EIUSDEM AUCTORIS PRAELECTIONES SCHOLASTICAE, vol. XII, In 8." I. De fine ultimo hominis, Madrid, 1954, pp. X-120. IL De actibus humanis, Romae, 1950, pp. XI-299. III. De habitibus et virtutibus in communi, Romae, 1950, pp. XVI-281. IV. De vitiis et peccatis, ed. 2.’, Madrid, 1958, pp. XII-198. V. De lege, Madrid, 1953, pp. XI-193. VI. De gratia, Romae, 1947, pp. XII-191. VII. De fide, Romae, 1937, pp. XII-199. VIII. De spe et caritate, Madrid, 1954, pp. XII-256. IX. De prudentia, Madrid, 1952, pp. XI-120. X. De iustitia, Romae, 1938, pp. XVI-456. XI. De fortitudine et temperantia, Romae, 1939, pp. XII-224. XII. De statibus hominum variis, Madrid, 1958, pp. XII-224. CASUS CONSCIENTIAE, in 8.” I. De principiis, Madrid, 1960, pp. XVIII-268. II. De virtutibus theologicis, Madrid, 1961, pp. XXI-335. CASOS Y LECCIONES DEL QUIJOTE, ed. 2.‘, Madrid, 1952. pp. 208. LA CONTINENCIA PERIODICA, Madrid, 1956, pp. 42. HONRADEZ Y P^ROSPERJDAD, Madrid, 1957, pp. 42. • „LA OBEDIENCIA, ;Madr|d, *1857, pp. 103. t PSIGOLOGIA DE LÀS PASIONES, Madrid, 1958, pp. 182. | 1 ' LARRAGA-LUMBRERAS Prontuario de Teologia Moral, Madrid, 1950, pp. 596-599. Epitome de Teologia Moral, Madrid, 1953, pp. 680. j CASUS CONSCIENTIAE ANTIQUI ET RECENTIORES QUOS SOLVIT ET COLLEGIT PETRUS LUMBRERAS, Ο. P. APUD «ANGELICUM» DE URBE SUMMAE THEOLOGICAE PROFESSOR AD S. APOLLINAREM CASUUM MORALIUM CENSOR DATARIAE APOSTOLICAE THEOLOGUS SACRAE PAENITENTIARIAE CANONISTA SOCIUS PONT. ACADEMIAE ROM. S. THOMAE III DE VIRTUTIBUS CARDINALIBUS LIBRARY School of Divinity Library ST. MARY'S u st Louis, Missouri 63108. 10 ST. I ,ύ. EDIC1ONES STVDIVM MADRID PONTIFICIUM ATHENAEUM «ANGELICUM. ROMAE · 4- Ϋ l· · 3 Nihil obstat P. Ludovicus Bender, O. P. S. Th. Mag. P. Felix W. Bednarski, O. P. S. Th. Mag. Imprimi potest Fr. Anicetus Fernandez, o. P. Mag. Gen. Imprimatur E Vicariatu Urbis, 5 nov. 1962. * Aloysius, Card. Traglia, Provicarius. W £ N.« Registro: 1553-62. Depôsito legal: Μ. 1950,—1960 Bolano» y AxuJar. S. L. Jo’ -0. · Madrid, 195^ rrr-.vt-T L. S. Ordinem tenentes dignitatis quam quaelibet e cardi­ nalibus virtutibus sibi vindicat quamque cuique servabit communis usus, agemus imprimis de prudentia, exinde de iustitia, postea de fortitudine, demum de temperantia. Cum prudentiae adscribenda sit efformatio conscien­ tiae rectae, casus de conscientia intra primum tractatum continentur. Alterum satis productum in D. Thoma novimus. Quia enim virtuti cardinali adiungere oportebat virtutes ei adnexas, ne praetermitteretur moralium quidpiam (prol. in II-II), iustitiae adnumerantur religio, pietas, vindica­ tio et veracitas. Porro iustitiae commutativae actus, re­ stitutio; iniuriae in commutationibus involuntariis non­ nullae fiunt opere, tum in personam—uti homicidium— tum in bona exteriora—sicut furtum—, aliae contingunt verbo, in iudicio aut extra; in iniuriis autem quae locum obtinent in commutationibus voluntariis, usura. At cum furti malitia in acceptione consistat rei alienae, Angeli­ cus praemisit duplicem articulum (q. 66, aa. 1-2) de iure proprietatis privatae; hinc de dominio sermo atque do­ minii originariis titulis. Quoad religionis actus et vitia opposita, Aquinatis sequimur dispositionem lucidam. Cum in officiis, denique, pietatis primaria sint filiorum ad parentes, de eis disserimus (aliter ac plures ex Auctori­ bus) priusquam de parentum obligationibus erga filios. VIII In tractatibus de fortitudine et temperantia, ob al­ latam rationem, capita damus de inani gloria atque pa­ tientia, de iracundia, humilitate, studiositate et eutrapelia—quoad lusoria corporis exercitia. Romae, die 9 iulii 1961, in festo S. loannis de Colo­ nia, Μ., Ο. P. Auctor INDEX DE PRUDENTIA an. Virtutum in prudentia conexio............................................ Doctrina ................................................................................. Casus I: Parochus plissimus sed Intemperatus; sacrlsta vlrtuosus sed Iracundus...................................... C. II: Conexio virtutum quarum materia raro occur­ rit ............................................................................ C. III: Fides et spes, num conexae cum prudentia in­ fusa ......................................................................... C. IV: Vitium ac virtus sive acquisita sive infusa...... C. V: Num virtus acquisita sit potiorls efficaciae...... C. VI: Vitiosus recens iustificatus............................... 1-11 1-3 4-6 7 8 9 10 11 Conscientiae ad prudentiam cognatio................................. 12-23 Doctrina ........................................................................... 12-15 Casus I: Num iudicium speculativum sit conscientiae, prudentiae vero practicum ................................ 16-18 C. II: Conscientia recta atque prudentia in peccato­ ribus ........................................................................ 19 C. III: Iudicium prudentiae atque conscientiae sine consilio ................................................................... 20 C. IV: Iudicium electionis contrariumconscientiae... 21 C. V: Sequens conscientiam et agens Imprudenter...... 22 C. VI: Cur D. Thomas nullibi dixit conscientiam esse prudentiae actum ................................................. 23 Conscientia scrupulosa ........................................................ 24-35 Doctrina ........................................................................... 24-26 Casus I: Confessarlus scrupulosus quoad paenitentlae dispensationem, missae celebrationem et argu­ mentorum solutionem .......................................... 27-30 C. II: Non audens agere contra scrupulos................ 31 C. III: Oblclens confessarium falllbilem...................... 32 / 2 X un. C. IV: Timor scrupulosi quoad attentionem in ora­ tione et confessionis integritatem....................... C. V: Anxius de confessionibus anteactis.................... C. VI: Signa scrupulosorum .......................................... 33 34 35 Usus PROBABILITATIS .................................................................................................. 36-48 Doctrina .......................................................................... Casus I: Baptizans adultum sine fide explicita circa Incarnationem, aut cum materia probabiliter va­ lida; absolvens in dubio positivo et probabili iurisdictionls ................................................................. C. II: Dubitans num absolverit paenitentes................ C. III: Imprudenter ducens raedam automobilisticam ....................................................................... C. IV: Cur in iustitia commutativa pars tutior sec­ tanda .................................................................... C. V : Magistratus quomodo procedere debeat in causis dubiis .................................................................... C. VI: Medicus quoad remedia adhibenda................. 36-39 Probabilitatis systemata ................................................... Doctrina .......................................................................... Casus I: Confessarlus appellans ad communen sen­ sum, ad prudentiam,adrectamintentionem.......... C. II: Num lex sit insufflcienter promulgata quando non certo constatipsamurgere............................. C. Ill: An obligatio obiective incerta sit subiective nulla .i.................................................................... C. IV: An permittenda peccata materialia potius quam urgere legum Incertarum obligationem... C. V: Systema compensationis et doctrina de volun­ tario indirecto .................................................... C. VI: Principium «Lex dubia non obligat»................ 40-43 44 45 46 47 48 49-60 49-52 53-55 56 57 58 59 60 DE IUSTITIA Restitutionis radices ......................................................... 61-73 Doctrina ........................................................................ 61-64 Casus I: Filius conscius Inlustitlae patris num te­ neatur hunc monere et an adire possit heredi­ tatem .................................................................. 65-67 C. II: Bonae fidei possessor rem vendens, donans, consumens ................................. nn C. Ill: Dubiae fidei possessor num valeat rem ven­ dere ........................................................................ C. IV: Donationem impediens ...................................... C. V: Precibus impediens collationem beneficii.......... C. VI: Compensatio damni gravis Illati cum culpa levi ......................................................................... 69 70-71 72 73 Causae a restitutione excusantes ...................................... 74-84 Doctrina ........................................................................... 74-75 Casus I: Dolis ac fallaciis ditatus, num a restitutio­ ne excusetur ob ignorantiam creditorum, futuram inopiam vel Infamiam........................................... 76-79 C. II: Debitum solvens creditori creditoris sui............. 80 C. III: Cessio bonorum, quae eximat a restitutione.... 81 C. IV: Dispensatis a restitutione damni exsecutori­ bus, an dispensetur mandans............................. 82 C. V: Post Indultum compositionis dives effectus et creditorum cognitor ............................................. 83 C. VI: Num paenitens teneatur in materia restitutio­ nis stare iudicioconfessarii................................... 84 Occulta compensatio ............................................................ 85-99 Doctrina ........................................................................... 85-88 Casus I: Filius valedicens studiis ut patrem adluvet in gerendis negotiis seque compensans ob frustra­ tam spem meliorationis in testamento atque ob coilatam operam .................................................. 89-94 C. II: Filius se compensans de pecunia quam de­ functus pater mutuavit nec recuperavit........... 95 C. III: Filia se compensans pro patre......................... 96 C. IV: Filius se compensans de debitis ab heredibus mutuatarii ............................................................. 97 C. V: Mercatores se compensantes pondus vel men­ suram minuentes ................................................ 98 C. VI: Compensatio ante tempus mutui reddendi...... 99 Praescriptio exstinctiva .................................................... 100-110 Doctrina ........................................................................... 100-103 Casus I: Quoad debitum non redditum, censum non solutum, legatum nonpraestitum........................ 104-105 C. II: Praescriptionis valor in conscientia.................. 106 C. III: Tacens ut liberetur aservitute......................... 107 C. IV: Id. ut a debito..................................................... 108 C. V: Locatarlus qui redditum annuum non solverat. 109 C. VI: Non utens lure suo, manifestans tamen volun­ tatem non renuntiandi Ipsi................................ 110 χπ SUICIDIUM .......................................................................................................................... Doctrina ......................................................................... Casus I: Navis praefectus manens in navi demer­ genda; velivolantes se praecipites deiclentes in naves hostium ..................................................... II: Puella se praecipitans ex turri ne stupretur.... III: Totalis abstinentia a cibo (.hunger-strike') pro bono patriae ....................................................... IV: Sanitati et vitae periculosas artes exercentes. C. V: Locum damnati ad mortem sacerdos occupans. C. VI: In communi necessitate extrema cedens pro­ ximo panem ............................................................. na. 111-120 111-112 113-115 116 117 118 119 120 121-132 Occisio innocentis .............................................................. 121-122 Doctrina .......................................................................... Casus I: Medicus suppeditans medicamenta nonnul­ lis ex aegrotis, ceteros relinquens propriae sorti.... 123-128 C. II: Puerum transfodiens quo, ante se posito, iniu129 stus aggressor se defendit.................................... 130 C. III: Obsidis occisio ad vindicandam occisionem...... 131 C. IV: Occisio praedicatoris pro salute reipubllcae.... C. V: Num cives sint membra reipubllcae aeque atque 132 brachia sunt membra corporis........................... Embryotomia ........................................................................ Doctrina ......................................................................... Casus I: Quid si probabiliter fetus non vivat............ C. II: Cranlotomia; num fetus sit aggressor iniustus. C. III: Quid si fetus ectopicus.................................... C. IV: In praegnatione extrauterina, num saccus fe­ talis aequlparandus sit organo corrupto........... C. V: Ius certum matris an praevaleat super ius du­ bium fetus ........................................................... C. VI: Quid parocho vel confessario agendum si me­ dicus suadeat embryotomiam............................ 133-145 133-136 137-140 141 142 Sui 146-156 146-148 ............................................................. Doctrina ........................................................................ Casus I: Sacerdos ad mortem quaesitus et in publi­ cum diversorium se recipiens............................ C. II: Occisio Invasoris pudicitiae................................ C. III: Mariti praeveniens aggressionem..................... C. IV: Custos praeveniens aggressionem feripetae...... C. V: Occisio aggressoris materialiter iniusti............ C. VI: Obligatio defendendi proximum....................... ipsius defensio 143 144 145 149-151 152 153 154 155 156 XIII rui. Mutilatio ............................................................................... Doctrina ........................................................................... Casus I: Transplantatio renis vel cornuae oculi......... C. Π : Amputatio membri sani sed corpori nocivi..... C. ΙΠ: Quid si nocivum ex una causa externa............. C. IV: Castratio pro castitate servanda....................... C. V: Sterilizatio viri abnormaliter et pathologice erotici .......................................................................... C. VI: Cessio portionis sanguinis vel cutis................. 157-165 157-158 159-160 161 162 163 164 165 Dominium filiorum familias ............................................... 166-176 Doctrina ........................................................................... 166-169 Casus I: Filius adiuvans patrem in industria et se occulte compensans procooperatione.................. 170-172 C. II: Lucrum ex pecunia patri sublata....................... 173 C. III: Lucrum ex pecunia patris, eodem inscio.......... 174 C. IV: Num laborans extra domum teneatur totam mercedem tradere parentibus ................................. 