DE CARITATE hanc secreto observare, hcet parentibus et heris occa­ sionem furandi non auferre filiis atque famulis, et licet vinearum custodibus se abscondere et sic occasionem non praecludere depredatoribus; dum tamen intersit causa proportionata, ut est correptio vel dimissio uxoris, correptio vel probatio fidelitatis filiorum et famulorum, punitio damnificantium quae ulterioris damni sit effi­ cax obstaculum. Ad alteram partem, quidam respondent affirmative, quandiu occasio vel actio non sit mala moraliter, quod occasionem offerre non sit inducere ad peccatum: alii, ex adverso, negative, quod agatur vera inductio et po­ sitiva cooperatio ad peccatum. Hi igitur non permittunt hero clavim data opera in arca pecuniaria relinquere ut experiatur fidelitatem famuli. « 407 C. VII.—Damianus domum suam locaverat Catharinae viduae, quam credebat esse honestam feminam, sed maudit eam a viris suspectis frequentari. Ut veritatem assequeretur, ipse simulavit Catharinam inducere in peccatum, ad quod eam promptam et paratam reperit. Sol.—Ad hunc casum Ferreres: «Graviter peccavit Damianus, seclusa bona fide, Catharinam ad peccandum ficte sollicitando. Ratio est, quia sollicitatio ad actum intrinsece malum, ex natura sua mala est. Nec excu­ sandus est Damianus, ex eo quod animo peccandi cacaruerit; nam, exterius saltem, hanc intentionem osten­ dit, et mulierem, habitualiter male dispositam ad actua­ lem consensum in peccatum mortale incitavit; hoc autem culpa gravi vacare non potest» \ 1 Ferreres, Casus Conse., I, 241, ed. 1926. IMAGINES OBSCENAE XII. 259 IMAGINES OBSCENAE Doctrina. Imago, prout nos attinet, est artificialis similitudo ad 408 repraesentandum expressa ex eo cuius est imago, sal­ tem ut ideato ab auctore imaginis. Materialiter consi­ derata distingui potest prout fit in ligno vel lapide vel tela, coloribus, lineamentis, etc. Ideo sub imaginis nomi­ ne intellegimus sculturas, picturas, photographias, etc. Dicuntur obscenae seu impudicae imagines quae ex­ citant ad libidinem, sive ob scenam quam repraesentant —actionem turpem—sive ob nuditatem personarum —quoad partes inhonestas vel minus honestas—. Et si quidem graviter excitant ad libidinem, sunt graviter seu notabiliter obscenae, v. gr., si exhibent actionem gravi­ ter turpem, vel pudenda adultorum nuda sive transluci­ do velo cooperta l. Si non excitant graviter ad libidinem, sunt leviter seu non notabiliter obscenae, v. gr., si exhi­ bent actionem nimis teneram et amatoriam, vel si, tectis pudendis, reliquas partes adultorum, virorum maxime. Non sunt, e contra, obscenae quae libidinem non excitant, v. gr., imago parvuli, quantumcumque nudi. Conficere, publice exponere, mdiscriminatim exhibe- 409 re aut vendere imagines notabiliter obscenas est graviter scandalosum, nam, attenta fragilitate humana, sunt pro­ ximis peccandi occasio proxima1 2; imagines autem non 1 «Advertendum tamen gravitatem obscenitatis, potius quam ex specie repraesentationis aut ex nuditate ex se, ex quantitate influxus provocan­ di ad libidinem pensandam esse» (Fanfani, Th. Mor.. Π, 139).—«Adverten­ dum interim est imagines naturali seu carnis colore pictas, multo magis quam non sic pictas, libidinem commovere» (Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 390, ed. 1939). 2 «Nuda Venus aut similis obscena imago, pudendis detectis, aut coo­ pertis veste vel velo tenui, valde excitat ad turpia; ergo eam videntibus est occasio ruinae spiritualis. Unde tam pingentes, quas eas publice ex­ ponentes mortaliter peccant» (Salmanticenses Mor., tr. 21, c. 8. n. 64). 19 260 DE CARITATE notabiliter obscenas, non est peccatum scandali, salte •Ï mortale, quoniam influxus ad libidinem nullus aut de­ bilis *, nisi fiant, exponantur, exhibeantur vel vendatur ad libidinem excitandam—tunc enim de gravitate scan­ dali, utpote directi, satis constat (380). «At imagines eximiae artis, quibus intuendis aspi­ cientes maxime moveantur a modo repraesentandi artistico aut ab idea repraesentata potius quam a nudi­ tate, licitum est servare in collectionibus et musaeis; oporteret tamen non omnibus indiscriminatim conspi­ ciendae traderentur, sed artis peritis et personis matu­ lae aetatis. Igitur etiam videtur licitum praedictas ima­ gines conficere et reproducere, et artis peritis vel per­ sonis seriis vendere» 12. i Casus primus. 410 Paula, femina ditissima, hortum suum ad publicam viam situm statuis exornat, transeuntium conspectui obiectis, inter quas non paucae sunt graviter impudicae. A vicino Mauro semel atque iterum reprehensa quod scandalizat transeuntes, Paula respondet eum qui illis statuis offenditur debere oculos avertere, cum sibi in horto suo ius sit agendi pro libitu. Tangens correptio­ nem inutilem et putans se teneri ad finem imponendum tanto scandalo, Maurus, cui nulhim aliud medium oc­ currit, nocte intempesta hortum ingreditur et statuas 1 Ita Fanfani. I. c. Qui tamen addit: «Numquam certo satis commen­ datur ut imagines quoque vel statuae, etsi non notabiliter obscenae, non exponantur publice, cum attenta humana fragilitate semper complures esse possunt qui scanda'.um ex eis patiantur». Et pridem Noldin : «Grave scandalum coTmittunt... qui imagines et statuas etiam non graviter obs­ cenas in publicis plateis exponunt: has enim omnes vident, immo non videro vix possunt: attents autem hominum communi fragilitate, semper complures erunt, qui ex eiusmodi rebus grave scandalum sumunt, etsi non sint graviter obscenae» (Th. Mor., II, 108, ed. 1932). » Merkelbach, Th. Mor., I, 970. ed. 3. IMAGINES OBSCENAE 261 illas impudicas confringit. Quod cum postoa narraret confessario, sibi ipsi confidens, ab eo sub gravi urgetur ad immediatam damnorum reparationem seu ad statu­ arum confractarum pretium Paulae statim solvendum. Quid de ratione agendi Paulae, Mauri et confessarii. Solutio Paula peccavit graviter, cum aliquae ^altem statuae 4Π quibus hortum suum ad publicam viam situm exornat notabiliter dicantur impudicae; tenebatur ergo sub gra­ vi has saltem statuas amovere. Neque valet excusatio eius: primo, quia non est ei in horto, etiamsi suo. ius agendi pro libitu, cum iure suo potius abutatur agens contra proximi caritatem; secundo, quod obligare tran­ seuntes ut oculos avertant est imponere transeuntibus onus nimis grave. Ita Berchin x. Maurus, si quidem bene egit semel ac iterum Paulam reprehendens, male tamen egit, obiective loquendo, sta­ tuas quamvis notabiliter impudicas confrigens. hae cum essent Paulae, cuius non poterat praesumere consensum. Fuit ergo causa iniusta et efficax illius damni quod Paula passa est statuarum destructione (cf. *W8 ss.). Eius attamen actio non fuit subiective peccaminosa. cum non adfuisset culpa theologica, putabat enim se teneri ad scandalum eo modo evertendum. Quapropter prae iudicis sententia ad damnorum reparationem non tenetur. Tenebitur autem post sententiam iudicis, quoniam ad­ fuit culpa iuridica: ideo enim intempestam noctem expectavit ne juridice damnaretur ad damnum compen­ sandum. Confessarius igitur non debuit Maurum obligare ad i Apud Palazzini-De Iorio, Casus Cons., I. 101. 262 DE CARITATE damnorum reparationem immediatam. Quapropter si id fecit ex ignorantia vel inadvertentia culpabili, tunc ipsemet tenetur ut id reddat Mauro quod Maurus pretium solvit: fuit etenim causa iniusta, efficax et culpabilis factae solutionis. Si tamen ignorantia vel inadvertentia fuit inculpabilis confessario, tunc, etsi ad nihil amplius teneatur post solutionem a Mauro factam, tenetur atta­ men, si errorem prius detegerit, hunc penes Maurum re­ tractare (cf. I, 79s). Alii casus. 412 C. II.—An peccent qui partes pudendas pingunt, ex­ ponunt, vendunt ad scientiae anatomicae vel obstetri­ ciae praesidium? Sol.—Negative, quia tales imagines non sunt proprie obscenae cum non provocent ad turpitudinem. Possunt igitur vendi iis qui tali scientiae incumbunt. Quin illa propterea liceat publice exponere. Sic Aertnys-Damen x. 413 C. III.—Utrum obscena dicenda sit pictura in qua persona nuda repraesentatur modo ita artistico aut idealistico ut aspicientes maxime ab arte vel idea re­ praesentata moveantur? Sol.—Negative. «Hinc, e. gr., celeberrima Laocoontis in Museo Vaticano non potest vocari obscena; pariter nun sunt obscenae complures repraesentationes in Cata­ cumbis vel primis temporibus Medii Aevi factae, qua­ rum pietatem admiramur, et quae etiam in ecclesiis catholicis aliquando habentur. Porro nequit profec­ to dici Ecclesiam catholicam et praesertim Ecclesiam in Catacumbis, quo convenerunt sancti martyres et 1 Aertnys-Damen, i. c. IMAGINES OBSCENAE 263 confessores admisisse imaginas obscenas» Ita Prümmer \ C. IV.—Sindulphus, arti pictoriae deditus, cum ar- 414 gueretur a confessario ob confectionem atque expositio­ nem imaginum obscenarum, fatetur se non posse intel­ legere quare illicitum sit pingere atque publice exponere plane nudas imagines, tam virorum quam feminarum, quoniam agitur, ait, de corporis humani pulchritudine exscribenda a pictore, miranda a ceteris. Sol.—Reponat confessarius pulchritudinem corporis humani non esse confundendam cum pulchritudine to­ tius hominis, corpore et anima conflati; immo nec ex­ tollendam supra animae pulchritudinem, nam corpus est animae instrumentum. Quapropter si pulchritudo corporis dum pingitur aut spectatur parit occasionem proximam peccandi, ab eius oportet expressione atque contemplatione abstinere. Neque Sindulphus oblivisca­ tur facti communiter recepti, maiori nempe numero illas immagines publice expositas contemplantium inté­ resse nuditatem pulchri corporis prae corporis nudi pul­ chritudine 1 2. C. V.—Sindulphus instat se audivisse a parocho, qui 415 picturam sacram ei commisit, animi morum in imagi­ nem esse unum cum motu in id quod imagine reprae­ sentatur; porro, inquit, cum homo sit imago Dei, videns 1 Prümmer, Th. Mor. I, 614, ed. 1931. Qui scite animadverti: aNihllominus etiam istae repraesentationes artificiosae vel idealisticae, si re­ praesentant personas nudas adultas, hodie iam non sunt ponendse ante oculos omnium, praesertim iuvenum. quia complures non valent ita bene dignoscere artem, sed potius moventur ex re ipsa repraesentata». a «Non senza ragione, or sono alcuni decenni, un osservatore dei tutto imparzia e ebbe a dire: C‘.ô che in questo campo intéressa la massa, non è la bellezza del nudo, ma il nudo della bellezza» (Pius XII, alloc, diei 8 noV. 1952; AAS, 44 [1952], p. 872). DE CARITATE 264 picturam humanae pulchritudinis surgit sponte ad di­ vinae contemplationem. Sol.—Respondeat confessarius, cum D. Thoma \ mo­ tum in imaginem esse duplicem, prout haec formaliter consideratur, ut imago, et prout consideratur materia­ liter, ut quaedam res; poiro, etsi primus motus sit unus in imaginem et in id quod per imaginem repraesentatur, motus alter non est unus ac idem. Fur, utputa, qui contemplatur statuam argenteam alicuius sancti, sistit in statua materialiter seu in argento statuae. Ita, cum sit in natura lapsa magna inclinatio ad ea quae placent sensibus, non infrequenter accidit quod sistat homo in pulchritudine admiranda humani corporis prout idonei delectationi sexuali potius quam sub aspectu formali et idealistico. , ; ’’· 41G C. VI.—An concubinam pingens amasio peccet mor­ taliter peccato scandali? Sol.—Affirmative, quoniam talis imago est amasio fomentum et incitamentum turpis amoris; porro cum pictor credat probabiliter amasium ea abusurum, tradi­ tio picturae homini sic deperdito est quasi donatio gla­ dii parato se interficere. Limita tamen hanc doctrinam, nisi scilicet iusta causa excuset, quae non est sola amis­ sio lucri ex tali pictura—alias, cum haec semoer adsit, semper liceret eam pingere—, sed causa iusta debet esse metus mortis, mutilationis, aut alterius similis damni. Sic Salmanticenses 2. Thomas, Summa Theol., • Salmanticenses Mor., l. c., > 9. ΓΓΙ. 25, 3. n. 63. SPECTACULA INDECENTIA XIII. 265 SPECTACULA INDECENTIA Doctrina. Spectacula dicuntur repraesentationes scaenographi- 417 cae ad aliqua facta, vera vel imaginata, publice exhi­ benda. Quantumcumque de se non sint mala moraliter, nam de se nihil dicunt nisi ludum, tamen «nostris tempori­ bus haud pauca spectacula sunt prava tum propter res contra religionem aut bonos mores repraesentatas, tum propter vestes immodestas repraesentantium» *. Hinc Merkelbach: «Graviter peccant auctores et ac­ tores comoediarum in quibus ncn parcitur virtuti aut bonis moribus aut religioni, vel saltationum theatralium valde turpium in quibus ob inhonestum vestitum, obscaenos saltationis modos, aut lascivas gesticulationes vel 1 Prümmer, Th. Mor., I. 615, ed. 1931.—«Ad mores quod attinet, prae­ cipue in materia castitatis, certe plurima nostrae aetatis theatra turpia sunt et inhonesta. Generatim repraesentantur res amatoriae: persaepe ac­ tores et actrices indecenter vestitae amorem libidinosum inter se mani­ festant per verba, gestus, actiones lascivas, quibus fieri non potest, qum spectatores, in primis iuvenes. ad graves commotiones carnales et ad cogi­ tationes ac desideria impura excitentur, hisque quoque saepe consensum praebeant, vel tempore scenae, vel etiam postea. Accedunt frequenter salta­ tiones obscenae in intervallis fentr actes). Religionem praeterea graviter offendunt illae repraesentationes, quarum spiritus, finis, thesis, uti dicunt, est mentem imbuere erroribus moralltatis independentis. excusando vel etiam praedicando et exaltando amorem liberum, adulterium, divortium, neo-ma thusianisinum, odium, vindictam, sulcidium. aliaque crimina; de­ ridendo quoque moralem Christianam ut nimis duram, hypocritam etc. Haud raro etiam Ecclesia catholica, eius ministri, doctrina et praxis, facta historica (uti inquisitio) falso proponuntur et ludibrio habentur. Haec omnia, ut pronum est. spectantium religionem et fidem circa doctrinam Christianam facile graviter concutere, et sponte dubitationem vel indif­ ferentiam eorum mentibus ingerere possunt» Apud Palazzini-De Iorio, Casus Conse., I, 243. CERTAMINA PULCHRITUDINIS 275 Ut hae qualitates innotescant, feminae contendentes paucissimas atque succintas vestes induunt, iudices perscrutantur et mensurant omnes ac singulas partes corporis, adstantes ceteri avide intuentur tum femina­ rum corpora motusque varios, tum etiam iudicum ope­ ram percuriosam x. Nec minimum ergo dubium subest quin puellae de- 432 certantes se gerant immodeste in exhibitione, gestibus, incessu, ut appareant inde gratiosiores; immo quin iu­ dices et adstantes ceteri carnales patiantur commotiones et versentur in occasione proxima peccati. Practice dixeris huiusmodi certamina ad unam agi libidinem pascendam cum adstantium tum praecipue iudicum. Fiunt etenim absque ulla vera necessitate vel utilitate; fovent degradationem feminae, cui et natura­ lem pudorem auferunt, propugnaculum castitatis, et exaggerant physicam pulchritudinem, quasi femina pa­ riter ac bestia, aestimanda sit ad unam corpoream per­ fectionem. Nec scandalum hodie continetur intra parietes aulae in qua peragitur certamen; protenditur enim per diaria, folia et ephemerides ad absentes, cuiuscumque condicio­ nis, aetatis, sexus. Sunt igitur haec certamina damnanda de mortali 433 pro iis qui libere partem in ipsis sumunt, pro puellis se exhibentibus, pro promotoribus, pro indicibus et pro 1 «II modo di designare una miss è quanto mal sccnccrtante per chiunquo conservi un tantino di pudore Tnsorge la nausea al solo leggerne 1 rcsocontt fomiti da glornall correnti per 1? mani di tutti Vi si paria d’indumerti quasi adamitlci e da sniaggia, di tela flnlssima che cons nta il rllievo di qualslasl neo sottostante: di misurazloni dclle parti dei corpo. n essura esclusa. e meticolossainente : ed altro. Si agglunge che 1'esarre descritto è, d’ordinario. sostenuto In presenza di quanti dcsidernno esaltarsi allo snettacolo prottratto per ore» (Guarise, in Palestra del Cle­ ro, 1954, p. 496). 20 276 DE CARITATE adstantibus ceteris \ Oporteret negare vim concupiscen­ tiae ex peccato originali cuique innatae si dicere veli­ mus nullum his inesse proximum libidinis periculum. De facto ea damnarunt, quae in suis dioecesibus pa­ rabantur, plures epicopi. Ceteroquin, si Pius XII acriter improbavit exhibitiones quae in cinematographo atque televisione interdum dantur quod agatur nempe de fe­ minarum male tectarum imaginibus 2, a fortiori quidem improbandae sunt exhibitiones quibus non iam imagines femineae sed ipsae feminae fere nudae offeruntur. Casus primus. . <* 434 Occasione festivitatis B. Mariae V. in caelum assump­ tae, in parvo pago, prope litus maris, quo multi con­ fluunt ex magna urbe ad balnea sumenda, indicitur sic dictum certamen pulchritudinis inter puellas praesentes. Ad spectaculum evolvendum a syndico loci expetitur theatrum municipii; Parmenas, syndicus, cum sit bonus Christianus, pergit ad parochum, expetendi consilii cau­ sa. Ex una parte et ipse vellet theatri usum denegare; cx altera vero, cum resciverit fere omnes assessores ces­ sioni esse favorabiles, metuit ne occasio inde sumatur ad crisim in municipio provocandam, ex qua timetur ad­ ventus syndici factionis socialistarum. At ita paratus est ut quidquid parochus consulat, ipse exsequatur propriis incommodis posthabitis. Quid consulere debeat parochus syndico in casu? 1 Sic quoque Guarise, l. c., pp. 495 ss. et Connell in The Amer Ecce. Rev., 1947. pp. 387 ss.