175 C. V: Filia se occulte compensans pro labore dome­ stico dum frater, nedum pecuniis vacet augendis, eas contra dissipat .............................................. 176 Uxorum dominium ................................................................. 177-187 Doctrina ........................................................................... 177-178 Casus I: Debitum viri subscribens absque iuris sol­ lemnitatibus num teneatur solvere ex bonis dota­ libus ....................................................................... 179-182 C. II: Inconsulto immo invito viro sumens ex commu­ nibus bonis pro recreatione, muneribus, eleemo­ synis ....................................................................... 183 C. III: Subducens e bonis communibus pro viduitate. 184 C. IV: Id. pro parentibus vel pro filiis prioris matri­ monii ........................................................................... 185 C. V: Vir communia bona dissipans intra legis tamen concessionem ........................................................ 186 C. VI: Inconsulta uxore alienans bona dotalia vel male impendens horum fructus............................. 187 Occupatio ............................................................................... 188-198 Doctrina ........................................................................... 188-190 Casus I: Eripiens ab extremo periculo res mox peri­ turas ....................................................................... 191-193 C. II: Examen apiumfugiens culus sit domini.......... 194 C. III: Columbae in alienum columbarium se recipien­ tes autagris nocentes.................................................. 195 XIV ] na C. IV: Famula verrens cauponam et aureos Inveniens. C. V: Torquem auream Inventam emens pro domino. C. VI: Syngrapham loterlae proiectam colligens...... 196 197 198 Thesauros ............................................................................. Doctrina .......................................................................... Casus I: In vetustissima laborans domo pecuniam Invenit historici valoris, cuius dimidiam partem sibi retinet aliamque cum domino domus vult di­ visam .......................................................................... C. II: Inscio domino effodit agrum in quo thesaurum suspicatur .............................................................. C. III: Agrum emens in quo thesaurum latere novit. C. IV: Famula inveniens aureum atque gemmam in piscibus quos emerat pro domino...................... C. V: Inveniens fasciculum obligationum in veste ma­ terterae defunctae ............................................... C. VI: Inveniens res pretiosas inter arenas quas con­ ductus extrahit sub onere tradendi domino quid­ quid pretiosi detegat .......................................... 199-207 199-200 201-202 203 204 205 206 207 Accessio ................................................................................ 203-220 Doctrina .......................................................................... 208-211 Casus I: Aedificans in fundo alieno quem postea sibi vindicat et in iudicio obtinet................................ 212-216 C. II: Unius arbor ramos protendens atque fructus in vineam alterius ................................................... 217 C. III: Aedificans in fundo alieno ex materiis pro­ priis et in fundo proprio ex materiis alienis.... 218 C. IV: Imaginem depingensin tela aliena.................... 219 C. V: Ex lana aliena conficiens pannum et aliena tum frumenta tumpecuniammiscens propriis.... 220 Furtum ................................................................................. Doctrina ........................................................................ Casus I: Furatus syngrapham loterlae sorte ditatam. C. II: Pecuniam alienam tradens furi qui mortem mi­ nitatur ................................................................. C. III: Pecuniam mutuatus ut mortem effugiat......... C. IV: Furtum in necessitate gravi............................. C. V : Compensatio damni emergentis atque lucri ces­ santis facienda a fure......................................... C. VI: Parvam furatus agri frugiferiportionem........ 221-230 221-222 223-225 226 227 228 229 230 XV nn Famulorum et famularum furta............................................. 231-239 Doctrina ........................................................................... 231-232 Casus I: Domina iubente ut lintea mittantur Parisios abstergenda, mudanda et reficienda, famula tra­ dit sorori; iussa emere res optimas, medias emit; in utroque casu sibi retinens pretii differentiam. Item differentiam pretii sibi retinens cum instans apud venditores dlminutionem obtinet............. 233-235 C. II: Famula retinens dlminutionem pretii eundem conveniens venditorem ........................................ 236 C. Ill: Id. emens ab alio venditore quam domina de­ finiverit ................................................................. 237 C. IV: Occulte se compensantes pro salario quod pu­ tant insufficiens .................................................. 238 C. V: Esculenta et poculentasubripientes..................... 239 Obligationes iudicis, rei ac testium.................................... 240-248 Doctrina ........................................................................... 240-242 Casus I: Reus negans, testes periurantes, iudex pri­ vata scientia conscius culpabilltatis rei et falsitatls testium ......................................................... 243-244 C. II: Num iudex teneatur sententiam ferre ad acta atque probata ...................................................... 245 C. Ill: Num agat tunc contra propriam conscientiam. 246 C. IV: luste damnatus ut fame pereat, an teneatur sumere cibum clam sibi oblatum............................ 247 C. V: Testium nemo se sponte offert; immo alius se occultat, et alius fugit; qui adstat profitetur se nihilscire ................................................................ 248 Detractio ............................................................................... Doctrina ....................................................................... Casus I:Parochus detrahens vicario suo....................... C. II: Revelatio criminum occultorum sive accusato­ ris sive testium ........................................................... C. III: Revelatio defectuum animi vel corporis natu­ ralium .................................................................... C. IV: Revelatio acceptae iniuriae, consolationis causa ..................................................................... C. V: Famae reparatio num apud immediatos aut etiam apud mediatos detractionis auditores.... C. VI: Causae a restitutione famae excusantes......... 249-261 249-252 253-256 257 258 259 260 261 XVI on. Secretum commissum ............................................................ Doctrina .......................................................................... Casus I: Secreti commissi revelatio ad impediendam publici muneris collationem ............................... C. II: Id. ab interrogato in iudicio............................... C. Ill: Id. ad impediendum grave innocentis damnum. C. IV: Id. pro correptione, si luratum........................ C. V: Medicina utilissima, nota tamen sub secreto commisso .............................................................. 262-273 262-265 Secretum officii ................................................................... Doctrina .......................................................................... Casus I: Medicus revelans perditos mores coniugis intendentis divortium .......................................... C. II: Amicus consultus de modo confitendi peccata num teneatur sacramental! sigillo...................... C. Ill: Quid agendum quando secretum instat reve­ landum .................................................................. C. IV: Medicus inveniens filium familias lue venereo infectum ................................................................ C. V: Medicus conscius aegritudinis eius qui vult vi­ tam assecurare ..................................................... 274-284 274-277 266-269 270 271 272 273 278-280 281 282 283 284 Susurratio ............................................................................ 285-294 Doctrina ......................................................................... 285-286 Casus I: Diffamans puellam cuius amasium sibi de­ vincat ................................................................... 287-290 C. II: Cupiens amicitiam alicuius quam obtinere ne­ quit nisi diffamans alium................................... 291 C. III: Puella se gratiosiorem exhibens ut alienum amatorem sibi comparet .................................. 292 C. IV: Discordias et dissensiones seminans................. 293 C. V: Discordiam creans inter prava amicitia iunctos. 294 Usura in mutuis ................................................................ Doctrina ........................................................................ Casus I: Pecuniam pro negotiatione mutuatus cum lucro 25 % .......................................................... C. II: ludaeus volens in Ecclesiam recipi timens ta­ men ne obligetur usuras reddere quas ipse atque maiores habuerunt a Christianis ..................... C. III: Mutuatarlus usuras dans sponte sed ex timore. C. IV: Mutuum sub fenore 10 % in biduo................... C. V: Id. sub fenore 10 % annuo.................. C. VI: Id. cum ulteriori gravamine.............................. 295-306 295-297 298-301 302 303 304 305 306 ■ XVII nu Momentum et efficacia religionis in vita morali ho­ minum ........................................................................... Doctrina ............................................................................ Casus I: Recidivus qui dubitat de religionis efficacia in lucta contra tentatlones atque vitia............ C. II: Num tr. de religione habeat in Summa D. Tho­ mae locum humillimum ..................................... C. III: Obiciens Deum non egere nostris obsequiis...... C. IV: Opponens quosdam homines carere religione et tamen servare obligationes erga proximos......... C. V: Relpublicae senator cuius suffragium petitur pro vetando cultu religioso in fabricis............... 307-319 307-310 311-315 316 317 318 319 Oratio .................................................................................... Doctrina ............................................................................ Casus I: Num orans detrahat immutabili voluntati Dei ............................................................................... C. II: Obiciens Deum dare vel gratias non petitas...... C. III: Oratio ad Sanctos proprii Ordinis religiosi...... C. IV: Id. ad Sanctos minoris excellentiae................. C. V: Id. ad animas purgatorii..................................... C. VI: Novena superstitiosa .......................................... 320-331 320-322 Voti natura et condiciones.................................................. Doctrina ........................................................................... Casus I: Puella 13 annorum vovens virginitatem...... C. II: Votum castitatis observatu, ut dicitur, impos­ sibile ............................................................................ C. III: Votum de non amplius peccando...................... C. IV: Votum non vovendi ............................................. C. V: Votum sub condicione........................................... C. VI: Votum de re vana................................................ 332-344 332-335 336-339 Voti obligatio ....................................................................... Doctrina ............................................................................ Casus I: Voti obligatio post tempus definitum........... C. II: Votum subcondicione voluntarie impedita........ C. III: Votumdisiunctivum ............................................ C. IV: Voti implendi tempus ....................................... C. V: Vota a Rectoribus communitatis facta.............. C. VI: Votum oboedientiaead confessarium.................. 345-355 345-347 348-350 351 352 353 354 355 Voti interpretatio ............................................................... Doctrina ............................................................................ Casus I: Votum ieiunii an obliget si difficile sit im­ pletu; item diebus festis .......................................... 356-365 356-357 323-326 327 328 329 330 331 340 341 342 343 344 358-360 λ XVIII na. C. II: Vovens monasterium ingredi, ad quid teneatur sl dimissus .................................................................. C. III: Voti castitatis temporanei renovatio ex errore sine limitatione temporis .......................................... C. IV: Votum ieiunii num obliget sexagenarium.......... C. V: Votum de servanda Regula religiosa................... C. VI: Votum emendationis .......................................... Voti dispensatio et irritatio .............................................. Doctrina ............................................................................ Casus I: Filiae atque uxor voventes peregrinationem; filia viginti annorum vovens ingressum religionis. C. II: Vidua vovens non amplius nubere..................... C. III: Votum perpetuae atque perfectae castitatis emissum ante annum decimum octavum sed reno­ vatum postea .............................................................. C. IV: Vota subditorum irritans absque notitia voti specifici ...................................................................... C. V: Id. absque causa proportionata.......................... C. VI: Patris familias potestas irritandi directe vota filiorum non emancipatorum ................................. 361 362 363 364 365 366-377 366-369 370-372 373 374 375 376 377 Iuramentum ........................................................................... 378-388 Doctrina ........................................................................... 378-380 Casus I: Nubilis puella an possit iuramento occultare pristinam pravam consuetudinem ..................... 381-383 C. II: Iuramentum absque animo iurandi.................... 384 C. III: Iuramentum de puniendis filiis....................... 385 C. IV: Iuramentum de donatione facienda, emissum sine intentione donandi, saltem non impletum.... 386 C. V: lusiurandum fidelitatis principi seu gubernio... 387 C. VI: lusiurandum super Biblla protestantica......... 388 Divinatio ............................................................................. Doctrina ......................................................................... Casus I: Divinatioper astra ......................................... C. II: Divinatio permediacerto improportionata......... C. Ill: Id. in aqua pro uxore eligenda...................... C. IV: Id. per chartas ad detegendos fures................ C. V: Sortes pro designando communitatis rectore.... 389-398 389-392 393-394 395 39G 397 398 Radiaesthesia ..................................................................... Doctrina ........................................................................ Casus I: Prodetegendis furtiauctoribus..................... C. II: Pro sententia deadveniente superiore................ 399-408 399-401 402-403 494 XIX tttl. C. C. C. C. Ill: Pro personarum circumstantiis ....................... IV: Pro morbis detegendis ....................................... V: Virga divlnatoria ad puteum effodiendum........ VI: Critérium pro iudicando radiaesthesiae usu...... 405 406 407 408 Vanae observantiae .............................................................. Doctrina ............................................................................ Casus I: Somniis duci in agendi ratione...................... C. II: Fides fascino data .............................................. C. Ill: Male ominosa ..................................................... C. IV: Orationes superstitiosae .................................... C. V: leiunium superstitiosum ...................................... 409-419 409-412 413-415 416 417 418 419 Spiritismus ............................................................................ Doctrina ............................................................................ Casus I: luvenis spirltisticis sessionibus assistens...... C. II: Communicatio cumspiritibus............................ C. Ill: Id. cum animabus purgatorii.............................. C. IV: Num admittenda cumimperfectioribus ex istis. C. V: Cuncta quae a spirltistis mira celebrantur tri­ buensartibuspraestigiosis etfraudibus................... 420-430 420-423 424-426 427 428 429 Sacrilegium ...................................................................... Doctrina ...................................................................... Casus I: In ecclesia vacans libidinosis cogitationibus et stimulis;oculislasciviscontuensfeminas............ C. II: Sacras Species adducens in finem turpissimum. C. Ill: An communio sacrilega sit maximum sacrile­ giorum et peccatorum ....................................... C. IV: Plurium confessiones audiens in mortali......... C. V: Obsoletas casulas et pluvialem cedens familiae pauperi; mappas altaris adhibens ad convivii men­ sas operiendas ...................................................... C. VI: Num falso denuntians confessarium de solli­ citatione sitreus sacrilegii .................................. 431-440 431-433 Simonia .................................................................................. Doctrina ............................................................................ Casus I: Stipem supra taxam dioecesanam exigens pro missae celebratione ...................................... C. II: Vendens omissionem sive administrations sive receptionis sacramentorum ................................. C. III: Parochus bis litans in dominica pro stipendio. C. IV: Petens remunerationem pecuniariam pro con­ fessionibus collegialium audiendis .................... 441-450 441-443 430 434-435 436 437 438 439 440 444-445 446 447 448 XX un. C. V: Imaginum in processione delatio a maiorem stipem offerentibus ........................... 449 C. VI: Num pretium simoniace acceptum sit paupe­ ribus dandum ........................... 450 Filiorum obligationes ........................... 451-462 Doctrina ............................................................................ 451-455 Casus I: Sollemniter professa num debeat exire mo­ nasterium ut patri subveniat ........................... 456-457 C. II: An patri extra extremam necessitatem subveni­ 458 re filius teneatur de superfluo vitae................... C. Ill: An teneatur filius de bonis propriis solvere 459 patris debita ........................... C. IV: Utrum possit religionem ingredi filius cuius parentes in gravi versantur necessitate........... 460 C. V: Filia pietatis exercitiis dedita quibus parentes 461 graviter offenduntur ........................... C. VI: Utrum filius teneatur oboedire parentibus qui eum volunt nubere determinatae feminae........ 462 463-475 Parentum obligationes ........................................................ 463-467 Doctrina ........................................................................... Casus I: Mater obstans desiderio vitae religiosae...... 468-470 471 C. II: Pater non mittens filios ad scholas.................... C. III: Quanto tempore teneantur parentes submi­ 472 nistrare filiis necessaria ........................... 473 C. IV: Mater quoad filium antlpathicum.................... C. V: Pater familias incurius uxoris et filiorum......... 474 C. VI: An parentes possint exheredare filios................ 475 Obligationes parentum naturalium Doctrina ......................................................................... Casus I: Ad quid tenetur mater quoad filium adulte­ rinum C. II: Compensatio expensarum ob prolem adulteram domi educatam C. III: Quae possint parentes dare proli spuriae....... C. IV: Compensatio erga hospitium in quo illegiti­ mus collocatus fuit C. V: Illegitimi quoad hereditatem ............................. Vindicatio .......................................................................... Doctrina ........................................................................ Casus I: Vindicta privata in sororis stupratorem...... C. II: Alapam retorquens .......................................... 476-485 ........................... 476-478 ........................... 479-481 ............................ 482 483 ........................... 484 485 486-495 486-487 488-491 492 :<χι nn, C. Ill: Foveam f odiens ut inimicus laedatur............. C. IV: Privata vindicta tempore commotionis po­ pularis .................................................................... C. V: Christiani agrestes et inexorabiles quoad vin­ dictam nequeunt tractari ac si essent in statu na­ turae neque suntcapacessacramentorum............ 493 494 495 Mendacium ............................................................................. 496-509 Doctrina ........................................................................... 496-498 Casus I: Operatione plastica occultans corruptionem sponso .................................................................... 499-504 C. II: Mendacium officiosum provitando damno gravi. 505 C. III: Mendacia matris ad filios contra iracundiam patris protegendos ................................................... 506 C. IV: An mendacium sit eligendum instar minoris mali ........................................................................ 507 C. V: Famula negans dominum esse domi................ 508 C. VI: Mercator negans se habere quae emptores petunt ......................................................................... 509 Restrictio mentalis .............................................................. Doctrina ........................................................................... Casus I: Confessarius interrogatus a iudice.................. C. II: Obiciens hoc medium defensionis paucis utile. C. III: Invocans potius collisionemlegum.................... C. IV: Cur loquens dicat aliquid?................................ C. V: Negans se recepisse mutui petitionem................ C. VI: Usus restrictionis late mentalis saepe illicitus. 510-520 510-513 514-515 516 517 518 519 520 DE FORTITUDINE Martyrium ............................................................................. Doctrina ............................................................................ Casus I: De martyrio S. Mariae Goretti..................... C. II: Num fidelis possit dici persecutor fidei............. C. III: Falso accusatus qui se defendere posset ca­ lumnia quam attamen non profert quoniam fide novit peccatum esse ............................................ C. IV: Femina ex caritate inserviens peste Infectis inde mortua ob contagium.................................... C. V: Missionarlus occisus quidem in odium fidei, dum capiebat attamen somnum ........................ C. VI: Num quicumque Christiane vivit censeatur acceptasse martyrium ......................................... 521-531 521-523 524-526 527 528 529 530 531 XXII an. Inanis gloria ........................................................................ 532-540 Doctrina ............................................................................ 532-533 Casus I: Confessarius haec peccata parvipendens quasi venialia .......................................................... 534-536 C. II: Laudes quaerens et tribuens ob victoriam in duello ...................................................................... 537 C. Ill: Se lactantes coram aliis..................................... 538 C. IV: Num vestispraetiosa sitvanae gloriae signum. 539 C. V: Gloriam humanam quaerens utputa in certa­ minibus .................................................................. 540 Patientia ............................................................................... 541-553 Doctrina ........................................................................... 541-543 Casus I: Dolens quod minus idoneis delata sint mu­ nera quae ipseme optabat .................................. 544-548 C. II: Avarorum patientia ............................................. 549 C. III: Patientia et longanimitas ................................ 550 C. IV: Patientia atque tristitiae signa externa......... 551 C. V: Patientia et dolor corporis.................................. 552 C. VI: Impatientia seniorum ........................................ 553 DE TEMPERANTIA Pollutio voluntaria ............................................................ 554-562 Doctrina .......................................................................... 554-555 Casus I: Confessarius benignus in iuvenes quasi pol­ lutione non peccarent subiective graviter; ideoque permittens communionem sine praevia confes­ sione ..................................................................... 556-558 C. II: Confessarius putans pollutiones Impuberum esse sine plena advertentia atque consensu.... 559 C. III: Vitium solitarium penes recens viduos et pe­ nes longinquos abuxore ...................................... 560 C. IV: Masturbai io pro detegendo et curando morbo blenorragia ......................................................... 561 C. V: Pollutio profecundatione artificiali.................... 562 Iracundia ............................................................................ 563-572 Doctrina ........................................................................ 563-565 Casus I: Ludimagtster facile Iratus pro servanda scholae disciplina et nesciens servare animum tranquillum in alumnorum correptione........... 566-568 C. II: Num ira sit moraliter mala quod causet ab­ normalem corporis transmutationem .............. 569 ΧΧΠΙ an. C. Ill: Aut quoniam rationem turbat ......................... C. IV: Hominisiracundiconfessioinsufficiens................. C. V: Quando sit irarationemoderata........................... 570 571 572 Humilitas .............................................................................. Doctrina ............................................................................ Casus I: Si humilitas sit veritas, quomodo Sancti se aestimabant ceteris inferiores .......................... C. II: Quomodo ipse D. Thomas potuit contemnere propria scripta ...................................................... C. III: Quomodo Sancti se dicunt maximos peccatores. C. IV: Episcopatus se indigni profitentes, tamen episcopatum acceptantes .................................... C. V: Modus obtinendi humilitatem ............................ C. VI: Confessarius quoad peccata superbiae............. 573-585 573-577 578-530 581 582 583 584 585 Studiositas ............................................................................ 586-595 Doctrina ........................................................................... 586-588 Casus I: Sacerdos vacans studiis, non tamen eccle­ siasticis .................................................................. 589-591 C. Π: Curiosus de factis aliorum .................................. 592 C. III: Assiduus in amatoriis fabulis legendis............. 593 C. IV: Radlophonicis auditionibus et televlsionis transmissionibusdeditus ...................................... 594 C. V: Professor dolens quod non valeat praedicationi insistere ................................................................. 595 Lusoria corporis exercitiapericulosa ................................ 596-604 Doctrina ........................................................................... 596-597 Casus I: luvenls taurorum agitationibus deditus qui a praxl religiosa declinavit et periculum mortis subiit ...................................................................... 598-600 C. II: Circensibus ludis addicti ............................. 601 C. III: Montanis ascensionibus vacans....................... 602 C. IV: Gymnica certamina .......................................... 603 C. V: Corporis pericula parvipendens........................... 604 Index auctorum ........................................................... Pag. 417 Index 419 rerum ............................................................... Pag. DE PRUDENTIA I. VIRTUTUM IN PRUDENTIA CONEXIO Doctrina. Prout testatur S. Hieronymus, «quattuor virtutes de- 1 scribunt Stoici, ia sibi invicem nexas et mutuo cohae­ rentes, ut qui unam non habuerit omnibus careat> \ Haec doctrina Stoicorum de conexione virtutum cardi­ nalium—circa quas, sicut circa cardinem, versatur vita humana seu vita activa—nota fuit Patribus latinis ex scriptis Tullii atque Senecae. Ille dixerat: «Inter omnes philosophos constat..., qui unam haberet, omnes haberet virtutes» 2. Hic autem: «Quidquid honeste fit, una virtus facit, sed ex consilii sententia» 3. At, prout apparet ex his postremis verbis, potius quam de virtutum conexione, agebatur pro stoicis de unitate virtutum. Non unus igitur ex Patribus insistet postea in cardi­ nalium virtutum identitate, prout scilicet quicumque agat, in quacumque materia, is oportet agat cum discre­ tione seu prudentia, quod debet sive iuste, cum firmitate J S. Hieronymus, epist. 66; PL 22, 640. 2 Cicero, 2 De officiis, c. 10. ’ Séneca, epist. 