—Kelly, in Theol. Studies, 1949. pp. 76 s., quantumvis mitior, in feminarum degradatione insistit haec certamina sponte con­ sequenti. i A AS. 49 [19571, pp. 210 S. CERTAMINA PULCHRITUDINIS 277 Solutio Supponimus: l.°) certamen pulchritudinis non esse 435 indictum in contemptum religionis, id est festi Assump­ tionis B. Virginis; 2.°) ubi theatrum municipii denege­ tur, certamen tamen habendum esse in alio loco pagi; 3 °) periculum crisis et consequentis adventus syndici socialistae certo imminere; et 4.°) adventum syndici socialistae futurum fore pago graviter damnosum. His etiam in adiunctis consulat parochus denegationem usus theatri. Huius namque concessio importat cooperationem positivam et quidem eius qui ex officio tenetur de publica pagi moralitate curam gerere x. Im­ portat insuper scandalum, pagi imprimis—contra bonum illud commune quod urget syndico defendendum atque fovendum—, ceterorum etiam catholicorum quotquot venient in concessionis huius notitiam, maxime si no­ verint episcoporum ac Summi Pontifices damnatio­ nem (433): nam quam dabit omnibus noster syndicus explicationem congruam? Maior etenim pars cum audiet crisim imminere mu­ nicipio ubi theatri usus pro tali certamine denegetur, putaret crisim auspicantes quaerere vel minimum prae­ textum, et ideo theatri usu concesso periculum non amo­ veri crisis, sed momentanee protrahi. Piures insuper advertentes syndicum catholicum paria, forsitan et maiora2, mala permittere quam timenda sint a socialista, non videbunt rationem sufficientem ut Parmenas pergat in officio. > Si syndicus tenetur ex officio moralitatem publics m tueri, officio prohibetur, a fortiori, ne publicae immoralitati cooperetur (455) J Notum est in Italia senatricem Merlin, quantumvis socialistam. le­ gem proposuisse Parlamento qua haec pulchritudinis certamina expresse interdicantur. 278 DE CARITATE Deneget ergo theatri usum; parochus et cuncti ho­ nesti cives accedent adiutores. Si quae vere mala timet vitare nequit, patienter ferat: pars enim est patientiae adversa tolerare ea cum declinare non valemus. Alii casus. 436 C. II.—In quadam civitate initum est certamen ut puellarum pulcherrima eligatur quae in scaenico ludo religioso personam agat B. Mariae virginis. Valeria bo­ nis moribus aeque ac venustate praedita, cum audierit nonnullos ex episcopis in certamina pulchritudinis in­ vexisse, confessarium sciscitatur num sibi liceat certa­ mini concurrere. Sol.—Simplicitate, abs dubio. Valeria ducitur quando vetita suspicatur ab episcopis omnia pulchritudinis cer­ tamina, nam vetitum restringitur ad certamina quae praestant nuditatibus. Sed aliud est nuditas muliebris et aliud muliebris pulchritudo. Cum ergo pro selectione vices gerentis B. Mariae V. sola pulchritudo, absque nu­ ditate vel minima, attendatur, confessarius Valeriam doceat sibi prorsus licere certamen hoc adire. Moneat autem ut B. Mariae V. dum personam agit modestiam atque pudorem imitetur. 437 C. III.—In alia civitate nuntium fuit datum de cer­ tamine in quo. servatis usque ad unguem modestiae le­ gibus, puella pulcherrima deligatur quae donetur civi­ tatis nomine. Decertare vellet Herisia, quae, propterea petit a confessario num mortaliter peccet pulchritudi­ nem tantam arte fingens quantum necessariam putat pro victoria. Sol.—Respondet Caietanus: «Fictio, nisi sit pernicio­ sa, non est peccatum mortale: sicut de mendacio dici­ CERTAMINA PULCHRITUDINIS 279 mus quod solum perniciosum est mortale. Mulierum au­ tem fucatio officiosa est, ad pulchritudinem serviens, non perniciosa secundum se: sicut nec suprema pul­ chritudo naturalis. Quando enim unus effectus potest ab arte et natura fieri, eiusdem rationis est si a natura, et si ab arte fiat: ut patet de sanitate. Et propterea si pulchritudo naturalis non est secundum se perniciosa, consequens est quod nec pulchritudo artificialis secun­ dum se sit perniciosa. Et si dicas quod ars in fuco non facit, sed mentitur pulchritudinem mulieris: responde­ tur quod verum est, sed quantum ad propositum spec­ tat, perinde est ac si faceret pulchritudinem: quoniam ratio mendacii apposita non addit deformitatem mor­ talem, ex hoc ipso quod mentitur pulchritudinem non perniciosam» x. C. IV.—In parvo aliquo pago paratur certamen pul- 438 chritudinis in quo puella venustate praestans cumuletur honoribus. Certamen adire vult Sabina, religiosis mori­ bus instructa. Timet autem, non quidem immodestiam vel scandalum, cum certamen satisfaciet castitatis et pudicitiae normis, sed ne propria vanitas foveatur et aiiena exasperetur, ipsa si palmam ferat. Sol.—Haec equidem pericula communia sunt omni competitioni, muliebri maxime, nec propterea quaelibet competitio, etsi muliebris, damnanda est. In casu appli­ canda sunt principia iamiam tradita (394 s.) de dimit­ tendis temporalibus ad vitandum scandalum invidias videlicet alienas; nam contra propriam vanitatem non­ nullis aliis mediis poterit se Sabina communire. Si ho­ nores igitur quae victrici dabuntur malum compensent » Caietanus, in Π-II 169. 2. n. 5—Nec opponatur competitionem agi in qua victoria unius cedit in infortunium ceterarum. Primo, quod nec cetcrac contendentes despicient artem. Insuper, quod nec ipsimet ludlces excellentiam totam tribuent naturae. 280 LIBRI PRAVI DE CARITATE ex alienis imminens invidentiis, licet Sabinae his invidiis occasionem dare; non autem alias. 439 I C. V.—Herena, quae saepe audivit de certaminibus pulchritudinis et cuperet ceteras puellas quandoque su­ perare, tota sic est intenta servandae augendaeque ve­ nustati ut dixeris quaslibet alias animi corporisve dotes parvi vel nihili facere. Quin propterea parata sit certa­ mini interesse a morum normis dissono. Sol.—Quoniam non agitur certamen inhonestum, scandalum non dant puellae adstantibus. sed promotores puellis quippe quibus occasionem vel ansam praebent magnipendendi pulchritudinem corporis atque mi­ noris habendi qualitates animi. Sunt enim plura nubili feminae praestantiora, prudentia domestici regiminis, ars multiplex quoad officia domestica, modus exteriorum actionum, castitas, fidelitas, circumspectio. Haec enim appetunt viri bona in ea quam eligunt uxorem, potius quam concubinam; his contra destitutam qua assum­ pserunt facilitate et repudiabunt. Ad haec igitur sunt puellae promovendae. Quapropter si certamen fit pul­ chritudinis, id fiat quoque ac praecipue domesticarum artium et virtutum. XV. LIBRI PRAVI Doctrina. 440 Merito Gury: «Ex omni scandalorum genere nullum magis execrandum est, quam quod ex impiis et obscaenis libris procreatur. Haec est diabolica inventio omnium efficacissima ad animas turmatim in gehennae ba­ rathrum detrudendas. Haec est pestis omnium maxime dira et immanis, quae non unam tantum regionem aut 231 aetatem inficit, sed ad universa loca et tempora diffun­ ditur, omniaque innumeris complet stragibus. Quis autem dicere posset horrenda mala, quae Religioni et moribus ex pravis libris, velut ex letali fonte, exorta sunt, et quidem usque ad finem mundi propaganda atque mul­ tiplicanda?» x. Dicuntur libri impii, seu ex professo contra Reli­ gionem. qui data opera vel religionis fundamenta vel aliquod ex catholicis dogmatibus impugnant vel deri­ dent, vel Ecclesiae ministros calumniis impetunt2 Di­ cuntur libri obsceni seu pornographie! qui ex suapte natura, propter res turpes atque lascivas quae docent vel describunt, graviter excitant, uti plurimum, pravam libi­ dinem 3. Numquam licet, ut patet, libros hos scribere; si enim 441 mala intentione agatur, impugnandi Religionem, dog­ mata Christiana, Ecclesiae ministros deridenni vel con­ temnendi, pravam libidinem excitandi, quoniam adest scandalum directum; si praeter intentionem malam, quoniam datur aliis, scilicet lectoribus, occasio eaque obiective proxima deserendi veram fidem vel corrumpen­ di bonos mores. Lex ipsa naturae prohibet librorum lectionem quae fidei vel moribus periculum afferat; et si quidem pericu­ lum proximum (absolute vel relative) gravis damni spiri­ tualis, sub mortali; sub veniali, contra, si periculum (absolutum vel relativum) sit aut remotum gravis damni » Gury, Th. Mor., I, 240. ed. 1889. 2 «Alii (sunt) non ex professo contra Religionem qui obiter aut data occasione dumtaxat aliquid Religioni adversum, vel subinde Ecclesiae mi­ nistros insectantur» (Aertnys-Damen, Th. Mor., Π. 505, ed. 1939). ’ «Alii (sunt) subobsceni, in quibus exiguum dumtaxat obscoenitatis invenitur ; ad quam speciem pertinent libri erotici, id est, de amoribus agentes quales sunt multa dramata, comoediae, poëmata, et aliqui libri romanticl» (Id., ib.). 282 ’ ' i DE CARITATE aut proximum damni levis. Retentio horum librorum pro tanto iure naturae est vetita pro quanto periculum inde oritur Quod a retinente vel ab aiio legantur cum fidei morumve discrimine. 442 Hoc utrumque vetitum naturalis iuris roboratur Iure Canonico, quo fideles prohibentur quominus, absque de­ bita licentia ( legant vel retineant libros 1 tum impios tum obscenos (can. 1398, § 1; 1399, 3.°, 6.°, 9.°); a qua Codicis prohibitione excluduntur Cardinales. Episcopi, etiam titulares, aliique Ordinarii, necessariis attamen cautelis (can. 1401); etiam iis adhibendis qui legitima licentia gaudeant nam «licentia a quovis obtenta nullo modo quis eximitur a prohibitione iuris naturalis legendi libros qui ipsi proximum spirituaie periculum praestant» (can. 1405, § 1). At cum prohibitio ecclesiatica lata sit ad praecavendum generale periculum, urget etiamsi in r asu peculiari periculum non adsit (can. 21), quapropter ubi naturalis lex non urgeret. Ecclesiastica, demum, pro­ hibitio munitur excommunicatione Sedi Apostolicae spe­ ciali modo reservata in eos quis scienter sine debita li­ centia legunt vel retinent libros2 publici iuris factos apostatarum, haereticorum et schismaticorum qui apo­ stasiam, haeresim, schisma propugnant (can. 2318, § 1). 1 «Quae sub hoc titu'o (nempe XXIII Codicis, ideoque canonibus 1384 ad 1405) de libris praescribuntur, publicationibus diariis, periodicis et aliis editis scriptis quibuslibet applicentur, nisi aliud constet» (can. 1384. S 2). J Aliter atque supra, hic agitur de libris proprie dictis, et ideo de publicationibus periodicis ligatis in fasciculis Merkelbach, Th. Mor., II, 976, ed. 3. s Aertnys-Damen, L c. I, <04. 310 DE CARITATE autem in casu, dominus hospitii, meliori quo fieri potest modo, debet significare, se, ob praedictam solummodo rationem, taiia folia exponere, nec eorum argumenta probare. Ipsi etiam advigilandum est, ne citra necessi­ tatem exponantur, utque quamprimum destruantur» ’. Huc e volumine superiore Caszts accedat: Num ratio excusans cauponem afferentem carnes hospiti diebus abstinentiae, ipsum excuset pariter carnes praebentem vetitas propriis filiis (I, 172). XIX. ARTIFICUM ET MERCATORUM COOPERATIO Doctrina. 489 Artifices dicuntur qui rem efficiunt; mercatores au­ tem, qui rem vendunt. Cum agitur de libris, ephemeri­ dibus, diariis tum artifex tum mercator specificum no­ men obtinet, typographi nempe atque bibliopolae. Dice­ mus ergo de artificibus et mercatoribus in genere; inde, in specie, de typographis et bibliopolis, immo de ceteris quotquot ephemeridis vel diarii diffusioni favent. Res efficere aut vendere quae ex se non habent nisi pravum usum numquam licet, v. gr., instrumenta ad so­ lam generationem impediendam vel pharmaca ad unum abortum procurandum apta; nisi certo constet aliquem illa petere in alium, bonum, finem, v. gr., pro studio vel instructione in scholis medicinae. Neque licet efficere aut vendere res quae ad malum usum destinari solent, v. gr., venenum et pharmaca abortiva, ex se tamen aliis etiam usibus utilia; nisi aut constet petentem non ipsis abusurum—alias moraliter certa datur peccandi occa­ 1 Marc, l. c. ARTIFICUM ET MERCATORUM COOPERATIO 311 sio—aut adsit causa proportionate gravis Res ceteras ïacere atque vendere licet sola lucri ratione, etsi in ge­ nere praevideatur eis multos abusuros, nisi confectio­ nem vel venditionem lex prohibeat2 aut constet de pe­ tentis intentione prava (quae non est praesumenda), quia tunc requiritur proportionata causa, quantumcumque res denegata ab uno facile ab aliis haberetur In typographia cooperantur proxime qui typos ordi- 490 nant, chartam typis imprimunt, prima specimina corri­ gunt, dirigunt impressionem, etc.; remotam vero qui atramentum parant vel chartam, libros impressos or­ dinant, ignem admovent machinae, etc. Et si quidem rypographiae praecipuus sit scopus librorum vel ephe­ meridum vel diariorum publicatio quae ex professo ad­ versantur fidei vel bonis moribus, cooperatio tam pro­ xima quam remota illicita. In aliis vero typographiis in quibus huiuscemodi scripta raro dumtaxat typis dantur, licet cooperari remote ob causam gravem; immo vel ipsi qui proxime cooperantur, at nescientes quid editur, videntur ob similem causam excusandi. «Librorum venditores libros (442n) de obscenis ex 491 professo tractantes ne vendant, commodent, retineant; ceteros prohibitos venales ne habeant, nisi debitam li­ centiam a Sede Apostolica impetraverint, neve cuiquam vendant, nisi prudenter existimare possint ab emptore legitime peti» (can. 1404). Cooperantur, denique, saltem materialiter ad ephe1 Causa requiritur eo gravior quo gravior abusus praevidetur: gra­ vior igitur si praevidetur re negata peccatum impediendum; si petens sit abusurus re in damnum tertii, metus mali exigitur, ex denegatione. acqulvalentis. - «Si operibus alicuius artis ut pluries aliqui male uterentur, quam­ vis de se non sint illicitae, sunt tamen per officium principis a civitate extirpandae» (S. Thomas, Summa Theol., Π-Π, 169, 2, 4.m. 312 ARTIFICUM ET MERCATORUM COOPERATIO DE CARITATE meridum et diariorum pravorum conservationem et dif­ fusionem scriptores, qui in eis collaborant, annuntiato­ res, qui venalia nuntiant, subscriptores qui pecuniam et nomen dant. Horum omnium cooperatio, quantumvis materialis, eo graviorem exigit causam quo in publica­ tionis vel subsistentiam vel commendationem influxum validiorem exerceat. Casus primus. 492 Principalis proprietarius et actionista cuiusdam so­ cietatis pharmaceuticae italicae ad perfectam conscien­ tiae suae tranquillitatem hunc proposuit casum Ariminio confessario. Societas pharmaceutica suppeditat fere 200 genera medicamentorum tabernis in regione, in qua sita est. Inter haec medicamenta sunt etiam quaedam commu­ niter adhibita, licet non exclusive, ad frustrandum ma­ trimonii finem. Rationes, cur actionista principalis, vir vere cathoiicus, consensum dederit ut haec medicamenta distri­ buantur a societate a se directa, sunt sequentes: a) Plus quam moraliter certum est fore ut alii dis­ tributores illorum medicamentorum instituantur, qui exclusive illis propagandis operam dent, si ille ea reiciat; quapropter nisi ita faciat, ea medicamenta magis propagentur ac maius damnum habeatur. b) Qui dicuntur negotiorum societatis actores (agen­ ti) vetantur data opera divulgare illa medicamenta in clenco medicinarum societatis enumerata, sed solummo­ do ea suppeditant si requirantur. c) Societas tenetur vi legis civilis dare illa medica­ menta, si medicus praescribat. Hoc in casu ergo petere deberet ab alia simili societate haec medicamenta, si eadem non haberet a se confecta. 313 d) Lucrum quod societas ex venditione illorum me­ dicamentorum accipit, nullo modo comparari potest cum illo provenienti ex venditione aliorum medicamentorum. Etenim non videtur excedere 5 pro 100 totius lucri. Quam responsionem confessarius dabit? Solutio Agitur de confectione, de distributione tabernis et de 493 venditione clientibus medicamentorum quae communiter adhibentur, etsi non exclusive, ad frustrandum matri­ monii finem, prolem nempe; de distributione et vendi­ tione lege civiii licitis—vi etenim huius legis societas te­ netur medicamenta illa suppeditare, si medicus praes­ cribat. Porro, cum haec medicamenta communiter habeant usum pravum, communiter petuntur in hunc usum. Non licet igitur ea vendere clientibus nisi constet abusus pe­ riculum abesse aut gravissima causa proportionata ex­ cuset. Neque licet ipsa suppeditare tabernis regionis, quas non constat esse de periculo sollicitas, nisi ob proportionatam seu gravissimam causam. Causas Igitur signatas perpendamus. 494 a) Nisi ita societas illa agat, medicamenta, de qui­ bus quaestio, magis ab aliis distributoribus propagabun­ tur ac maius damnum habebitur Tamen, si non sunt facienda mala ut veniant bona (Rom. 3, 8), a fortiori ne maiora mala vitentur. De cetero, confectio aut distribu­ tio horum pharmacorum facta a societate cuius princi­ palis proprietarius et actionista notorie vir catholicus est vere scandalosa. b) Medicamenta, quae in casu, a negotiorum socie­ tatis actoribus non divulgantur sed suppeditantur, nem­ pe tabernis, si requirantur. Bonum quidem est quod acto- »«ί 314 DE CARITATE ies a divulgatione prorsus abstineant. Malum autem, quod suppeditentur quandiu non constat de abusus pe­ riculi remotione. c) Ex lege civili medicamenta illa tradenda sunt clientibus si medicus praescribat; forent ergo petenda ab alia societate, in propriarum defectu. Non adest at­ tamen grave incommodum in eo quod medicamenta a medico praescripta, si revera negari nequeant, ab alia postulentur societate; ipsa mora reddet difficiliorem pravum usum et saltem absterget venditionem a nota scandali. d) Lucrum quod societas obtinet ex illorum medi­ camentorum distributione et venditione est minimum, scilicet 5 pro 100 lucri totalis. Sed haec praecise ratio pro­ bat societatem nullum incurrere grave detrimentum, si abstineat ab illorum medicamentorum confectione, di­ stributione et venditione. Ariminius ergo confessarius consultantem moneat quod, si vir est vere catholicus, abstineat, pro conscien­ tiae suae tranquillitate, ab illis medicamentis conficien­ dis, distribuendis et venundandis *. 