67 ad Lucilium, n. 10. s 2 DE PRUDENTIA et ideo fortiter, atque ad rationis modulum seu tem­ perate x. 2 Inter Doctores scholasticos qui quattuor virtutes car­ dinales distinxerunt, conexionem mutuam negavit S. Al­ bertus Magnus, quem postea secutus est Scotus: virtus moralis quaelibet regeretur prudentia sibi propria, ideoque partiali et imperfecta. D. Thomas, e contra, cuius doctrinam ceteri, uti plurimum, acceperunt, invocans cum Aristotele prudentiae unicitatem, liquido ostendit in hac una perfectaque prudentia virtutes reliquas nexu coniungi arctissimo. Haec igitur communiter recepta theoria distinguit virtutes naturales seu acquisitas—de quibus, ut patet, stoici loquebantur—perfectas et imperfectas. Cum virtus etenim sit habitus, et habitus a dispositione certo dif­ ferat, virtus perfecta dicitur quae obtinet statum seu condicionem habitus, seu quae est difficile mobilis; im­ perfecta vero, quae habet condicionem seu statum di­ spositionis, seu est facile mobilis. Qua distinctione posita, communis haec doctrina tenet virtutes cardinales perfe­ ctas esse conexas in prudentia, et ideo v. gr. index qui vellet quidem iustam sententiam ferre—quoniam amat iustitiam—, iniustam fert attamen ne amittat concubi­ nam aut incurrat comminatae sibi mortis discrimen, is caret virtutibus non modo temperantiae atque fortitudi­ nis, sed insuper iustitiae atque prudentiae. Si tamen ser­ mo fit de virtutibus cardinalibus imperfectis, hae nullum habent necessarium nexum, quapropter, v. gr. puella po­ test abhorrerre luxuriam et percupere furtum. 1 Ita S. Gregorius Magnus: «Nec prudentia vera est, quae iusta, temperans et fortis non est; nec perfecta temperantia quae fortis, iusta et prudens non est; nec fortitudo integra quae prudens, temperans et iusta non est; nec vera iustitia quae prudens, fortis et temperans non est» (22 Moral, c. 1; PL 76, 212). VIRTUTUM IN PRUDENTIA CONEXIO 3 Patres autem atque theologi ulterius processerunt. 3 Nam cum virtutes morales, cardinales et ceterae, prae­ terquam possunt esse acquisitae, possint haberi per in­ fusionem, de harum virtutum quoque conexione disse­ rendum erat. Omnium porro sententia, virtutes morales infusae sic conectuntur in prudentia infusa ut habens hanc habeat omnes illas, ea vero carens illis omnibus careat. Si ergo quaeritur num vitium uni virtuti oppositum possit cum theoria de virtutum conexione componi, seu num vitium uni virtuti oppositum excludat ceteras vir­ tutes, oportet praemittamus omne vitium acquisitum esse et acquiri repetitis actibus, quorum primi causant dispo­ sitionem, ulteriores generant vel augent pravum habi­ tum. Quibus praemissis, responsio bipartita: a) Vitium oppositum uni virtuti acquisitae atque perfectae excludit hanc virtutem, etiam imperfectam; virtutes quoque alias perfectas, quas imperfectas sustinet, b) Vitium opposi­ tum uni virtuti morali infusae non totaliter, necessario saltem, excludit hanc virtutem aliasque prudentiae in­ fusae comites. Casus primus. Virtutum conexionis theoriam Patres et theologi ita 4 explicant, stoicismo praeeunte, ut communiter et nunc retineatur virtutes omnes inter se conexas esse tum in prudentia tum in caritate. Age nunc: paroeciae cuiusdam civitatis parochus loannes piissimus sacerdos praeest, virtutibus theologicis et moralibus clarus; at pro dolor! propensioni quasi in­ vincibili potationibus alcoholicis post vesperum domini­ cum saepe cedit. Sincere quidem Deo ac confessario pro­ mittit se emendaturum, at sine exitu. Pampurius quoque, eiusdem paroeciae sacristanus, 4 DE PRUDENTIA optime in servitio ecclesiae se gerit virtutibus pluribus et ipse distinctus; at saepe ira accensus praesertim ob petulantiam puerorum altari addictorum (piccolo clero) interdiu impias blasphemias contra Deum profert ex in­ veterata consuetudine, licet bona voluntate se corrigendi minime careat. Fideles vero quam plurimi ex tali agendi ratione pa­ rochi et sacristan! facile scandalizantur. Quid ad casum? Solutio 5 Parochus noster dicitur piissimus, virtutibus theolo­ gicis et moralibus clarus, frequenter tamen ebrietati ce­ dens ob propensionem quasi invincibilem. Habens igitur vitium ebrietatis, caret virtute sobrietatis acquisita, in statu quoque dispositionis (9). Habetne sobrietatis vir­ tutem infusam? Non quidem cum versatur in statu pec­ cati; in quo tamen retinet virtutes fidei atque spei infu­ sas (8), immo et plures alias virtutes acquisitas quantumcumque imperfectas. Si hae non satisfaciunt bono eius nomini, cogitemus parochum huiusmodi non diu manere in statu peccati; se quidem inebriavit post ve­ sperum dominicum, at non celebrat missam die sequenti quin recuperaverit gratiam, una simul, cum caritate, prudentia, ceterisque virtutibus moralibus infusis; est ergo his omnibus donatus per totam fere hebdomadam; nihil igitur mirum quod eliciat omnium plures actus, quibus bonum eius nomen nititur. 6 Sacristanus itidem profecto caret virtutibus acquisitis mansuetudinis et religionis. Habetne has infusas? Quo­ niam blasphemiae, etsi ex inveterata consuetudine, dif­ ficile excusantur a mortali (ci. I, 109), ipsum diceres infusis pariter destitutum. Nec praesumendus est ad con- VIRTUTUM IN PRUDENTIA CONEXIO 5 fesslonem immediate, prout parochus, accedere—de hoc enim novimus emendationem promittere Deo et confessario; de illo autem non nisi voluntatem habere se cor­ rigendi—. Quo igitur pacto praedicatur optime incum­ bere servitio ecclesiae et virtutibus pluribus distinctus? Propterea quod retinet quasdam alias virtutes acquisitas et imperfectas; non aliter ac miles luxuriosus qui, cum plures exerceat actus fortitudinis, praeclarus fortitudi­ ne celebratur, quae tamen virtutis perfectionem non at­ tingit. Si fideles quam plurimi ex tali agendi ratione parochi et sacristani scandalizantur, scandalum non dumtaxat acceptum est, sed et datum; ideoque parochus et sacrista tenentur huiusmodi quoque scandalum vitare. Alii casus. C. II.—Ex tradita doctrina de cardinalium virtutum 7 conexione Firminus gressum facit atque petit num quoad alias quoque virtutes quarum materia quibusdam hominibus non occurrit, puta quoad magnificentiam penes pauperes, quoad virginitatem penes coniugatos, admittenda sit pariter conexio, sic ut habens prudentiam perfectam habeat etiam virtutes magnificentiae atque virginitatis. Sol.—Actualis quidem conexio harum virtutum cum prudentia iam inde supervacanea proditur quod in his hominibus prudentia optime salvatur sine illis, nam cum materia sive magnificentiae sive virginitatis pauperi aut coniugato non occurrat re, integritas rationis nulli subest discrimini ob harum virtutum absentiam actualem. Quae adsunt attamen in proposito si illarum materia occurrerit in ordine intehtionis, nam prout obviam ad- 6 DE PRUDENTIA venit menti puellae periculum mortis in servanda inte­ gritate carnis aut copia divitiarum in indulgendo libi­ dinosi diviti, et ideo valet puella ex iis quae virginitatem eius circumstant, non re sed apprehensione, elicere actus internos quibus praefert virginitatem tum bono vitae tum bono divitiarum, ita et potest occurrere sive pauperi intentio magnas pecunias—si haberet—expendendi, ad erigendam, v. gr., ecclesiam, sive matrifamilias propo­ situm virginitatis si haec sibi possibilis et licita. Denique, ubi nec intentionaliter occurrat materia harum virtutum, qui ceteras iam possidet habet illas in proxima potentia, quoniam generatio habitus eo facilior est quo maior dispositio sublecti; liberalis ergo qui est assuetus distri­ buere parva quae obtinuit, facile distribuet magna si contingant atque fiet magnificus; casta in matrimonio, facile erit casta in viduitate et, ubi virginitas possibilis et consona, etiam virgo. 8 C. III.—Apollonius hanc alteram questionem ponit: In infusis virtutibus numerantur fides et spes; conectunturne hae virtutes cum prutentia infusa, sic ut hanc ha­ bens habeat illas, hacque carens vel illis careat? Sol.—Conexio fidei et spei, virtutum infusarum, ma­ gis quam cum prudentia infusa est cum caritate; praesupponuntur enim prudentiae, quae est circa media, dum illae versantur circa finem. Et si quidem caritas non est sine fide et spe, fides et spes possunt esse sine caritate, sine qua tamen infusa prudentia non subsistit. Quolibet igitur peccato gravi corrumpuntur caritas et prudentia infusa, sive directe, quatenus virtutes speciales in essendo, peccato nempe gravi odii aut imprudentiae; sive indi­ recte, quatenus virtutes universales in movendo seu im­ perative dirigendo, peccato scilicet gravi furti, luxu­ riae, etc. VIRTUTUM IN PRUDENTIA CONEXIO 7 C. IV.—Mente Eugendus non capit quod virtus mo- 9 ralis acquisita vitium prorsus expellat, quod attamen in­ fusa secum patitur. Sol.—Ratio tamen in promptu est. In primo enim casu vitium pariter atque virtus repetitis actibus, puta viginti, acquiritur ; porro quilibet actus detrahit aliquid de habitu contrario; quapropter si primis quinque actibus virtuosis vitium deicitur e statu habitus ad statum dispositio­ nis, actu demum vigesimo statum hunc dispositionis de­ mum amittit. In casu vero altero, vitium fuit acquisitum per plures actus, dum virtutis infusio fit uno instanti; vitium igitur pristinum amittit in sublecto condicionem habitus, pro quanto huiusmodi sublectum, virtute infusa ornatum, potens est prompte, faciliter et delectabiliter agendi actus huius virtutis 1 ; sed, quoniam gratia non aufert, uti plurimum, peccatorum omnes reliquias, ma­ nent penes recens iustificatum inclinationes eaeque va­ lidae ex peccatis praeviis causatae in actus contrarios seu vitiosos. C. V.—Sed tunc Chromatius arguit, oporteret dicere 10 virtutem divinitus infusam minoris efficaciae quam vir­ tus sit humanitus acquisita. Sol.—Neganda omnino illatio. Nec difficultas enim quam ignis maiorem reperit in comburendo lignum vi­ ride quam aridum, arguit debilitatem ignis, sed indispo­ sitam materiam; nec somnolentia quam interdum senti­ mus detrahit aliquid de scientia post longum studium cumulata, cuius tamen actum reddit difficilem; sic ac1 «Licet per actum unum simplicem non corrumpatur habitus ac­ quisitus, tamen actus contritionis habet hoc quod corrumpat habitum vitii generatum, ex virtute gratiae; unde in eo qui habuit habitum in­ temperantiae, cum conteritur, non remanet cum virtute temperantiae infusa habitus intemperantiae in ratione habitus, sed in via corruptio­ nis, quasi dispositio quaedam» (S. Thomas, Q. D. de virtutibus in com­ muni, art. 10, 16m). 8 DE PRUDENTIA CONSCIENTIAE AD PRUDENTIAM COGNATIO tus virtutis infusae manet arduus peccatori recens iustiÆcato, non ex defectu virtutis, sed propter unam indispositionem subiecti \ 11 C. VI.—Saltem, inquit Evasius, peccator huiuscemodi recens justificatus, retinens cum infusa castitatis virtute vitium luxuriae pristinum, foret simul castus et luxurio­ sus, virtuosus atque vitiosus; contraria tamen se mutuo expellunt. Sol.—Virtus infusa seu supernaturalis non contrariatur directe vitio, quippe quod acquisitum et naturale prorsus. Sed et vitium luxuriae pristinum iam amisit in subiecto illo condicionem habitus voluntarii, cum adulti justificatio non contingat absque detestatione peccato­ rum et ideo absque retractatione actuum qui pravum ha­ bitum generarunt. Quapropter recens iustificatum cui tot manent peccatorum reliquiae non dicimus vitiosum—seu voluntariae deditum vitiis—, sed vitiatum dumtaxat. II. CONSCIENTIAE AD PRUDENTIAM COGNATIO Doctrina. 12 Conscientia moralis, quae nunc agitur, est applicatio scientiae sive notitiae morum ad actum moraliter acce­ ptum, inde ut appareat num bonus sit aut malus qui a 1 «Quandoque post primum actum paenitentiae, qui est contritio, remanent quaedam reliquiae peccatorum, scilicet dispositiones ex prio­ ribus actibus peccatorum causatae, ex quibus praestatur difficultas quaedam paenitenti ad operandum opera virtutum; sed quantum est ex ipsa inclinatione caritatis et aliarum virtutum, paenitens opera virtutum delectabiliter et sine difficultate operatur; sicut si virtuosus per acci­ dens difficultatem pateretur in exsecutione actus virtutis propter som­ num aut aliquam corporis indispositionem» (S. Thomas, Summa Theol.. IU. 89, 1, 3m). nobis ponendus est vel omittendus. Definiri potest: Indi­ cium seu dictamen practicum rationis de bonitate vel malitia actus a nobis ponendi aut omittendi. Differt ergo a ratione, synderesi, scientia morali atque prudentia—cum indicium sit, et ideo actus; non poten­ tia aut habitus—, et a iudicio tum speculativo—de rei ve­ ritate sine respectu ad opus—, tum speculativo-practico —seu speculativo circa praxim, seu de moralitate ac­ tuum, etiam nostrorum, in genere seu in abstracto—, tum, persaepe, practico de convenientia psychologica ac­ tus ad sublectum—quod est discretivum electionis et a pluribus ultimo-practicum nominatur. Conscientiam rectam dicimus sive veram sive invin­ cibiliter erroneam (I, 175) utraque cum sit moralitatis regula, illa quidem per se, haec vero per accidens. Prudentiam sumimus stricte, virtutem nempe rationis 13 practicae circa contingentia agibilia; quo differt genere a virtutibus moralibus—quarum sublectum est appeti­ tus—, et specie ab aliis virtutibus intellectualibus, quippe quae versantur aut circa necessaria—intellectus (synderesis), sapientia et scientia—aut circa contingentia factibilia—nempe ars. Prudentiae est triplex actus, quoniam recta ratio agibilium habet ut consilietur circa media indeterminata et ut iudicet de mediis adhibendis et ut consiliata et iudicata applicet ad opus. Porro, licet quilibet ex his actibus detur speciali virtuti—consilium, eubuliae; indicium, synesi vel gnome; imperium, prudentiae— prudentiam modo loquimur totum potestativum, partibus constans potentialibus. Porro conscientiam rectam esse prudentiae actum qui 14 dicitur iudicium, demonstrari potest a priori et a poste­ riori. 10 DE PRUDENTIA A priori quidem: Nam omnis actus humanus bonus est actus alicuius virtutis. Quoties datur etenim actus humanus bonus ad quem potentia eliciens non est natu­ raliter determinata, oportet haec potentia determinetur aut permanenter, aut saltem transeunter; si quidem permanenter, ita ut transeat in actum prompte, faciliter et delectabiliter—uno verbo, connaturaliter—, tunc actus est effectus virtutis et procedit a virtute formaliter; si autem transeunter, actus praecedit virtutem et generat virtutem vel ad virtutis generationem disponit et est actus virtutis materialiter. Atqui conscientia est actus humanus, nam est indi­ cium seu dictamen rationis; et conscientia recta est ac­ tus humanus bonus, cum attingat veritatem practicam, veniens actionum regula; est etiam actus potentiae non determinatae naturaliter, quoniam agitur ratio practica circa contingentia, quae multipliciter diversificantur se­ cundum diversitatem personarum et negotiorum. Porro hoc rationis indicium seu dictamen a nulla alia virtute elici potest praeterquam a prudentia: est enim conclusio de hic et nunc agendis vel omittendis; sed synderesis est habitus principiorum nec syllogizat; scien­ tia quoque morum remanet in universalibus nec descen­ dit ad particularia contingentia. 