1 Mitior, specie tenus, solutio cl. Felici, apud Palazzini. Casus Conse, de iustitia et iure, p. 73 s.). Praemiserat attamen : «Pharmacopolae est... e) Non vendere, etsi a medicis praescribantur, medicinas quae communiter fines pravos intendunt uti remedia abortiva, venena sterili­ tatis. media anticonceptionalia... ; si dubium supersit an haec omnia ad alium diversum finem piaescribantur et adhibeantur, potest pharmaco­ pola. multa tamen cum circumspectione, stare praescriptioni medi­ corum. p. 71). Adduxerat quoque verba Pii XII (allocutio diei 11 sept 1954; AAS 46, 1954, p. 538 s.) : «Ipsi (pharmacopolae) cum probe sciatis hoc illudve apud vos vendibile natura sua aut mala utentium voluntate valetudini, vitae membrorum integritati nocere vel abditum in materno gremio germen extinguere, nullo modo petulantiae, lucro, fallacis nomi­ nis miserationi aeternae legis imperium et nutum posthabeatis» (p. 72). Concludit denique: «Post peractam investigationem confessarius videat ne casus sit urgendi apud illum proprietarium et actionistam, ut vir vere catholicus sua auctoritate commerciali utatur ad tollenda de medio illa medicamenta, potius quam ad illa, forsan unus solus, efficienda et ven­ denda» (p. 74). ARTIFICUM ET MERCATORUM COOPERATIO 315 Alii casus. C. II.—Herodion, missionarius in Sinis, inquirit a 495 theologo num opii cultura atque commercium sint necne illicita. Sol.— Theologus remittat missionarium ad Instru­ ctionem S. Officii diei 29 dec. 1891, in qua post copiosam enodationem legimus: «Ex his omnibus sequitur: 1. Opii culturam non esse per se illicitam; in Sinicis autem re­ gionibus, ob abusus quibus obnoxiam esse ex diuturna experientia certo constat, fieri illicitam, ac proinde christifidelibus generatim esse interdictam. 2. Nec secus de commercio esse iudicandum quod, quamvis per se malum non sit, malum tamen evadit ob graves abusus ex eo, ut plurimum et fere universim, manantes et ob leges illud vetantes; ideoque prohibendum non solum iis qui illud directe exercent, sed etiam iis qui eidem favent, qui sci­ licet pecuniam scienter opii mercatoribus fenerantur, vel agros in opii culturam locant...» ’. C. III.—Priscianus, vir perlitteratus, unus est ex coi- 496 laboratoribus pravae ephemeridi. Quapropter a confessario severe reprehenditur quasi cooperator ad malum. Jure aut iniuria? Sol.—Iure penitus, quandiu illius collaboratio forma­ lis sit, per scripta nempe consona pravis ephemeridis principiis. Si tamen per scripta indifferentia, de mathesi puta vel de musica, distinguendum est inter collaborationem ordinariam et extraordinariam: utraque quidem est cooperatio, etsi materialis, ad commendandam vel diffundendam ephemeridem; sed dum prima est proxi­ ma, altera est remota. Illa non excusatur nisi ob gra1 Collectanea S. C. de Prop. Fide, n. 177G, ed. 1907. 316 DE CARITATE viorem causam; haec, ob causam quoque mediocriter gravem, ab Ordinario loci probandam (can. 1386, § 2). 497 1 498 I C. IV.—Quas res venales habet Silvanus nuntiat in periodicis religioni adversis quod, numerosiores cum haec lectores habeant, pluribus innotescant. Estne de coope­ ratione ad malum arguendus? Sol.—Respondet Prümmer: «Non licet in diariis, quae sunt prorsus mala, i. e. contra religionem vel bonos mores aperte pugnantia, res suas locandas aut vendendas an­ nuntiare; esset enim cooperatio ad ista folia pessima sustentanda. Si vero diaria non sint tam manifeste mala, liceret, iusta et gravi exsistente causa, annuntiare res ad commercium spectantes» *. Vermeersch autem: «Qui nuntios mercatorios inserat, damno quod nuntii omissio afferret excusatur. Sane, magni momenti est pro ephe­ meride ut multos nuntios colligat; sed voluntas et uti­ litas insertionis posteriores esse solent ipsi iam factae ephemeridis diffusioni, ita ut omissio cuiuspiam nuntii prosperitatem ephemeridis parum afficiat» 2. C. V.—Pravae ephemeridi Fidentianus propterea no­ men dedit quod sic cum maiori utilitate negotia gerat. An licite? Sol.—«Qui folio associantur et pecunia sua illud su­ stentant, propinque cooperantur; hos itaque solum gra­ vis causa a peccato excusat, e. g. magna utilitas in suo negotio gerendo». Sic Noldin 3. ----------1 Prümmer, Th. Mor., I, 622, ed. 1931. 2 Vermeersch, Th. Mor., II. 153, ed. 1928. 3 Noldin, Th. Mor., II. 124 ed. 1932. Qui opportune adicit: «Qui ex rationabili causa pravo folio nomen dare potest, duo praecavere debet : cn periculum perversionis; quare praeter ea quae ad ipsius negotium pertinent, licite nihil legere potest nisi mere Indifferentia : b) scandalum quod domestici et externi sumere possunt; quare hinc quidem declarare debet se habere iustam causam folium istud legendi, sed eius principia reprobare, inde vero curare debet, ne folium in domesticorum manus incidat.» ARTIFICUM ET MERCATORUM COOPERATIO 317 C. VI.—Una simul cum diariis et ephemeridibus ca- 499 tholicis, Heradius, periodicorum venditor in publica pla­ tea, suppeditat petentibus diaria, periodica et folia communistica. Redarguitur propterea severe a parocho. lure aut temere? Sol.—Opportune Sima1 distinguit: «Si diariorum venditor non libere, sed vi vel moraliter coactus tenetur vendere petentibus illa diaria, periodica vel folia, tunc, ex certa interpretatione ipsius S. C. S. Offici!2, non peccat; secus graviter peccat si deficiente proportionato incommodo, posset (venditionem) vitare, sed non vitat». Ratio primae partis, quoniam «venditor in casu bonum suum (quod maius vel saltem aequale malo est) intendit neque approbat malum praevisum (et exurgens ex causa indifferenti et ex motivo sufficienter gravi posita) quod moraliter saltem vitari nequit in iure suo exercendo» 3. Ratio vero alterius, «quoniam hoc in casu libere et scien­ ter venderet et nihil faceret nisi propagare media com3 Sihna, Annotationes ad decretum S. Officii de Communismo, in Apollinaris, 22 (1949). p 62. 3 «Emus. Card, et Ordinarius Panormitanus a S. C. S. Officii petiit utrum venditor diariorum tantum petenti et ex necessitate muneris diaria communistica vendens peccaret necne. Responsum diei 2 augusti 1949 ita sonat: «... In alcune città le organizzazioni sindacali dalle qua’» dinendono le modalité di distribuzione dei giornall presso i chioschi di rlvendita, inststono con estremo vigore sull’obbligo del giornalai di non escludere dalle loro rivendite questo o quel glorr.a’e. sotto pena di vedersi negata la consegna di tutti gll altri giornall. In altre città invece. i rivenditori possono sensa dlfficoltà sottrarsi a tale imposizione. E’ chiaro che se il giornalalo puô. senza suo grave danno. evit’re la vendita del giornall proibitl, tale rivenditore, se non si attlene allé dlsposizioni del noto Decreto del S. Offizio, pone scienter et libère gll atti per i quali sono comminate le note sanzioni. Che se. invece, il glornalaio trovasi sotto la coazione effettlvi dei suddetti sindacati, la sua cooperazlone materie le puô essere tollerata, fermo tuttavia restando sempre l’obbligo in coscienza di limitare quanto plù è possibile tale cooperazione ; ciô che puô essere fatto con le plccole industrie in cul gli slessl giornalai sono esperti, e che non è d’uopo qui elencare» (l. c., in nota). s L. c. DE CARITATE 318 munismi seu atheismi et antichristianismi et formaliter favorem praestare factioni communisticae» *. 500 C. VII.—An liceat administris viarum ferrearum, po­ starum, telegraphiarum, deferre pravos libros, prava diaria, prava telegrammata? Sol.—«Affirmative; quia ad maiora mala vitanda, Gubernium potest eiusmodi articulos a politica com­ mercii libertate non excludere, imo hodie eos excludere moraliter nequit; ergo et administri eos deferre possunt. Excipe tamen ea, quae lege forte excepta sunt». Sic Aertnys-Damen2. 501 c. VIII.—Cuidam bibliopolae Remigius famulatur in libris deferendis ad emptores; attamen dubio angitur num ipsi liceat libros pravos iam emptos ad emptores deferre? Sol.—Iterum Aertnys-Damen: «Licebit ex gravi causa; quia, postquam emptores librorum dominium acquisiverunt animo legendi illos, ea delatio non movet pravam eorum voluntatem, atque ideo cooperatio nonnisi mate­ rialis est» 3. XX. COOPERATIO AD RITUS INFIDELIUM Doctrina. 502 Formalis fidelium cooperat:o ad ritus infidelium numquam est licita, nam includit falsi ritus approbationem (453). Materialis tamen cooperatio non est vetita quando » Ibidem, p. 63. a Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 406, ed. 1939. 3 Id., lb. COOPERATIO AD RITUS INFIDELIUM 319 coopérantes actio non sit mala intrinsece, intentio sit recta et adsit causa proportionata ad permittendum pra­ vum effectum. Causa autem proportionata eo gravior requiritur: a) quo ritus infidelium in gravius damnum cedit fidei religionisve nostrae, et ideo pro cooperatione ad ritum idolatricum quam ad mahumedanum, ad hunc quam ad iudaicum, ad iudaicum quam ad haereticum; b) quo proba­ bilius est, te non coopérante, infidelem non exsecuturum quem intendit ritum; et c) quo propinquius cooperatio tua ipsum ritum attingit, gravior ergo pro cooperatione proxima quam pro remota. In particulari: A) Quoad sacramenta. Numquam licet parentibus 503 catholicis positive cooperari aut permittere ut liberi ab haeretico ministro baptizentur: sectam enim agnosce­ rent implicite; unde et supra (88) dicti fuerunt de haeresi suspecti. «In autem negative permittere et pas­ sive se habere non erit licitum nisi propter incommo­ dum valde grave, quia cooperatio fit ad valde grave ma­ lum» x. B) Quoad alios ritus. Iam die 2 iulii 1827 S. C. de 504 Prop. Fide hanc tradidit generalem normam: «Relate ad cooperationem ad ritus superstitiosos haec tenenda regula est: Si cooperatio fuerit pars ritus superstitiosi, tunc formalis censenda erit, intrinsece mala et num­ quam fieri licita poterit. E contra censenda erit matelialis, si pars non fuerit ritus superstitiosi. Grave aliquod damnum quod oriatur coopérant!, si ab hac materiali cooperatione abstinere voluerit, licitam eam faciet, etiamsi scandalum adfuerit quod pusillorum dicitur a i Merkelbach, Th. Mor., I, 762, ed. 3. 320 DE CARITATE theologis; quia ex lege caritatis nemo tenetur cum gravi suo damno scandalum istud removere» *. In fanis quapropter acatholicorum, dum ibi falsus cultus celebratur, non licet organum pulsare 2 Nefas pa­ riter campanas pulsare quasi invitando ad officium vel concionem haereticam; si tamen simpliciter nuntiando officium vel concionem imminentem, excusari poterit ob gravem causam. 505 C) Quoad templorum aedificationem. Extruendo tem­ plo acatholico non licet dare operam sive petitam in contemptum verae religionis sive aestimatam quasi si­ gnum protestativum falsi cultus aut indifferentismi re­ ligiosi3. Extra casus huiusmodi: a) in regionibus in ouibus catholici et haeretici mixti cohabitant nec scandalum ullum est timendum, gravis equidem causa (qualis non est dumtaxat lucrum) excusabit vel catholicos ipsos ar­ 1 Collectanea S. C. de Prop. Fide, n. 795, ed. 1907. Longe antea (5 apr. 1785) eadem S. Congregatio dixerat: «Omnem directam Chris­ tianorum cooperationem ad superstitiosa vetitam esse, eosque praeteres actus prohibitos, qui iuxta communem gentis existimationem ad cultum ido’is exhibendum referuntur. Neque eiusmodi actus excusari posse proptrr agentis aut ministrantis intentionem eo quod non ad superstitiosum idolorum cultum, sed ad aliud indifferens ministerium animum inten­ dant: privata enim agentis intentio haud valet a culpa abstergere actum, qui apud infideles tamquam ad cultum superstitiosum directus existi­ matur. Ita quoque non satis idoneam excusationem praestare potest quod Christiani levi dumtaxat opera ac remoto ministerio ad superstitiosa concurrant. Qualiscumque enim opera sit. quae directe pro superstitiosis impenditur, et quodcumque quamvis remotum ministerium, quod pro cultu idolis exhibendo praestatur, si ad causam indifferentem referri in communi existimatione nequeat, semper illicitum atque vitiosum est» (Ibi­ dem, n. 576). - S. Officium, die 19 iunii 1884 (Collectanea, n. 1713), ad preces quibus petebatur pro catholico facultas pulsandi in diebus festis organa In templis protestandum ad victum sibi procurandum, hoc dedit respon­ sum: «Illicitum esse in templis haereticorum, cum ibi falsum cultum exercent, organum pulsare.» ’ Hoc sensu Marc (Tnst. Mor.. I. 523, ed. 1927) interpretatur quaedam decreta S. Officii quibus nullo in casu licita dicebatur cooperatio catho­ licorum ad templa falsorum numinum aedificanda vel restauranda. COOPERATIO AD RITUS INFIDELIUM 321 chitectos; b) ubi haeretici, contra, recens inceperunt proprios errores seminare, constructio fani haeretici est sub mortali vetita catholicis architectis, conductoribus et dominis opificum; c) vel in altero tamen casu facile excusantur catholici muratores aliique opifices subal­ terni, quorum maior egestas et minus principalis coo­ peratio l. D) Quoad confectionem et venditionem rerum falso 506 cultui destinatarum. Agitur appneatio doctrinae supra (489) traditae. Si res ad falsum cultum ordinata sit, eam conficere aut vendere non licet; nisi constet petentem alia intentione duci, v. gr., si quis petit idolum. etiam in regione idolatrica, pro mero ornatu hortuli. At si res sit indifferens, lucrum ex non venditione cessans non sufficit quando constat de pravo fine ementis; sufficit attamen quoties de hoc non constat2. Casus primus. In quadam civitate hospitium exstat in quo infirmo- 507 rum curam gerunt moniales. Cum autem in hospitio su­ binde recipiantur acatholicae religionis sectatores qui 1 Hinc Romae, cum advenerunt protestantes, data fuit Instructio a Card. Vicario i 12 iulli 1878), in qua legimus: «Neque a peccato mortali eximuntur erchltecti, conductores, fabrorum magistri, qui propriam con­ ferunt operam, stque laborant ad extruendum aliquod protestantlcum templum. Quoad structores aliosque onerarios inferiores a peccato eximi poterunt, dummodo in eorum facto absit scandalum, neque opus flat in Religionis CathoJcae contemptum» (ASS, 11, p. 175). ’ Hinc licet ex proportionata causa vendere... organa et suggestum etiam pro templis Protestantlum» (Prümmbr, Th. Mor., I. 623. ed. 1931). «Casus satis diversi sunt laici viri qui ludaeis aliquem ex agnis vendat qui in variis locis venales prostant, et viri ecclesiastici qui sacerdoti schismatico farinam vendat, expresse ad conficiendas hostias pro m.ssa postulatam, et quam nemo alius vendere possit. Valde gravis causa, praesertim ordinis publici, sola istam cooperationem excusare posse videtur» (Vermeersch, Th. Mor., II. 147, nota, ed. 1928). DE CARITATE COOPERATIO AD RITUS INFIDELIUM petunt ministrum acatholicum pro religionis auxiliis atque solatiis recipiendis, quaeritur utrum praefatis monialibus licitum sit falsae religionis ministrum advocare pro infirmo acatholico qui eundem ministrum petant; et an idem dicendum sit de haeretico infirmo in domo privata cuiusdam catholici, scilicet an catholicus possit advocare haereticum ministrum quem infirmus petit. notula: «Lehmkuhl (Th. Mor., I, 810-811) putat, ex gra­ vi omnino causa licere ut soror possit pro ministro acaIholico in similibus circumstantiis mensam parare in qua vult ritum suum conficere, in ipsu ritu utensilia, panem et vinum porrigere. Quae tamen non omnia vi­ dentur esse admittenda. Sane soror potest mensam pa­ rare, quia haec est actio indifferens, sed durante ipso ritu haeretico active ministrare licite non potest, quia haec est cooperatio proxima in ipso ritu haeretico, quae non videtur esse licita. Si enim non licet in templis hae­ reticorum, cum ibi falsus cultus exercetur, organa pul­ sare, a fortiori videtur esse illicitum tam proxime coope­ rari ad coenam protestanticam. Insuper iuxta praescrip­ tum S. Officii pluries repetitum sorores debent se pas­ sive habere in tali casu. Numquid tam proxime coopera­ ri est passive se habere?» 322 Solutio 508 Huic duplici quaesito S. Congr. S. Officii respondit (15 mart. 1848): «luxta exposita non licere; et ad men­ tem: Mens est quod passive se habeant» * *. Ad quod responsum Prümmer: «In istis enim casibus melius est ut soror religiosa adiuvet infirmum ad eli­ ciendum actum contritionis, quam ut advocet ministrum acatholicum, qui nullam potestatem habet administran­ di sacramenta. Sin autem infirmus prorsus exigat ut minister acatholicus advocetur et ex recusatione a so­ rore facta oriantur magna incommoda, cunc soror re­ ligiosa potest per se vel per aliam personam nuntiare ministro acatholico hoc desiderium infirmi. Ra *io est, quia talis nuntius non est nisi actio de se indifferens, quam licet ponere ex rationabili causa» 2. Et adiecit in • Collectanea, n. 2030, in nota. Idem S. Officium declaravit (5 febr. 1872) : «II passive se habeant vuol dire che non è lecito chiamare direttamcnto il ministro acattolico; il che è bene che venga diehiarato nelle evenienze; ma per la chiamata possono servlrsi di qualche soggetto apportenente alia rispettiva loro setta» (Collectanea, ibidem). - Prümmer, 1. c,. n. 526. «Ego dicerem, nuntium istud a Moniallbus et Sacerdotibus declinandum esse, et potius permittendum ut infirmus ope alicuius laid ministrum advocet. Immo, cum (atentis circumstan­ tiis. et speciatim in locis ubi soli catholici degunt, maxime vero si de apostata ageretur) contingere possit quod ne laico quidem huiusmodi nuntium liceat, aut quod factum istud nimium scandalum producat atque adeo nullo modo permittendum videatur, dicerem etiam quod Or­ dinarius consuli deberet» (Berardi, Pravis conjessariorum, I. 660, ed. 1887) 323 Alii casus. C. II.