15 A posteriori quoque: Nam prudentiae est recte indi­ care de agendis, applicando principia universalissima syndereseos atque minus universalia scientiae ad singu­ larem actum, et sic dictare hunc esse ponendum quia moraliter bonum, aut potius omittendum quia moraliter malum; sed conscientia nihil aliud nominat praeter huiusmodi indicium seu dictamen. Aliis verbis: Actus specificantur ab obiectis; sed unus et idem est obiectum tum iudicii prudentiae tum con­ scientiae rectae, agibile videlicet, idque morale seu ad CONSCIENTIAE AD PRUDENTIAM COGNATIO 11 morum normas; ergo et omnis conscientia recta est pru­ dentiae indicium, et omne indicium prudentiae est con­ scientia recta. Casus primus. Hoc alterum corollarium Caesareus impugnat vehementer quoniam praeter indicium speculativuin, theo­ retician, mere discretivum, faciens videre quid sit bo­ num, quid malum, quid agendum, quid omittendum, con­ sistens in mera cognitione consonantiae vel dissonantiae actus ad morum normas, datur etiam pro D. Thoma 1 indicium practicum, affectivum, definitivum, electivum, directivum operis, faciens nos velle bonum atque fugere malum. Sed dum primum indicium, speculativum, est conscientia recta, saltem indicium alterum, practicum videlicet, unius est prudentiae. I Solutio Reponimus nec indicium quod est conscientia recta 17 esse simpliciter speculativum, nec indicium quod est ac­ tus prudentiae esse simpliciter practicum. Indicium etenim quod est practicum ratione obiecti, agibilis, potest simul esse speculativum ex parte sive modi—quia non est de agibili ut agibili—sive finis—quia non est de agibili ut agendo—; in utroque hoc casu est se1 «Tam conscientia quam electio, conclusio quaedam est particularis agendi ; sed conscientia conclusio cognitiva tantum ; electio conclusio affectiva» (in 2, d. 24, q. 2, a. 4, 2m).—«ludicium conscientiae et liberi arbitrii quantum ad aliquid differunt..., quia iudicium conscientiae con­ sistit in pura cognitione, iudicium autem liberi arbitrii in applicatione cognitionis ad affectionem: quod quidem iudicium est iudicium electio­ nis» (17 De verit., 1, 4m). 12 DE PRUDENTIA eundum quid practicum et secundum quid specula­ tivum \ Indicium igitur quod est conscientia recta, etsi specu­ lativum secundum quid, cum non sit, necessario, de operabili ut operando—prouti constat in iis qui non audiunt conscientiam, in iis maxime qui conscientiae vocem de­ testantur—, est simul practicum secundum quid, cum de operabili sit quatenus operabili. Sed iudicium quoque prudentiae, licet practicum secundum quid, ratione obiecti et modi, est speculativum secundum quid, ratione nempe finis; adeo ut D. Thomas, neque semel, adaequet ipsum intellectus speculativi iudiciis2. 1 «Aliqua scientia est speculativa tantum, aliqua practica tantum, aliqua vero secundum aliquid speculativa et secundum aliquid practica. Ad cuius evidentiam sciendum est quod aliqua scientia potest dici specu­ lativa tripliciter. Primo ex parte rerum scitarum, quae non sunt operabiles a sciente: sicut est scientia hominis de rebus naturalibus vel di­ vinis. Secundo, quantum ad modum sciendi : ut puta si aedificator consideret domum definiendo et dividendo et considerando universalia praedicata ipsius. Hoc siquidem est operabilia modo speculativo conside­ rare, et non secundum quod operabilia sunt: operabile enim est aliquid per applicationem formae ad materiam, non per resolutionem compositi in principia universalia formalia. Tertio, quantum ad finem: nam in­ tellectus practicus differt fine a speculativo, sicut dicitur in ΙΠ de Ani­ ma. Intellectus enim practicus ordinatur ad finem operationis: finis autem intellectus speculativi est consideratio veritatis. Unde si quis aedificator consideret qualiter posset fieri aliqua domus, non ordinans ad finem operationis, sed ad cognoscendum tantum, erit, quantum ad finem, speculativa consideratio, tamen de re operabili. Scientia igitur quae est speculativa ratione Ipsius rei scitae, est speculativa tantum. Quae vero speculativa est vel secundum modum vel secundum finem, est secundum quid speculativa et secundum quid practica. Cum vero or­ dinatur ad finem operationis, est simpliciter practica» (S. Thomas, Summa Theol., I, 14, 16). 1 «Perfectio rationis practicae, sicut et speculativae, consistit in duo­ bus, scilicet in Inveniendo et iudicando de inventis» (S. Thomas, in 3, d. 33, q. 3, a. 1. qla. 3).—«Circa agibilla humana tres actus rationis inveniuntur: quorum primus est consiliari, secundus iudlcare, tertius est praecipere. Primi autem duo respondent actibus intellectus speculativi qui sunt Inquirere et iudlcare» (Id.. Summa Theol., I-II, 57, 6).—«Pru­ dentia est recta ratio agibilium. Unde oportet quod ille sit praecipuus actus prudentiae qui est praecipuus actus rationis agibilium. Cuius qul- CONSCIENTIAE AD PRUDENTIAM COGNATIO 13 Nec iudicium quod est conscientia recta nec iudi- is cium quod est actus prudentiae redditur practicum sim­ pliciter nisi actu ad opus ordinetur. Verum haec ordina­ tio fit electione, quae substantialiter, essentialiter seu materialiter, est actus voluntatis et posterior iudicio —huic enim iudicio, quod nunc agitur, electio nonnum­ quam est contraria; fieri autem non posset contraria electio ubi iudicium diceret ex se actualem applicatio­ nem ad opus—. Unde et in thesibus propositis a S. Congr. Studiorum ut plane continentibus principia et pronun­ tiata maiora D. Thomae, haec invenitur clausula: «Se­ quitur electio iudicium practicum ultimum; at quod sit ultimum, voluntas efficit» \ Sicut enim qui alium vult elongare a rixa, agit ne is aurem praebeat adversarii insultibus et ne cogitet iniuriam sibi illatam, sic et vo­ luntas agit ut intellectus sistat in consideranda bonitate actus, eum divertens a consideratione vel incommodi vel difficultatis adnexae; et ita in genere causae efficientis voluntas applicat intellectum qui sic determinate iudicet, etsi in ordine formalis causae extrinsecae intellectus dirigat voluntatem quae sic determinate eligat. Alii casus. C. II.—In collatione dioecesana menstrua plures in- 19 distincte quaestiones agitari solent. Semel autem cum dem sunt tres actus. Quorum primus est consiliari... Secundus actus est iudlcare de inventis: et hic sistit speculativa ratio. Sed practica ratio, quae ordinatur ad opus, procedit ulterius, et est tertius actus eius prae­ cipere» (Id., ib., Π-ΙΙ, 47, 8).—«In speculativis, in quibus non est actio, est solum duplex actus rationis·, scilicet invenire inquirendo, et de in­ ventis iudlcare. Et haec quidem duo opera sunt rationis practicae, culus inquisitio est consilium, quod pertinet ad eubuliam, iudicium autem de consiliatis pertinet ad synesim» (Id., in 6 Ethic., lect. 9, n. 1239, ed. Pirotta). 1 AAS, 6 (1914), p. 386. 14 CONSCIENTIAE AD PRUDENTIAM COGNATIO DE PRUDENTIA et vitandum; in voluntate vero naturalis illa inclinatio ad bonum honestum, in peccatoribus, quantumvis obsti­ natis, superstes. ortus fuerit sermo de prudentia et Odilo ipsi adiudicaret actum quem vocamus conscientiam rectam, Caelianus hanc movit, ex Angelico, obiectionem, ut putabat, insu­ perabilem: «Prudentia non potest haberi nisi habeantur virtutes morales: cum prudentia sit recta ratio agibilium, quae, sicut ex principiis, procedit ex finibus agibilium, ad quos aliquis recte se habet per virtutes morales. Unde sicut scientia speculativa non potest haberi sine intellectu principiorum, ita nec prudentia sine virtuti­ bus moralibus» *. Est autem nimis evidens, aiebat Caelia­ nus, vel ipsos peccatores, quantumcumque obduratos, habere interdum conscientiam rectam, ad hanc agant conformiter—non enim cuncta peccatorum opera sunt peccata—aut dissone—plane siquidem norunt male agere. Sol.—Ipsemet Aquinas liquido concedit peccatoribus prudentiam veram, quae videlicet et bene consiliatur et recte iudicat etiam de iis quae pertinent ad bonum finem totius vitae humanae; illam quantumvis dicat imperfe­ ctam, ob defectum principalis actus, praecepti scilicet3. Est ergo peccatoribus, carentibus moralibus virtutibus, possibilis prudentia qua efficaciter et bonum consilium ineant et rectum iudicium proferant de rebus morum, ipsis quantumvis desit, qua peccatores sunt, prudentia ad efficax praeceptum moralis actus. Consequitur propterea prudentiam virtutes morales praesupponere maxime ad hunc actum praecipuum, non ad actus consilii atque iudicii praevios. Nec ab oculis decidat virtutes acquisitas generari actibus, possibilibus quapropter prae virtutibus; non enim hae virtutes dant posse operari, sed operari prompte, faciliter et delectabiliter. Ad posse operari vir­ tutum opera sufficit in intellectu habitus syndereseos et habitus scientiae vel fidei—divinae vel humanae—quo quis cognoscat aliquid esse bonum et agendum, malum 1 S. Thomas, Summa Theol., Ι-Π, 65, 1. > Id.. ib„ ΙΙ-Π, 47, 13 ; cf. 3m. 15 C. III.—Difficultati motae a Caeliano calculum adie- 20 cit Augustalis, dicens: Turpitudo aut honestas plurium actionum innotescit interdum immediate, absque errore possibili; in his igitur casibus conscientia recta nullum consilium petit; at prudentia non est sine consilio, prout expresse D. Thomas docet: «Ea quae considerat pru­ dentia ordinantur ad alia sicut ad finem. Eorum autem quae sunt ad finem, est consilium in ratione et electio in appetitu. Quorum duorum consilium magis pertinet ad prudentiam: dicit enim Philosophus, in VI Ethic., quod prudens est bene consiliatwus. Sed quia electio praesupponit consilium, est enim appetitus praeconsiliati, ut dicitur in III Ethic.\ ideo etiam eligere potest attri­ bui prudentiae consequenter, inquantum scilicet electio­ nem per consilium dirigit» l. Sol.—Respondet cl. Peinador: «Re quidem vera, pro pluribus dictaminibus conscientiae, nullum erit opus consilii et iudicii, qui sunt duo actus praecedentes prin­ cipalem actum prudentiae. Quis, tamen, unquam dixit, imperium qui est actus praecipuus prudentiae, exigere semper praevium consilium et iudicium?» 3. At conscien­ tia non est imperium, sed iudicium. Porro indicamus quae vera demonstrantur et quae vera innotescunt. Unde et prudentiae iudicium, quod electio sequitur (18), non semper est de incertis. «Ratio in rebus manifestis non inquirit, sed statim iudicat. Et ideo non oportet in omni- » 1 S. Thomas, 1. c., a. 1, 2m. 2 Peinador, De iudicio conscientiae rectae, p. 6, nota. Ipse dixerat (p. 5) conscientiam esse actum virtutis prudentiae «et in specie, virtutis synesis vel gnome, quae sunt partes potentiales prudentiae, perficientes iudicium». 16 DE PRUDENTIA bus quae ratione aguntur, esse inquisitionem consilii» Prudentia igitur, non dissimiliter ac conscienda recta, interdum abstrahit a consilio prorsus. Si quando, propterea, D. Thomas asserere videtur consilium omnino neces­ sarium, in eo loquitur sensu quo commentator summus Caietanus: «Meminerint (lectores) quod consilium signi­ ficat inquisitionem completam, id est usque ad iudicium inclusive. Non enim ipsa inquisitio absque iudicio consi­ lium est, nisi inchoative: ut manifeste patet ex respon­ sione ad secundum et tertium, et ex usu loquendi» a. 21 C. IV.—Erhardus quoque, qui studia theologica recens compleverat, in litigantium choro pedem posuit: Indi­ cium, inquit, electionis est interdum contrarium iudicio conscientiae; porro dum hoc est prudens, illud est im­ prudens; ergo non sunt unus et idem actus. Sol.—Hoc equidem argumento probat Erhardus ac­ tum duplicem esse quando iudicia sunt contraria, cum iudicium scilicet conscientiae dictat actum, quamvis uti­ lem vel delectabilem, omittendum quia moraliter pra­ vum, iudicium vero electionis dictat actum, quamvis pravum moraliter, ponendum tamen quoniam delecta­ bilem vel utilem: tunc est formale obiectum aliud in utroque iudicio atque iudicium electionis est, prout ab obiciente dicitur, imprudens*3. Non autem probat actum esse duplicem quando iudicium electionis est conforme iudicio conscientiae et ideo ipsum quoque est prudens; praeterquam etenim utriusque tunc iudicii unum et idem est formale obiectum, iudicium conscientiae fit iudicium 1 S Thomas, 1. c., I-II. 14, 4, 2m. ’ Caietanus, in I-II, 14, 1. ’ S. Thomas admittit quosdam esse prudentes quoad bonum consi­ lium et bonum iudicium, qui tamen deficiunt quoad praeceptum, ideoque quoad iudicium electionis (19). CONSCIENTIAE AD PRUDENTIAM COGNATIO 17 electionis per solam acceptationem appetitus 1 ; an ideo quod acceptatur ab appetitu, naturam suam amittat? C. V.—Sed et Sobel difficultatem fecit ex alio capite: 22 Potest quis ex conscientia nosse se teneri ad fraternam correptionem, hanc tamen facere imprudenter; aliud igitur conscientia et aliud prudentiae iudicium. Sol.—Conscientia sive iudicium practicum de bonita­ te vel malitia actionis a nobis hic et nunc ponendae aut omittendae nequit abstrahere a circumstantiarum con­ sideratione, cum actio non sit bona nisi ex omni parte, «unde si aliquid desit quod requiratur ad debitas cir­ cumstantias, erit actio mala» 2. Hinc quod demus pru­ dentiae partes intégrales, in quibus circumspectionem et cautionem3. C. VI.—Austinus nullam habet movendam obiectio- 23 nem doctrinae traditae; fatetur tamen sibi manere scru­ pulum: Cur, inquit, D. Thomas nullibi dixit conscien­ tiam rectam venire actum prudentiae? Sol.—Sed nec hoc alicubi negavit Doctor Angelicus. Homo sui temporis, institit enodandis quaestionibus quae tunc agitabantur; et agitata quaestio de natura con­ scientiae non erat haec praecise : Cuius habitus sit actus qui conscientia dicitur; verum haec alia praevia: Num conscientia sit actus ‘. Hanc alteram expresse tetigit; ad primae solutionem contentus fuit tradere principia. 1 «Iudicium est quasi conclusio et determinatio consilii. Determina­ tur autem consilium, primo quidem per sententiam rationis, et secundo per acceptationem appetitus... Et hoc modo ipsa electio dicitur quoddam iudicium, a quo nominatur liberum arbitrium» (S. Thomas, 1. c., I, 83, 3, 2m). ’ Id., 1. c., Ι-Π, 18, 3. a Id., ib., II-II, 49, 7 sq. * Id., ib., I. 79, 13; in 2, d. 24. q. 2, a. 4; 17 De verit., 1. 18 DE PRUDENTIA 11 CONSCIENTIA SCRUPULOSA Doctrina. 24 Scrupulus dicitur in moralibus inanis quaedam ratio de honestate occurrens actionis; exinde, apprehensio et timor ne peccatum sit ubi non est aut saltem gravius quam revera est. Conscientia propterea scrupulosa innuit mentis iudicium, dubium, suspicionemve de peccato ex futili, id est insufficienti, motivo ortam; per extensio­ nem sive improprie nominat habitualem dispositionem seu propensionem ad iudicandum, dubitandum aut su­ spicandum de malitia actionis ob has ratiunculas, vel ip­ sam animi anxietatem qua quis peccatum timet ubi de actionis bonitate est certus \ Sunt scrupulis causae interiores aeque ac externae. In his: a) educatio angusta, directio confessarii scrupu­ losi, scrupulosorum societas; b) Deus, in poenam, exer­ citium, stimulum; et daemon, in desperationem atque exitium. In illis: a) corporalis complexio, indoles melan­ cholica, austeritates nimiae; b) ignorantia qua nequit quis discernere inter licitum et illicitum, sensationem atque consensum; ingenii subtilitas sufficiens ad exco­ gitandas obiectiones et impar his solvendis; c) occulta superbia, qua quis proprio iudicio adhaeret nimis; d) animi inconstantia. 