—Rogatus ab amico ut in nuptiis quae ab hae- 509 reticis coram haeretico ministro celebrantur munus pa­ ranymphi velit agere, Hermelandus a confessario petit num id munus agere sibi liceat Sol.—«Si officium paranymphi sit sponsos ministro offerre ut eos matrimonio coniungat, certo est illicitum, cum sit active et immediate cooperare in sacris; si vero eius munus ad hoc tantum limitetur ut sponsam spon­ so, vel e contra, tradat postquam coniuncti sunt, nihil illicitum apparet; sicut et permitti posse videtur quod matrimonio assistant illae puellae, ut in America sep­ tentrionali. quae principalem assistentiam sponsae agunt, cum solum officium civile praestare censeantur». Sic Fanfani2. i Prümmer. I c. * Fanfani, Th. Mor., II, 41. Videsis supra, n. 98. 324 de caritate 510 C. III.—In navibus Angliae navarchus tenetur ex officio ut die dominica preces e Prayer Book desump­ tas recitet in communi. Gislenus, quod catholicus sit, anceps haeret atque sententiam postulat sacerdotis. Quid dicendum? Sol.—Respondet Vermeersch: «Dummodo preces se­ ligat errore vacuas, navarchus catholicus partes istas explere posse videtur. Officio cui astrictus est eius actio explicatur, et demonstratio religiosa hodie potius op­ tanda est» \ 511 C. IV.—In populis et civitatibus Regni Sinensis mos erat imponendi quasdam contributiones, quae a populis vicinis exigebantur, ut in pascha anni novi, in sacrificiis et daemoniorum suorum idololatriis, et invitationibus ac conviviis in eorundem templis praeparatis, simulque in festivitatibus aiiisque indifferentibus pro populi lae­ titia demonstrationibus expenderentur. Ideo quaesitum fuit a S. Congr. de Prop. Fide: Utrum Christianis ac Mi­ nistris eorum (a quibus etiam tamquam a populis vicinis postulabant) licitum esset, pro tunc saltem, pro huiusmodi rebus contribuere; nam si Christiani ad hoc non contribuerint, tumultus aliquis contra Christianos inter gentiles fieret? Sol.—Eadem S. Congr. respondit (12 sept. 1645): «Pos­ se Christianos chinenses pecunias contribuere, dummo­ do per huiusmodi contributiones non intendant ad actus idololatricos et superstitiosos concurrere, supposita cau­ sa quae narratur in dubio; praesertim praemissa, si commode fieri potest, protestatione quod imposita tri­ buta praestant in ordine tantum ad populi laetitiam et ad actus indifferentes, vel saltem cultui Religionis Christianae non repugnantes» 2. » Vermeersch, l. c.. n. 147. 3 Collectanea, n. 114. COOPERATIO AD RITUS INFIDELIUM 325 C. V.—Siamenses solebant emere passeres, pisces, 512 testudines, quas croqo liniebant, quas iunctis manibus salutabant, et sic in flumen demittebant, credentes ha­ bere magnum meritum, quia sic libertatem et vitam illis tribuebant, petebantque ab ipsis ut in futuro illos adiuvarent. Ideo quaesitum fuit a S. Congr. de Prop. Fide: Possuntne Christiani praedicta vendere, quin su­ perstitioni illorum conniveant? Sol.—Praedicta S. Congr. respondit (18 mart 1817): ♦Nisi constiterit animalia, de quibus agitur, a Christia­ nis vendi gentilibus ut ab istis libertate donentur aut asserventur ad effectum fovendi superstitionem, non esse inquietandos *. C. VI.—Emptor infidelis protestatur velle uti re ven- 513 dita ad superstitionem; et Christianus negat hanc ei vendere rem. Infidelis audiens hoc, statim mutat verba, et dicit: non ita sit, sed vende eam mihi ut comedam, vel propter alios indifferentes usus. Quod si Christianus recuset, est periculum ut gentilis clamet, rumoremque faciat contra Christianum vel Christianos. An sic liceat Christiano vendere infideli, quamvis bene intellegat sub­ dole illum loqui? Sol.—S. Congr. de Prop. Fide respondit (26 nov. 1822): «Licitum, ut in casu proponitur» C. VII.—Christiani quandam chartae speciem fabri- 514 eant quam ordinarie vendunt paganis. Cum illa charta ex seipsa sit indifferens ad quemcumque usum illam pagani nova operatione praeparant ut ad superstitiosa peragenda apta sit. i Collectanea, n. 720. s Ibidem, n. 775. 326 DE CARITATE Sol.—«Siquidem charta, prout ab utrisque venditur, per se et in communi hominum aestimatione sit indif­ ferens, et primario et directe non referatur ad supers­ titiosa, non esse inquietandos». Sic eadem S. Congrega­ tio, die 3 oct. 1845 l. INDEX AUCTORUM Ciianiur numeri marginales. Littera n notam indicat adiectam numero. 40, 113, 261n, 299, 312, 325n, 404, 408n, 412, 425n, 440n, 444n, 451, 466, 467, 481n, 487, 500, 501. Alexander, VII, 171. Alphonsus (S.), 37, 42, 146. 232, 294, 322, 326, 444n, 472. 276, 3tl3. Ambrosius (S.). 319n. Aristoteles, 192. Augustinus (S.), 156, 179, 240, Azpiazu, 326n. Aertnys-Damen, Ballerini-Palmieri, 146, 146n. Banez, 205, 282, 301, 325, 330, 340, 341, 370. Benedictus XIV, 129, 129n, 197n. Berardi, 254, 451, 466n, 508n. Beschin, 411. Billot 184. Billuart, 206, 210, 287n. Blat, 65n. Boschi, 424n. Bucceroni, 27, 226, 475. 143n, 188n, 248n, 278n, 279, 315, 317n, 319n, 437. Caperan, 5n, Cappello, 78n. Casals, 428, 429. Castro Albarran (de), 369n. Chelodi, 48n. Connell, 433n. Cordovani, 374. Coronata, 65n, 101, 445n. Creusen, v. Vermeersch-Creusen. Caietanus, Collectanea, n. 1001. Damen, 40, v. De Iorio, 122, Fabregas, 127n. Aertnys. 123. 124, 125n, 126n, 22, 25 56, 61n, 73n, 94. 106, 109n. 209. 221. 261. 281, 284, 325, 335. 382n. 383, 387, 408, 409n, 426. 450, 451. 472. 509. Felici, 329, 494n. Ferreres, 17n, 286, 392, 407, 425. 445n. Franciscus Salesius (S.), 303n Fanfani, Garcia, 111, 112. Gelasius, 161. Genicot, 24, 222, 261n, 326n, 337, 417, 427, 445n, 448, 464, 484. Gone?, 251. Granada, 53n. Gregorius (S.), 224, 244. Guarise, 431n, 433n. Gury, 440, Guzzetti, 52n, 54n. Harent, 52n. Haymo, 140. Hieronymus (S.), Huerth, 51n, 52n. Innocentius 323. 306. XI, 13. 14, 167n, Ioannes a S. Thoma, Iorio, 326η. Kelly, 433η. 253. Lagrange, 162η. Larraga, 466η. Lehmkuhl, 174, 294, 508. Roberti, Rodrigo, 302, 444η, Lemmonyer, 162η. Leo X, 170η. Leo XIII, 71, 108, 310, 314, 315, 318. 326n. Lio, 470n. Lombardos (Petrus), 140. Lugo, 444n. Lumbreras, 140n. Lutherus, 170n. Maldonvtus, 162. Marc, 14, 58. 145, 145n. 149, 273. 290. 325. 377n. 383, 390, 402. 444n, 451, 466, 478, 488, 505n. Massineo, 351n. Mechlinense, cone., 352n. Merkelbach, 15n, 21, 32. 110, 142n, 143n, 207, 208, 269, 280, 281, 292, 296. 297, 302, 324n. 325. 382n, 391. 393, 409. 417, 444n, 466, 486, 503. 15n, 29n, 32. 33, 39n, 153, 294, 324n, 409n, 444n, 447n, 450r., 478, 481n, 498. Noldin, Ottaviani, 122n. Palazzini, 431. Palmieri, v. Ballerlnl. Pegues, 23n. Pistoni, 449. Pius IX. 62. Pius X (S.). 108. Pius XI, 108, 304, 303. 309, 311, 312n. 326n. 329, 346, 418. Pius XII, 62. 109n, 304. 311. 327η, 348η, 352n, 414n, 423n, 433n. 494n. Prümmer. 7, 39. 48n, 180, 232. 241. 259. 283. 289, 324, 325, 343, 388n. 413, 417, 444, 444n. 497, 506, 508. 261n, 463n. 38. 23. 146n, 238, 253, 321, 409n, 416. Silvius, 340. Sirna, 499. Suarez, 321. Salmanticenses, Tanquerey, 29n, 33, 64. Tapia (de), 157n. Ter Haar, 154, 386, 386n, 417n, 418, 430. Thomas (S.), 1, 6, 15n, 29, 33, 45, 48n, 102, 104, 105, 128. 129, 140, 142n, 157. 158, 159, 161n, 163, 168, 169n, 175, 175n, 176n, 178, 179, 185, 186. 188, 190, 193, 194, 200, 202, 203, 204, 215n, 225n, 240, 243n, 244, 244n, 255, 267, 271, 275, 276, 278, 279, 287n, 303, 308, 311, 312. 313, 319, 322n, 326, 328, 330, 346, 347, 351, 355, 366, 367, 368. 369, 371, 372, 374, 393, 405n, 415, 425, 489. Vachon, 228n. Van den Ecrendeemt, 445n. Van Roey, 253, 281n. Vermeersch, 6n, 29n, 61n, 95n, 146, 147, 155. 239, 269, 294, 326n, 444n, 460, 480, 497, 504n, 506n, 510. Vermeersch-Creusen, 65, 73, 92, 93n. Vidal, v. Wernz. Vitoria (de), 128n, 244n. 261n, 236, 278n, 279, 281, 318, 325, 332, 348, 349, 352, 360, 37In, 395n, 470. Waffelaert, 453n. Wernz-Vidal, 65, 65r, Zalba, 471. Zigliara, 69, 365. 92n. INDEX RERUM Citantur numeri marginales. Littera n notam indicat adicctam numero Absolutio, v. Confessarius. Confessio, Excom nunicatio. Abstinentia, v. Cibos. Acedia, 257 ; et desperatio, 217; v. Tristitia. Adulteratio, v. Merces. Agere propter officium aut mercedem. 