25 Regi cum non valeat iudicio proprio, scrupulosus te­ netur se committere iudicio confessarii, cui oboediat; et, quia praesumptio stat pro confessario, huius dicta1 «Scrupuli aliquando versantur circa universum statum animae et circa omnia peccata; saepius speciale obiectum attingunt, e. gr„ casti­ tatem, recitationem Breviarii, prolationem verborum durante consecra­ tione. etc.» (Prümmer, Th. Mor., I, 320, ed. 1931). CONSCIENTIA SCRUPULOSA 19 ♦ men universaliter sequi potest; si quando id sequens fal­ litur et peccat materialiter, agitur de effectu secundario quem permittere licet. Quia praesumptio pariter stat contra scrupulosum in extensione legis et coarctatione libertatis, eius dubium in favorem legis a priori haben­ dum est inane, fundatum (ex adverso) quod in favorem libertatis. Cum praesumptio, denique, stet pro incapaci­ tate perveniendi directe ad certitudinem, fas est scru­ puloso id agere quod primo eius aspectui non appareat vetitum. His principiis scrupulosi directioni peculiaribus generalius illud adicito: praecepta, scilicet, positiva non urgere cum gravi, eoque extrinseco, damno seu incom­ modo; gravi autem incommodo aequipollet anxietas qua scrupulosus afflictatur. Quod ad methodum attinet cum iis qui scrupulis la- 26 borant adhibendam, prae primis confessarius videat num revera de scrupuloso agatur et, quatenus affirmative, num in omni aut determinata tantum materia. Quem scrupulosum compererit de morbo quo afficitur convin­ cat, mala cum corporis tum animae quae impendunt ei exponat, necessitatem inculcet agendi contra scrupulos, plenam ab illo exigat oboedientiam. Eum in examine ac­ tionum et conscientiae inmorari vetet; preces ac confes­ siones repetere non sinat; quae dubia peccata sint pro­ hibeat declarare. Brevis ac resolutus sit in tradendis consiliis et responsis; horum rationes non aperiat; agen­ di regulas universales tradat, quas scrupulosus ipsemet ad casum applicet. Eum semper prudenter 1 atque cari­ tative tractet1 23 ; cum meticuloso procedat leniter; durius 1 Qui in aliqua tantum materia scrupulosi veniunt «cautissime tractan­ di sunt, ut liberentur a scrupulis, quin fraena eis laxentur» (AertnysDamen, Th. Mor., I, 72, ed. 1939). 3 Prae oculis habens confessarius se agere cum aegroto qui sanari quidem vult sed cui sumenda potio est amarissima, patienter ferat animi inconstantiam, ex qua apparentes infidelitates et rebelliones. 20 DE PRUDENTIA attamen cum superbo, quin eum attamen in desperatio­ nem usque impellat. Scrupulorum demum exploret causas ut apponat peculiaria remedia 1 ; si dispositionem cor­ poralem noverit initium, scrupulosum ad prudentem medicum remittat. Casus primus. 27 Severinus sacerdos a multis annis scrupulis laborat. Etenim, dum confessiones excipit, innumeris atque mi­ nutissimis interrogationibus paenitentes urget, quas non raro, cum de earum opportunitate dubitet, non sine hae­ sitatione proponit; de requisitis paenitentium disposi­ tionibus, praesertim cum hi levia dumtaxat peccata ac­ cusant, non parum dubitat; quo fit ut saepe absolutio­ nem anxius concedat, prioribus formulae verbis haud semel prolatis. Hinc non raro, cum novum dubium eius mentem subeat an veram intentionem absolvendi ha­ buerit, absolutionis formulam repetere cogitur. Similes haesitationes eidem, dum consecrat, occurrunt, cum et de validitate materiae et de suae conscientiae puritate innumera et speciosa dubia eius animo insideant. Nec confessarius ipsum tranquillare valet; nam, si de praete­ ritis actionibus agitur, nescit monita confessarii cum principio componere iuxta quod illicitum est agere cum conscientia practice dubia; si, vero, ad futuras actiones attendit, eius mentem tenet regula in confectione sa­ cramentorum probabilismi usum fieri non posse. Quid dicendum? 1 Remedia specialia tradit Merkelbach (Th. Mor., II, 126, ed. 3). In his meditatio frequens divinae bonitatis, ex qua sponte magna gignitur confidentia. Haec bonitas in opere Incarnationis maxime innotescit. Crebra igitur mysterii Christi meditatio, quia praecipuus fons devotionis seu promptae voluntatis ad Dei servitium, removet scrupulos, quibus ani­ ma in via spirituali retardatur. CONSCIENTIA SCRUPULOSA 21 Solutio Trinam, veluti sectionem distinguamus: paenitentiae 28 dispensationem, Missae celebrationem et argumentorum solutionem. Quoad confessiones quidem, in mentem Severini confessarius revocet doctrinam traditam communiter: a) In­ terrogationes non urgere nisi fundata suspicio sit de accusationis deficientia aut de paenitente consuetudi­ nario vel recidivo; in hoc ultimo casu, interroget de habitu et reincidentia; in primo, de numero, specie et circumstantiis quae speciem mutant; nihil amplius; in­ terdum nec haec omnia, dum prudenter iudicat, videli­ cet, integritatem materialem non urgere, aut timet paenitentem passurum esse scandalum, b) Propositum ac dolorem, necessario quidem complecti omnia mortalia, non tamen venialia quae simul cum letalibus declaran­ tur; immo cum sola venialia subiciuntur clavibus, satis esse dolorem ac propositum attingere veniale unicum, certam speciem venialium, venialium multitudinem seu frequentiam; ad cautelam insuper confessarium posse invitare paenitentem ut accuset iterum peccatum grave vitae anteactae. c) Anxietatem qua laborat absolvens officere nullatenus quin voluntarie verba proferat; in­ tentioni igitur absolvendi; semel ideo prolata ne repetat. In Sacro autem litando, oportet Severinum eam dili- 29 gentiam in materiae adhibere selectione quam commu­ niter sacerdotes adhibent; at satis sit illi moralis certi­ tudo de pane triticeo vinoque de vite ne immoretur circa materiam validam. De ipsa quoque conscientiae puritate certitudinem metaphysicam non quaerat: exclusa enim revelatione (quae non est frequens), coniecturaliter tan­ tum valet homo cognoscere se esse in gratia; haec coniectura, etsi patiatur secum anxietatem atque timorem, 22 DE PRUDENTIA sufficit ad administrationeni et receptionem sacramen­ torum quae postulant gratiae statum; potius enim quam conscientia gratiae inconscientia peccati requiritur \ 30 Severini argumenta si perpendamus, applicationis vi­ tium tangemus. Nefas profecto agere cum conscientia practice dubia; at dubium potest ille deponere prius­ quam agat, efformans sibi conscientiam certam vi prin­ cipii reflexi, ex iudicio scilicet confessarii2. Fuit etiam damnata propositio: «Non est illicitum in sacramentis conficiendis sequi opinionem probabilem de valore sa­ cramenti, relicta tutiore» (Denz. 1151); sed in casu non agitur de opinione quadam probabili, verum de re omni­ no (moraliter quidem) certa, cum possit quis habere moralem certitudinem de confessionis integritate debita, de necessario proposito ac dolore, de intentione absol­ vendi, de materia Sacrificii valida atque de statu gratiae seu absentia potius mortiferi peccati. 1 «In sacramentis vivorum quae ex se ordinantur ad gratiam secun­ dam conferendam obex est conscientia peccati mortalis; conscientia qui­ dem peccati, non status peccati, nam si quis cum bona fide et attritione accedit, poterit vi sacramenti iustificari» (Hugon, Tract. Dogm., ΠΙ. p. 60, ed. 1927). 1 «Si quis dubitaret an pulsare in die festo sit licitum vel illicitum, et tamen non dubitaret sibi tunc esse licitum pulsare ; iste non peccaret pulsando, quantumcumque magna esset dubitatio apud eundem de actu pulsandi secundum se, an sit licitus vel illicitus; et similiter quantum­ cumque esset maximus timor de eodem. Et per oppositum, si quis esset certissimus de actu pulsandi secundum se quod est licitus in die festo, et tamen fluctuaret de exercenda nunc a se pulsatione, ita quod ratio appli­ candi se ad pulsandum cum ambiguitate applicat, illicite quis pulsaret... Ratio autem horum est, quia in proposito conscientia non significat scientiam, sed applicationem cognitionis ad opus exercendum. Et propterea scrupulus conscientiae qui per se opponitur conscientiae, in ipsa appli­ catione consistit: et eadem ratione, scrupulus omnis ad ipsam applica­ tionem non se extendens, conscientiae non opponitur» (Caietanus, Opus­ cula, t. I, tr. 31, resp. 13, ed. 1588). CONSCIENTIA SCRUPULOSA 23 Alii casus. C. II.—Animo deicitur Hermylus confessarius quod 31 quo magis curat de medendis scrupulis Praxedis, haec videtur quasi praecipue intenta ad illius remedia exte­ nuanda. Ad id enim quod confessarius dixerat de oppor­ tunitate et necessitate agendi contra scrupulos, Praxedes opponit se non posse agere contra scrupulos, nisi credat hos irrationabiles esse atque male fundatos; si id autem crederet, iam non anxiaretur, anxiatur enim quoniam putat anxietatem esse rationabilem et bene fundatam. Sol.—Respondet Billuart: «Si crederet ex principiis directis et intrinsecis suam anxietatem esse irrationabi­ lem, hoc ipso non anxiaretur, concedo; si crederet ex principiis reflexis et extrinsecis, nego. Potest ergo scru­ pulosus cognoscere se esse scrupulosum et suas anxieta­ tes esse irrationabiles ex indiciis supra assignatis; sed. quia scrupulum et anxietatem non cognoscit irrationa­ bilem ex propriis et intrinsecis, ideo adhuc angitur et trepidat timore ubi non est timor» \ C. III.—Faustinus, confessarius monialium, oleum 32 perdit et operam cum quibusdam e devotis virginibus. Dum his enim conatur suam imponere sententiam, audit confessarium neutiquam gaudere infallibilitatis privile­ gio, ideoque vel ipsi plane oboedientes damnari posse. Sol.—Assentiat praemissae confessarius; petat autem num coecus ductum aspernatur oculati, maxime si ocu­ lato iungitur amiticia vel sanguine, quantumvis consan­ guineus et amicus possit fallere et falli. De reliquo, cur formidat scrupulosus errorem ex parte confessarii quem ex propriis non timet? cur fidit tenebris plus quam luci? Billuart, Summa S. Thomae, tr. de actibus humanis, diss. 5, a. 5. 24 DE PRUDENTIA Sed ulterius: si iussa sectatus confessarii peccare potest, agitur de peccato materiali, propter peccatum autem materiale damnatur nemo. 33 C. IV.—Exsuperius, sacerdos, nescit cur acquiescere debeat confessarii monitis: nullam, inquit, intentionem habui, nullam attentionem dum preces recitabam; sed et conscientia mea clamat me peccatum habere quod nondum declaravi. Sol.—Opponat confessarius: ipse timor ne intentio inter orandum desit ostendit sufficienter orandi ani­ mum; ipsa quoque anxietas circa attentionem necessa­ riam satis demonstrat distractionem subortam involun­ tariam fuisse; integritatem materialem confessionis te­ nent omnes auctores non urgere in casu scrupulorum. 34 C. V.—Andochius, confessarius, paenitentem habet circa praeteritas confessiones perpetuo anxium, qui propterea iterum ac iterum confessionem generalem vult repetere. Sol.—«Si paenitens iam alias confessionem generalem non expleverit, sinat confessarius ut scrupulosus, si ve­ lit, confessionem generalem instituat; eum benigne iuvet in conscientiae examine et in contritionis actu elicendo; numquam tamen vel fere numquam permittat scrupu­ loso ad exponendam suam conscientam in scriptis po­ nere anteacta vitae praeteritae, eo quod facillime haec praxis scrupulos auget... Hac autem confessione generali rite peracta, non amplius ipsi scrupuloso permittatur novam generalem confessionem instituere, neque aliquid de peccatis vitae praeteritae repetere, nisi iurare possit se certo recordari aliquod peccatum, certo mortale, certo numquam in valida confessione confessum fuisse. Alias confessarius semper scrupulosum inauditum dimittat, CONSCIENTIA SCRUPULOSA 25 praecipiens ei ut ad. S. Communionem accedat». Ita Fanfani ‘. C. VI.—Chrysanthus, confessarius, optime quidem no- 35 vit regulas servandas in scrupulosorum directionem; ne­ scit attamen quibus distinguat signis scrupulosos a non scrupulosis. Sol.—Scrupulorum signa recensentur: a) Peccatum putare aut suspicari in iis in quibus docti et timorati malitiae nihil inveniunt; de actionum honestate plures, libros peritosve, consulere, ad omnimodam securitatem obtinendam; b) ludicii pertinacia qua quis parere renuit confessarii consiliis ac praeceptis; diffidentia qua quis aestimat se defecisse in difficultatibus proponendis, re­ sponsis interpretandis, consiliis retinendis; inconstantia in proposito de nova omittenda inquisitione, petenda de­ claratione, solutione, etc.; c) Protracta sui examina atque prolixae accusationes circumstantiarum cum minutissi­ marum tum quoque impertinentium; eadem saepe repe­ tere et inculcare, nec acquiescere confessario monenti de examinis accusationisque sufficientia; d) Preces, prae­ scriptas maxime, fastidiosa tarditate, aut anxietate ni­ mia recitare, iugiter de novo incipiens, eadem repetens, sistens ut attentionem et intentionem renovet, quasi abs­ entes; e) Signis externis atque inopportunis uti ad tentationes procul elongandas. 1 Fanfani, Th. Mor., I. 243. DE PRUDENTIA 26 IV. USUS PROBABILITATIS Doctrina. 36 37 Probabilitas est qualitas propositionis quae positive sollicitat intellectum ad assentiendum; ideo probabilis vocatur propositio quae hac qualitate gaudet. Se habent igitur probabilitas et opinio uti causa et effectus; quo­ niam causa est contingens—nam probabile potest se habere aliter—, mentis assensus est infirmus, seu cum formidine partis oppositae. Sed non licet agere cum conscientia incerta: agens enim incertus de bonitate actus vel omittens incertus de omissionis suae bonitate, se exponit mali periculo atque malum voluntarie amplectitur; vult ponere actum etiam­ si vetitum, vel omittere actum quamvis praeceptum. Sic peccaret qui incertus an sit homo aut fera, sagittam ta­ men mitteret, magis de propria relaxatione quam de vita proximi sollicitus. Quaestio ergo vertitur: num conscientia opinativa pro libertate valeat converti in certam principiorum re­ flexorum adminiculo, seu an opinionem faventem liber­ tati possit quis sectari licite ob reflexa principia, seu utrum vi horum principiorum usus probabilitatis sit probandus. Opinio est unice probabilis, cui nulla ratio vel opinio probabilis contraria apparet—ideoque si rationes pro opinione opposita sint penitus eversae—; est tenuiter probabilis, quae levi fundamento dumtaxat nititur—tali scilicet quod non valet adhaesionem prudentis ad se tra­ here—; est solide probabilis, quae ratione solida fulcitur —valida nempe ad excitandam prudentis adhaesio- 9 USUS PROBABILITATIS 27 nem—; aequiprobabilis vocatur, minus probabilis, pro­ babilior, quae nititur motivis aeque solidis, minus solidis, solidioribus quam contraria; probabilissima, denique, illa quae firmatur gravissimo argumento, etsi probabili. Quod ad sequelas attinet, opinionem distinguimus noxiam et innocuam, prout sunt necne quem permittit actui consectaria prava ab opinione agentis independentia pariter ac vitanda. Omnium quidem sententia: a) Non licet sequi opi- 38 nionem tenuiter probabilem minus tutam seu in favorem libertatis: hac enim probabilitate qui in favorem liber­ tatis operaretur, scienter se committeret periculo pec­ candi; habens siquidem plus formidinis quam adhaesio­ nis, huiuscemodi opinio non est proprie probabilis, b) Non licet sequi opinionem probabilem minus tutam sed no­ xiam: obligationi siquidem certae vitandi consectaria prava non fit satis, ut liquet, quandiu haec consectaria non nisi probabiliter vitantur. Attamen, si opinio sit innocua, licet, omnium quoque sententia, sequi: a) Opinionem unice et solide probabi­ lem minus tutam: agens enim ad opinionem hanc in favorem libertatis agit ad id quod obtinere potuit veri­ simile, nixus solido fundamento eoque ratione valida inconcusso; quoad oppositam igitur sententiam con­ scientia eius est negative dubia; error, si quis est, ipsi inculpabilis, neque periculum peccandi proximum. b) Opinionem probabilissimam minus tutam: haec ete­ nim opinio ad certitudinem accedit maxime, nec opinio contraria—quippe quae tenuiter probabilis—prudentis invitat adhaesionem; elongat igitur a se periculum pec­ candi atque prudenter agit qui, impar veritatis assequen­ dae, ad huiusmodi opinionem operatur, c) Opinionem probabiliorem minus tutam in concursu tutioris minus probabilis: quoniam opinio probabilior nititur motivo 28 DE PRUDENTIA quod iudicatur—ad partium, merita—absque haesitatione praeponderans; prudenter autem sequimur, ubi verum non possumus attingere, id quod vero est propinquius; etsi incertae providentiae nostrae, remotum est pericu­ lum peccandi et error invincibilis. 39 Sed dum alii reprobant usum principiorum reflexo­ rum ad tutandam opinionem pro libertate sive aequiprobabilem sive, a fortiori, minus probabilem, alii ipsorum usum sustinent dum aequiprobabilis opinio stat pro li­ bertate possidente, et alii illorum extendunt efficaciam usque ad opinionem pro libertate solide, licet minus, pro­ babilem (cf. 49 ss.). Casus primus. 40 Zenas, missionarius in Groelandia, haec narrat consodalibus quibuscum convenit per singulos annos pro exercitiis spiritualibus peragendis: a) semel vocatum ad adultum paganum morti properantem, sui tamen plene compotem, baptismum contulisse post propositam et ac­ ceptatam fidem de exsistentia et providentia Dei, quin nec verbum ei dixerit de Verbi Incarnatione; nam fides explicita in Christum, inquit, probabilius non exstat ne­ cessaria necessitate medii; b) interdum adhibuisse pro materia baptismi nivem nondum solutam; eo quod legerit ipsam esse materiam probabiliter validam; c) non raro absolvisse paenitentes in dubio positivo atque pro­ babili circa tempus pro quo iurisdictio fuerat ei con­ cessa, amisso in itinere documento cuius tamen tenor clarus omnino erat. Consodales audientes, primo mirati sunt; inde agendi rationem reprobarunt, pauci quidem totam, plurimam partem ceteri. USUS PROBABILITATIS 29 Solutio a) Male fecit profecto Zenas non loquens de myste- 41 rio Christi adulto pagano et auditu capaci baptizan­ do. Etsi fides enim huius mysterii explicita non veniat probabilius necessaria necessitate medii, venit tamen huiusmodi probabiliter; de ea igitur tacens, reddit ex parte sua pagani salutem improbabilem seu exponit pa­ ganum moribundum periculo aeternae damnationis: si Deus namque positive disposuit neminem salvandum post promulgatum Evangelium sine fide explicita Salva­ toris, ignarus mysterii Christi non salvatur quamvis eius ignorantia sit invincibilis ob opinionem sacerdotis pro­ babiliorem (cf. II, 14). b) Male pariter fecit baptismum administrans cum 42 materia probabiliter valida, seu rectius dubia. Valor bap­ tismi, et sacramentorum in genere, non dependet ab opinione hominum sed a Christi, institutoris, voluntate. Iudicium ergo humanum, sicut nequit efficere ut id quod est venenum sit medicina, ita neque efficere potest ut id quod non est sacramentum sit sacramentum. Quae­ cumque sit ergo baptismo probabilitas cum nive non soluta collato, hic exponitur nullitatis periculo; sed vo­ luntaria expositio sacramenti periculo nullitatis non modo caritati contrariatur, ob grave damnum cui expo­ nitur proximus, sed contrariatur quoque religioni seu re­ verentiae debitae rebus sacris. Ideo damnata fuit ab Innocentio XI propositio: «Non est illicitum, in sacramen­ tis conferendis, sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc sententia probabili tantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis aut episcopalis» (Denz. 1151). Nisi urgeat ergo necessitas, in absentia nempe materiae certo 30 DE PRUDENTIA validae, non licet uti materia dubia; urgente tamen ne­ cessitate, non loquamur de damni periculo vitando—lex caritatis vult probabilis baptismi collationem ubi certi collatio est impossibilis, cum sacramenta sint propter homines—neque de irreverentia illata rebus sacris—qui­ bus consulitur, pro posse, collatione condicionata. 43 c) Non attamen Zenas carpendus est ob absolutio­ nem paenitentium in dubio positivo atque probabili circa tempus pro quo concessa ei fuerat iurisdictio in casu; nam habemus in Codice I. C.: «In errore communi aut in dubio positivo et probabili sive iuris sive facti, iurisdictionem supplet Ecclesia pro foro tum externo tum in­ terno» (can. 209); nulli ergo periculo exponebat validita­ tem sacramenti paenitentiae. Alii casus. 44 45 C. II.—loannes sacerdos, distractionibus obnoxius, confessione audita, graviter dubitat num paenitentem absolverit. Ex communiter tamen contingentibus et ex praesumptione concludit ad valorem actus nec absolu­ tionem repetit. Sol.—«Si dantur rationabiles causae contra praesump­ tionem, ita ut praesumptio tantum gradum maioris vel minoris probabilitatis attingat, tunc tenetur ad (iterum) absolvendum paenitentem, quia agitur de sacramento et de damno tertii vitando». Sic Van den Ecrendeemtx. C. III.—Edmundus iuvenis maxima celeritate ducere solet rhedam aictomobilem: non enim, ait, certus sum aliquem esse in via. Sol.—Ad hoc Genicot: «Imprudenter ducens rhedam, cum periculo non spernendo homines vulnerandi vel oc­ cidendi, modernus probabilista Edmundus... laxas ha1 Apud Palazzini-De Iorio, Casus Conse., I, 50. h USUS PROBABILITATIS 31 benas dedit abusibus theoriae de se optimae, sed quae profecto non applicatur dubio facti, ubi ipsum periculum nocendi proximo pro adiunctis absolute praecavendum est» *. C. IV.—Pothinus, confessarius, rationem non assequi- 46 tur cur in iustitia commutativa tutior pars sit sectanda. Sol.—Quoniam iustitia commutativa postulat ut in contractibus onerosis id seu aequale reddamus quod ac­ cepimus; qui accepit ergo nummum certo legitimum non satisfacit—quia non reddit aequivalens—nummum reddens adulteratum probabiliter. C. V.—Victorinus, civilis magistratus, non numquam 47 angitur de modo quo procedere debeat in causis dubiis; petit propterea a parocho agendi normam. Sol.—Respondet Lârraga: «A) In causis criminalibus, reo favendum est quandiu eius crimen certo non probe­ tur. B) In causis civilibus seu contentiosis, iudex potest equidem sequi opinionem minus probabilem in iis quae iudicium antecedunt, v. gr., quoad interrogationes et examen testium; quoad sententiam attamen: a) Si pos­ sessio est certa, oportet sententia pro ea pronuntietur quandiu non dentur rationes convincentes contra ipsam, etsi probationes quae afferuntur contra possessorem bo­ nae fidei potiores sint, nam possessio huic ius certum confert, quod nequit destrui nisi per aliud ius pariter certum, id est per rationes seu probationes convincentes; b) Cum vero dubitatur de possessione aut non adest pos­ sessor bonae fidei, res illi adiudicanda est qui rationes afferat notabiliter probabiliores; in aequalitate proba­ tionum, si res est divisibilis, debet ex aequo dividi inter partes; si vero est indivisibilis, debet iudex aut litem sortibus dirimere aut partes aliter componere; nam ge» Genicot, Casus Conse., 11, ed. 1928. ■»- 32 DE PRUDENTIA neralis regula haec est: index tribuat cuilibet ius suum, ad vim rationum quae cuique faveant. Sic constat ex propositione damnata ab Innocentio XI: Probabiliter existimo, iudicem posse iudicare iuxta opinionem etiam minus probabilem (Denz. 1152); et ex pariter damnata ab Alexandro VII: Quando litigantes habent pro se opi­ niones aeque probabiles, potest iudex pecuniam accipere pro ferenda sententia in favorem unius prae alio (Denz. 1126). Ab hac generali regula excipiuntur causae piae, matrimonii, dotis, viduae, pupilli, etc., quae ex iure romano atque canonico praeferuntur in paritate circum­ stantiarum, cum quia id exigit bonum commune, tum quoniam talis est dispositio luris (cf. can. 1869, §§ 1, 4; can. 1697)» \ 48 C. VI.—lulius medicus in infirmis curandis ita pro­ cedit. Si certum adest remedium, ipsum applicat; si vero certius non adest, probabili tantum utitur; quandoque ' tamen, cum certius haberi possit, illud adhibet quod probabiliter tantum est profuturum. Si in infirmum in­ cidat cupidum omnino alicuius remedii, quando idoneum deest, innocuum quid praebet, quo aegrotus laetatur et forsitan etiam accepto convalescit. Demum cum a viro peritissimo accepisset novum pharmacum inventum esse pro certo morbo, qui huc usque insanabilis habitus est, de quo tamen pharmaco dubitatur utrum profuturum an obfuturum sit, lulius, cum secus illud experiri nequeat, idem praebet consentienti infirmo cuidam, de cuius vita desperandum est. Sol.—«Cum certum remedium applicat, suum munus adimplet. Idem dicendum quando, certo deficiente, pro­ babile adhibet, modo tamen intellegatur probabilius quod haberi potest. Cum vero certius haberi potest et adhibet probabile tantum, caritatem plane violat, atque ut pluri1 LArraga-Lumbreras, Prontuario de Teol. Mot., Π, 84. PROBABILITATIS SYSTEMATA 33 mum etiam iustitiam. Cum infirmo cupido omnino ali­ cuius remedii, innocuum quid praebet, quod unice prae­ stare potest, minime reprehendendus videtur, nisi forte in causa fuerit cur aegrotus non abstineat ab inutilibus expensis, quod pro variis casuum adiunctis diiudicandum erit. Denique, quoad usum novi pharmaci, cuius virtus ignoratur, plura essent distinguenda. Iulii gaudium, quod subintellegitur, de experimento faciendo, erit certe natu­ rale sed non undequaque laudabile, cum non debeant homines pro experimentis assumi veluti mures vel cu­ niculi: haec tamen dispositio videtur nonnisi concomitanter se habere. Re in se inspecta, si de infirmi vita, iuxta hypothesim, nulla remaneat spes, et aliunde dubium de effectu illius pharmaci tale sit quod aliquam relinquat spem salutis recuperandae, licite poterit lulius illud consentienti adhibere: si autem dubium sit negati­ vum, aequivalens ignorantiae, nec in illo statu licebit medico hoc pharmacum propinare aut infirmo illud ac­ ceptare». Ita cl. Bender \ V. PROBABILITATIS SYSTEMATA Doctrina. Cum illicitum sit agere cum conscientia incerta (36), 49 oportet prae actu certitudinem obtinere mediis directis aut reflexis, quorum prima convincunt actum, qui po­ nendus vel omittendus venit, praeceptum esse aut veti­ tum; alia vero hoc dumtaxat firmant actum scilicet ha­ bendum esse ut iussum aut prohibitum. At sunt perplures casus in quibus directa certitudo nequi attingi, maxi» Apud Palazzini-De Iorio, Casus Conse., I, 49. 5 34 DE PRUDENTIA me a simplicibus. Tunc sufficit reflexa; unde Angelicus: «Aliquis parvae scientiae magis certificatur de eo quod audit ab aliquo scientissimo quam de eo quod sibi secun­ dum suam rationem videtur» Probabilitatis porro systemata dicuntur quae a saecu­ lo XVI excogitata sunt ad efformandam ex principiis re­ flexis conscientiam certam in casu sive opinionis sive dubii. Numerantur tutiorismus atque laxismus, probabiliorismus, aequiprobabilismus, probabilismus et compensationismus. 50 Tutiorismus, seu rigorismus, docuit partem tutiorem —faventem legi—semper esse sectandam quandiu certo non constet de minus tuta—favente libertati—: tutior, aut certa. Quoniam tamen Alexander VIII damnavit propositionem: «Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam» (Denz. 1293), tutiorismus iamiam defenditur a nemine. Laxismus, ex adverso, tenuit licite quem sectari par­ tem minus tutam, dummodo aliqualiter probabilem, etiamsi tenuiter: Benignior, si probabilis. Cum tamen Innocentius XI propositionem condemnaverit: «Generatim, dum probabilitate sive intrinseca sive extrinseca quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agi­ mus» (Denz. 1153), laxismus a nullo propugnatur amplius theologorum. 51 Probabilioristae docent tutiorem partem esse semper sectandam nisi pars minus tuta sit quoque probabilior: tutior, aut probabilior. Aequiprobabilistae tenent partem tutiorem non neces­ sario esse sectandam quando pars minus tuta est aequiprobabilis et simul dubium agitur de legis inceptione: tutior aut aequiprobabilis possidens. 1 S. Thomas, Sumina Theol., ΙΙ-Π, 4, 8. 2m. PROBABILITATIS SYSTEMATA I 35 Probabilistae asserunt licite nos sequi partem minus tutam quandiu vere probabilis haec maneat: benignior, si solide probabilis; quotiescumque videlicet adsint rationes graves pro libertate, etsi certo minoris ponderis rationibus in favorem legis. Compensationistae demum proclamant partem tutio- 52 rem sectandam esse nisi causa sufficiens adsit, id est proportionata cognitioni legis, pro sectanda parte minus tuta. Sicut lex, inquiunt, perfecte sive certo cognita, obli­ gat perfecte, sic obligat imperfecte quae imperfecte, id est dubie, cognoscitur; ergo non neglegitur licite absque motivo sufficienti. Hoc insuper requiritur, ex regula vo­ luntarii indirecti, ad permittendam transgressionem legis materialem, materiale nempe peccatum—quod dicitur a Compensationistis malus tantum effectus. Casus primus. Cuncta probabilitatis systemata Froilanus confessa- 53 rius cordetenus vellet a scholis et libris theologiae longe pellenda, quod omnes omnino casus practici aut com­ muni,'ut dicitur, sensu aut per unum recursum ad pru­ dentiam satis solvantur. Invocat etiam D. Thomam di­ centem agibilia, quia singularia sunt, esse infinita nec ideo posse ratione comprehendi, quapropter neque regu­ lis ratione definitis. Immo fidenter asserit ad licite agen­ dum contra legem positivam sufficere rectam intentio­ nem atque causam proportionatam. Solutio Ad communem sensum appellans, Froilanus aut in- 54 cidit in damnatam Ethicam situationis (cf. I, 7 ss.), aut 36 DE PRUDENTIA non animadvertit enervari principiorum robur quo ad particularia magis descendimus, quae operabilia sunt et ideo contingentia, propter actus circumstantias multipli­ ces. De cetero si ille sensus communis est, oportet ipsum adesse vel sapientibus ideoque et theologis; cur hi at­ tamen in quaestionibus practicis solvendis non sunt illo contenti? Sunt, uti plurimum, indoctiores qui communi sensu se muniunt, quasi foret ipsis peculiaris. Unde et agnoscere deberent sensum communem dici non quia communiter adsit sed quia communiter potius desi­ deratur. Solus quoque recursus ad prudentiam est, primum, iniuriosus: systemata quae Froilanus abhorret propu­ gnata fuerunt a viris, praeterquam sapientibus, virtuosissimis, puta a S. Alphonse, qui non putarunt prudentiam sufficientem; quo pacto ergo sufficeret minus sapienti­ bus et minus virtuosis? Sed est etiam sterilis. Prudentia petit virtutum moralium conexionem (2) ; quis successus in solutione casuum data a non virtuosis? Prudentia in­ super, etiam iustis infusa, dictat ut consilium petamus a doctioribus, nam hic est ordo divinae providentiae ut gubernet inferiora per superiora 1 ; ideo in partibus eius integralibus—quae concurrunt nempe ad perfectum pru­ dentiae actum—ponitur docilitas, qua «homo sollicite, frequenter et reverenter applicat animum suum docu­ mentis maiorum, non neglegens ea propter ignaviam, nec contemnens propter superbiam» 2. Prudentia, deni­ que, est habitus qui rationem practicam perficit ut bene consilietur, bene iudicet et bene imperet; certitudo igi­ tur iudicii prudentialis pendet non ex prudentia sed ex principiis syllogismi practici; in his porro principiis sunt illa pronuntiata seu axiomata systematum probabilitatis. 