192. Aggressio iniusta, 400; num aggressori parcendum ne in peccato decedat, 285. Amor Del, concupiscentiae, 191, inclusus in spe. 183, num maior amore sui. 191; interessatus, 187 - 9, num maneat cum caritate per­ fecta, 193s; mercenarius. 190; v. Dilectio Dei, Per­ fectio. Apostasia, num requirat pro­ fessionem falsae religionis, 58; v. Infideles, Infidelitas. Artifex, 489; v. Cooperatio ar­ tificum. Assistentia sacris infidelium, v. Communicatio fldellu n in sacris infidelium; impo­ sita ab auctoritate civili 94. Associationes cum acatholi­ cis. 105. Atheisticae sectae adscript! 122n. Atomic! pyroboll usus, 358s. Avari amor ad divitias, 176n. 187-9. Avaritia, et desperatio, 175. 215n. Baptismus, quam petat in­ tentionem. 131; puerorum infidelium, 123-39, amen­ tium, 138s ; eius fictio si pe­ titur ob motiva inepta, 134; petitus ut filius fiat Chri­ stianus sed ron catholicus 130-3; adulti ignorantis credenda necessitate medii, 16-24; .->ub condicione , 151. Iustitia, et pax, 312; et quae­ stio socialis, 304, 311. Kantiana philosophia, 192 Laborem praebens loco elee­ mosynae, 329. Lectio, v. Libri, Romanenses Libri pravi, 440-51; impii, obscoeni, 440, suboscoeni, ero­ tici, 440n; scriptio, lectio, retentio, 441s; venditio, ex­ positio, 499; delatio em­ ptorum ad emptores, 501. Litteras amatorias heri defe­ rens concubinae, 472. Locutiones blasphemae, 148s Ludos aleatorios permittens, 479-83. Lucta classium, 109. Lumlnarium delatio ab acatholicls in nostris proces­ sionibus, 86. Luxuria, et amissio fidei. 43n vel spei, 175; et desperatio, 224; v. Cooperatio caupo­ num, famulorum. Magistri in scholis commu­ nistarum. 127. Magna promissio facta S. Margaritae M. Alacoque, 181S. Mater, num teneatur pericu­ losissimam subire operatio­ nem pro baptizanda pro­ le, 283. Matrimonium, Ignorantium prima fidei elementa. 19n; mixtum, 103, 110; commu­ nistarum, 116s, 120-4; co­ ram solis testibus, 92n; apud schismaticos, etc., 902; assistentia matrimoniis haereticorum, etc., 89, 98, 509. Medicinam, inveniens pro cu­ rando et praeveniendo mor­ bo venereo, 464; vendens quae ut plurimum adhibe­ tur ad abortum, 463, vel Impedltlvam generationis, 492-4. Mercator, 489; v. Cooperatio artificum, Libri, Vendens. Merces adulteranti coopera­ tio, 468-70, 474. Militiam recusantis, repara­ tio, 353; v. Oblector. Misericordiam Dei vertens In motivum peccandi, 234. Missae, omissio num liceat uxori ne maritus blasphe­ met, 403; auditio apud schismaticos, 90-2; minis­ tratio ab acatholicis, 83. Molinos, v. Quletlstae. Morphium, v. Narcoticorum Mortificationibus se reddens inhabilem ad propria mu­ nera, 271. Mortis, desiderium propriae, 222, mariti et filiorum. 286: periculo se exponere, 260-4. Narcoticorum usus, 269. Nationis exterae incremen­ tum, 356. Necessitas, quotuplex, 317: quid in unaquaque dandum, 318, 324-6; an sub gravi. 319; v. Eleemosyna. Nomen Dei vel Sanctorum proferre ex ira ad creatu­ ras, 150. Oblector, v. Conscientiae. Occasionem peccandi num li­ ceat alteri non praecludere, immo et apponere, 406. Odium Del, 163; abominatio­ nis et inimicitiae, 246; num sit peccatu n in Spiritum Sanctum, 163; an in odio poenarum divinitus infli­ ctarum, 255. Odium proximi. Inimicitiae. 290; deponendum, 291; v. Confessarius, Dilectio Ini­ micorum, Inimicus, Offen­ sor. Offensor, eius offensa dimit­ tenda, 291; pristina amici­ tia num redintegranda, 291, 298; eius Iniuriae non va­ lens oblivisci, 299; an licite deferatur ad iudicem pu­ niendus, 301; v. Dilectio inimicorum, Inimicus. Opii cultura et commercium, 495; v. Narcoticorum Oratio, pro divino auxilio ad malum pratrandum, 239: cum schismaticis, 95; e li­ bris haereticorum, 510; de­ sperans de impetration,e sanitatis recuperandae. 226 Ordines recipere a schismati­ co. 76. Organi pulsatio, a catholico in templis acatholicorum Infidelium, 504; ab acatho­ licis in nostris, 85. Paenitentiam, v. Confessio. Conversionem. Paranymphus in nuptiis hae­ reticorum. 509. Parochus, perpetuo praedi­ cares caritatem, 305-9; quoad remissionem iurluin stolae ne paroeclanl indulgeant obtrectationibus. 402; quoad funera haereticorum, 100. Patrinus, in baptismis no­ stris, 76; et haeretico­ rum,, 97. Patroni, quoad augmentum salarii ne operari blasphe­ ment, 402. Pax, opus iustitiae et carita­ tis, 312; an bello praefe­ renda, 355. Peccans, ex timore mundano. 206; sub spe veniae post an­ num obtinendae, 240; quia Deus est mlser'cors, 234, aut tam facile remittit 10 quam 5 peccata, 234, aut quia tam facile accusantur peccata plura ac unicum, 242; veniallter, quia his Deus facile ignoscit, 241 Peccator, an teneatur ad cor­ reptionem fraternam. 345: v. Peccans. 334 Peccatum, ex malitia, 157-9; timens ne primo peccet hoc peccato, 168; v. Blasphemia in Spiritum Sanctum, Con­ fessio. Perfectio, num aptius Dei amore quam timore obti­ neatur, 201-4; adveniens, num tollat Imperfectionem praeviam, 193. Periodica prava, v. Libri. Ven­ ders; ips.s collaborans. 496, dans nomen, 498; in eis ve­ nalia nuntians, 497; dam­ nificans. Perturbatio, v. Tyrannici Petere num liceat quod alter non praestabit absque pec­ cato, 405. Praesumptio, 227-42; cum In­ fidelitate et cun fide. 230; an minuat Dei potentiam, 235. Professio fidei, v. Fidei actus externus; eam emittens absque actu interno. 9. Proprietas non amittitur abu­ su. 398s. Provocans ad peccatum, v. Ebrii, Petere, Sollicitatio. Puella, an teneatur vitare conspectum viri a quo no­ vit turpiter concupisci. 404. Pueri, v. Baptismus; quoad fidem explicitam, 24. Pulchritudo, artificialis in fe­ mina, 437; humana num exponenda, 414s; v. Certa­ mina. Quaestio socialis, v. Caritas. Quietistae, 183, 185, 193s. Redimens pecunia ne de eius fide inquisitio fiat. 42. Religiosae, v. Hospitalibus. Resistentia, v. Tyrannici. Ritus, v. Communicatio, Coo­ peratio. Romanenses libros legens. 451. Rotary Club, 114. Sacerdos, quoad fidem expli­ citam, 15n; quoad sacra­ menta administranda peste laborantibus, 284. Sanctorum, intercessio quoad spem, 177; v. Blasphemia, Nomen, Imagines sacrae Sanitatis recuperandae; v. Virgo, Vitae. Scandalum, 377-92; eius, re­ paratio, 383, 392; publice blasphemantis, 389; scan­ dali passivi permissio. 393407; v. Certamina, Confes­ sio, Imagines obscoenae, Li­ bri, Spectacula. Schismatici, moribundi vel mortui quomodo spiritualiter adiuvandi, 77-9; eorum puellarum cantus in eccle­ siis nostris, 84; v. Commu­ nicatio, Cooperatio, Infi­ deles. Scholae, acatholicae, 104 106; nutrae, Ills, communistarum, 119n, 125-7. Scrupulosi, num teneantur ad correptionem fraternam, 343. Seditio, v. Tyrannici. Seminarii alumni non am­ plius se invicem alloquentes, 302. Semiquietistae, 183, 186 Socialis quaestio, v. Caritas Socialismus, v. Ecclesia; dis­ putatio de eorum dogmati­ bus, 72. Sollicitans, etsi ficte, ad pec­ catum, 407. Spatii vitalis denegatlo, 357. Spectacula indecentia, 41730; assistens scenae cum dubio positivo futuri lapsus, 430. Sperans, gratiam et gloriam patrocinio Sanctorum, 177. vel ex propriis meritis, 178; non per B. Virginem. 236, vel quantam habet B. Vir­ go, 238; veniam sine con­ fessione, 237; v. TemnoraHa. Spes, 169; eius honestas, 18394, et necessitas, 169-82· v. Conversionem, Desneratic, Peccans, Praesumptio, Spe­ rans. Spirituale bonum, praeferen­ dum temporali, 398; an sa­ crificandum pro proximo, 282. Statuae, v. Imagines Status, beneficentia loco ca­ ritatis, 314; taxa pro pau­ peribus, num eximat ab eleemosyna, 327; altioris adspiratio, 325n. Studentes, quoad falsas doc­ trinas exponendas in exa­ mine, 40; quoad lectionem et retentionem librorum a magistro impositas, 449. Stuprum tad) cooperatio fa­ muli, 473. Subditus, quoad correptionem superiorum, 308,344. Superstitio, v. Vendens Syndicatus, catholici efformandi, 108; mixtos vel neu­ tros efformans, 108s; communistae adscriptus a quo nequit recedere, 117-9. Temporalia, sperans a Deo 179. Testis, in nuptiis nostris, 92n, vel haereticorum. 98, 509. Theatrum (ad) filios secum ducens, 427; v Spectacula Timor Del, 195-210; num ma­ neat cum caritate perfecta, 194; num causet involun­ tarium sec. quid, 209; num importet maius odium in­ ferri quam peccati, 210; v Perfectio. Tristitia, de assistentia cho­ ro, 266, de operibus bonis non praeceptis, 267; v. Ace­ dia, Dolens. Typographus, 489; quoad li­ bros pravos, 490. Tyrannici regiminis pertur­ batio, 361-76. Uxor, v. Missae, Scandalum. Vanitatis periculum in cer­ taminibus, 438. Vendens, res pro usu super­ stitioso, 512-4, folia prava, 491, vel communlstica, 499; venialia nuntians in foliis pravis, 497; v. Cooperatio artificum. Venialia non curans quia fa­ cile remittuntur, 241. Virgo, attrectationem medici prae morte abhorrens, 270; v. Stuprum. Vitae, conservatio, 258s; v. Virgo; expositio. 260-4; per­ petuae desiderium, 173-6.