55 Verum equidem D. Thomam dixisse agibilia diversi1 S. Thomas. 1. c., I, 22, 3 • Id., ib.. Π-Π. 49. 3. 2m. PROBABILITATIS SYSTEMATA 37 ficari in infinitum et ideo esse ratione incomprehensibi­ lia; at oporteret non mutilare textum. Qui sic sonat: «Quia infinitas singularium non potest ratione humana comprehendi, inde est quod sunt incertae providentiae nostrae, ut dicitur Sap. 9 [14]. Tamen per experientiam singularia infinita reducuntur ad aliqua finita quae ut in pluribus accidunt, quorum cognitio sufficit ad pru­ dentiam humanam» *, seu ad moralem certitudinem quam petimus prae actu. De insufficientia, denique, rectae intentionis diximus alias (cf. I, 14); quid autem de sufficientia causae a Froilano invocatae? Liquido constat causam illam nul­ latenus sufficere si legislator eam exclusit tamquam in­ sufficientem. Si autem legislator non exclusit eam, tunc aut legislator potest consuli, quo casu illa non sufficit; aut consuli nequit, in qua quidem hypothesi si causa est sufficiens in adiunctis in quibus agere secundum legis litteram esset noxium fini legislatoris, non ideo in cir­ cumstantiis in quibus agere secundum legis litteram non esset nocivum illi fini2. Alii casus. C. II.—Kiranus in quodam conventu sacerdotum re- 56 flexum magnificat principium quod putat a se inventum pro dubiis quibusvis practicis solvendis. Promulgatio le­ gis, inquit, est de legis essentia, saltem condicio neces­ saria; porro quandiu non certo constat legem urgere, lex non est sufficienter promulgata, nec obligat propterea. Sol.—Aliud est legis promulgatio, aliud legis notitia: saepius etenim lex est satis promulgata, quin omnibus legis subditis sit nota; retinet ergo valorem obiectivum. * a fl. Thomas, 1. Caietanus, in c., 47, 3. 2m. II-II, 120, 1. 38 DE PRUDENTIA obligationem obiectivam et ideo actus quem praecipit ponendum ponendus est, quem vetat omittendum ut omittatur obligat. Prout spectat namque commune bo­ num, lex communitati est promulganda; sine hac pro­ mulgatione lex urget neminem—promulgatio sit de es­ sentia legis aut condicio legis dumtaxat—. Dubium tamen agentis, subiectivum, nihil detrahit legi. Et quamvis agenti ex errore vel ignorantia invincibili non imputetur legis violatio, agentis tamen dubium et, a fortiori, opinio probabilior pro legis promulgatione non aequipollet igno­ rantiae vel errori invincibili. Lege propterea promulgata —non ut certa, non uti dubia, promulgata simpliciter—, adest obligatio obiectiva. Ubi subditus dubitet de promul­ gatione legis, et maxime ubi subditus probabilius opine­ tur legem promulgatam, cur excusaretur optans pro li­ bertate a periculo cognito violandi legem? lure cl. Peina­ dor: «Obligatio quaelibet quae, inter operandum, alicui apparet ut dubia, certam vim habet constituendi homi­ nem in discrimine transgrediendi legem, si datur; unde certam vim habet urgendi legem superiorem et univer­ salem prudentiae, quae iubet vitare periculum pec­ candi» \ 57 C. III.—Fibitius, unus ex adstantibus conventui, Kiranum plaudet eiusdemque sententiae suffragatur ideo quod obligatio obiective incerta nequit directe gignere nisi obligationem subiective incertam; sed obligatio subiective incerta est obligatio nulla. Sol.—Obligatio illa obiectiva si non sit incerta nisi quoad notitiam, gignet directe obligationis obiectivae incertitudinem—dubium vel opinionem—; incertitudo autem de hac obiectiva obligatione innuit simul iudicium de periculo transgrediendi legem. Peinador, De iudicio conscientiae rectae, n. 107. PROBABILITATIS SYSTEMATA 39 C. IV.—Instat tamen Fibitius periculum huiusmodi 58 versari circa peccatum materiale neque oportere moralistam—qui velit animas usque ad Deum conducere—ur­ gere obligationem legum incertarum, cum iam sint ho­ mines nimis parum proclives ut impleant leges certas; permittenda ergo peccata materialia, homines ne tran­ seant ad formalia. Sol.—Moralista non habet ius derogandi legi; potest tacere in casibus ubi prudenter timet ne qui hucusque peccavit materialiter peccet inde formaliter; non propterea docere laborantem conscientia dubia vel conscien­ tia probabili—quae a conscientia invincibiliter erronea longe distant—declinare licite contra praescriptum legis, in favorem scilicet libertatis. Quin ideo sit carpendus quod multiplicet formalia peccata; nisi velimus dicere ipsum legislatorem haec multiplicare, quoniam leges multiplicat, eaque multiplicare, v. gr., parochum qui fi­ delibus notificat praescripta divina et ecclesiastica. C. V.—Theopistus, alius ex circumstantibus, se pro- 59 fitetur sectatorem systematis compensationis sive ra­ tionis sufficientis, quod vellet ab omnibus haberi ut systema prudentiae Christianae. En eius ratio: ad com­ munem doctrinam de voluntario indirecto, licet ponere actum cui duplex est effectus, bonus et malus, si adest causa proportionata permittendi pravum effectum; pra­ vus effectus in casu dubii, si quis agit pro libertate, est materialis transgressio legis sive peccatum materiale; ideo quo probabilior est legis transgressio, gravior petitur causa. Sol.—Perperam invocat Theopistus voluntarii indi­ recti notam regulam, nam, quantumvis liceat actum po­ nere bonum aut non malum cui duplex est effectus, alius bonus intentus, alius malus permissus, hic dum satis compensatur illo, agitur modo non effectus malus sed 40 DE PRUDENTIA actus probabiliter malus; peccatum enim materiale est actus, non, prout Theopistus loquitur, effectus. 60 C. VI.—Copres, probabilista acerrimus, principium lex dubia non obligat extollit quasi optimum ad converten­ dam speculativam probabilitatem, etsi minorem, in cer­ titudinem practicam, nam quandiu opinio minus tuta est solide probabilis, dubia, tenet, est lex, sive tutioris partis obligatio. Sol.—Illud principium non est certum, nec valet ideo conferre intentam certitudinem. Non est certum quoad dubia positiva facti. Sic in lure Canonico (can. 15) committitur Ordinariis facultas ec­ clesiasticas leges dispensandi in dubio facti; quas propterea dixeris urgere usquedum dispensentur. De huma­ nis legibus in genere, iam dixit D. Thomas legislatorem leges ferre secundum ea quae ut in pluribus accidunt1 et ideo habere potestatem dispensandi in personis et ca­ sibus in quibus lex universalis deficit2. Quoad universas leges, denique, quoniam in dubio facti lex, utpote perfe­ cta, retinet iura sua; non licet igitur se exponere periculo legem violandi. Nec est certum quoad omnia dubia positiva iuris, ea saltem amplitudine qua a fautoribus extollitur Probabilismi. Verum est etenim quod si nolit legislator humanus urgere legem in casu omnis omnino dubii positivi, eius lex tunc non urget, ob positivam voluntatem eius. Sic ubi talis sit sensus citati can. 15, quoad leges ecclesia­ sticas: «Leges, etiam irritantes et inhabilitantes, in dubio iuris non urgent»; dubia haec auctoritative soluta es­ sent, ab ipso nempe legislatore, qui pari prorsus iure poterat contrarium statuere. Unde cl. U. Lopez: «Ultro 1 S. Thomas, 1. c., I-II, 96, 6, 3m. « Id., lb.. 97, 4. PROBABILITATIS SYSTEMATA 41 concedimus quod ex hoc (can. 15) non sequitur, in favo­ rem probabilismi, leges dubias non posse habere vim obligandi; nam quod non obligent, sufficienter explica­ ri potest ex positiva voluntate legislatoris sic sta­ tuentis» \ — 1 U. Lôpez, Thesis probabilismi, etc., in Periodica. 26 (1937), p. 31. I. RESTITUTIONIS RADICES Doctrina. Restituere idem est ac iterato statuere aliquem in 61 possessionem pacificam rei suae. Supponit igitur restitu­ tio identitatem rei, et sic primitus locum habuit in exte­ rioribus illis rebus quae, manentes secundum se, aptae sunt quae ab uno in alium transeant, cum illius minora­ tione huiusque emolumento, et ideo ab hoc in illum re­ deant. Sed nomen ad res alias facile fuit translatum quae non permanent nisi—physice aut moraliter—in ef­ fectu, quaeque igitur cum minoratione unius non dicunt emolumentum alterius, et propterea non nisi aequivalenter redire ad illum possunt. Hinc restitutio congrue definitur: Rei acceptae redditio vel damni illati com­ pensatio; nam ubi accepta res ipsa redditur, restitutio fit ad sensum verbi pristinum; ubi vero damnum illatum compensatur restitutio fit iuxta translatum sensum. Est propterea restitutionis duplex caput, titulus seu radix: a) res aliena qua quis abundat ultra sibi debitum, seu detentio alieni contra domini voluntatem, seu pos­ sessio iniustcr, et b) acceptio rei alienae unde alter de- ^1 44 DE IUSTITIA ficit a sibi debito, seu actus quo dominus invitus re sua privatur, seu damnificatio iniusta \ Ex possessione iniusta a) si quidem bonae fidei—invincibiliter putantis rem quam possidebat esse suam, quam modo, veluti casu, alienam noscit—, restituenda est res prout exstat, fructus etiam exstantes %sive naturales—qui rem sequuntur sine industria humana, utputa herba in campis et communes fetus animalium—, sive civiles—qui proveniunt ex loca­ tione rei, uti pretium locationis domus vel iumenti—; deductis tamen expensis sive necessariis—sine quibus res periisset vel deterior evasisset—sive utilibus—quae ratio­ nabiliter augent valorem rei—; quod si res vel fructus non exstent amplius, id unum est reddendum quo ex rei fructuumve alienatione vel destructione ditior quis est effectus. b) si vero malae fidei—scientis rem quam possidet vel possidebat alienam esse nullumque possessioni favere titulum—, restitutio facienda est quae ex possessione bonae fidei urget; damnum praeterea emergens compen­ sandum atque lucrum cessans1 2. 63 c) si dubiae fidei, denique—positive, ob graves ra­ tiones, dubitantis de iusto titulo retentionis vel acceptio­ nis—, duplex est casus distinguendus, prout agitur de dubia fide consequente seu superveniente aut de dubia fide antecedente. Si enim dubium post possessionem surgat, hactenus possessio exstitit bonae fidei. Orto attamen dubio, pos­ 62 1 Immerito radicem tertiam quidam cooperationem iniustam addide­ runt: cooperatio etenim non ratione sui sed ratione damnificationls obli­ gationem restitutionis inducit. 1 Cf. 229.—lura civilia communiter attenuant in favorem possessoris bonae fidei restitutionem, quam in poenam possessoris malae fidei aggra­ vant. Huiuscemodi leges non sunt certo iniustae; eis propterea possessor bonae fidei stare potest, possessor malae fidei stare tenetur. RESTITUTIONIS RADICES 45 sessor tenetur de veritate inquirere. Et si quidem inquisi­ tione facta, dubium non solvitur, pergat in possessione bonae fidei. Si vero solvitur contra se, id agat quod bonae fidei possessori diximus agendum. Inquisitione culpabili­ ter neglecta, possessio dubiae fidei in malae fidei posses­ sionem convertitur; quapropter domino comparent! de­ bentur ex tunc temporis quae ex possessione malae fidei iamiam movimus debita. Si autem dubium cum possessione incipiat: aut invi­ tus spoliatus fuit, seu deturpatus a possessione, rei pos­ sessor suspectus; et tunc manente dubio pergit possessio malae fidei—nam in dubio melior est condicio possiden­ tis—; aut a suspecto possessore consentiente res fuit ob­ tenta titulo alias legitimo, v. gr. emptione, donatione, et tunc qui rem obtinuit tenetur inquisitionem facere. Du­ bio tamen post inquisitionem persistente de vero domi­ no, restitutio, ad communiorem sententiam, facienda est, pro rata quidem dubii, vel domino dubio vel pauperibus; nisi suspectus possessor bona fide possederit—tunc ete­ nim acquirens, etsi forsan peccaverit ob propriam fidem dubiam, potest seipsum considerare ut unum cum illo possessore, sic ut possessio dicatur incepta bona fide, dubium autem habendum quasi superveniens sive con­ sequens. Ex iniusta damnificatione alicuius 64 a) in exteriori re quam habet propriam, restituen­ dum est aequivalens non modo rei eiusque fructibus sed damno quoque emergenti et lucro cessanti. b) in iure quod hic habet ad obtinendam rem exte­ riorem, compensandum est damnum quoties impedimen­ tum involvit media iniusta vel impeditur quis a boni consecutione ex iustitia commutativa sibi debiti. c) in fama et honore, reparanda sunt fama et honor simul ac damna realia quae ex verborum iniuriis perso­ nam damnificatam consequuntur (249 ss.). 46 DE lUSTITIA d) in persona propria—v. gr. vulnere, mutilatione, stupro—, reparatio urget personalis, iuxta D. Thomam realis, omnium sententia. e) in persona coniuncta, urget compensatio realis; ita ex homicidio viri damna sunt reparanda quae uxori ac liberis obveniunt1 2; ex adulterio, quae viro ac filiis le­ gitimis contingunt. Tenentur autem rei aequivalens reddere seu dam­ num compensare quotquot actione aut omissione iniusta, efficaci et culpabili cooperati sunt ad iniustam acceptio­ nem vel damnificationem; in solidum quidem, idest to­ tum singuli, quotquot in totum damnum influxerunt3; pro rata autem, idest partem singuli, quotquot influxe­ runt in partem damni. Casus pri • I us. 65 Theodorus adolescens, emerso studiorum curriculo, in patriam redivit et a patre iam sene rei familiaris administrationem suscepit. Tunc novit plura bona, quae a patre bona fide possidebantur, dubio iure parta esse. Ni­ hilominus tacet. Aliquot post annos moritur pater et Theodorus universam adiit hereditatem. 1 S. Thomas. Summa Theol., II-II, 62, 2, lm. 2 «Uxori et liberis certo haec tantum restituenda sunt alimenta qui­ bus per illam necem priventur; cum in reliquo damno patrimoniali occi­ sio non 'sit familiae iniuriosa. Nec creditoribus, cum debitor non sit res creditoris; nec societati assecuranti, propter cuius utilitatem occisio non prohibebatur, aliquid debetur. Nihil ex lustitia debetur, si ante mortem vulneratus omnia remiserit, vel vulnus illatum sit in duello, ad quod alte­ rum, invitum, occisor non coegerit» (Vermeehsch, Th. Mor., Π, 658, ed. 1928). 3 «Rudes, etsi teneantur in solidum, raro expedit obligare eos ad to­ tum; cum difficulter isti sibi persuadeant se teneri ad restituendam partem a sociis ablatam. Quinimmo satis praesumi valet quod ipsi do­ mini, quibus debetur restitutio, consentiant ut illi restituant tantum par­ tem ab eis ablatam ; cum aliter valde timendum sit quod nihil restituant, si obligentur ad totum» (S. Alphonsus, Th. Mor., ΙΠ, 579, ed. Gaudé). RESTITUTIONIS RADICES 47 Quaeritur : 1) An Theodoro liceat patrem non admonere de bo­ nis dubio iure acquisitis; 2) An post patris mortem et aditam hereditatem Theodorus acquiescere possit. Solutio Ad Ium.—Si cum Theodorus venit in notitiam du- 66 biae acquisitionis bona sic acquisita iam praescripse­ rint (100 ss.) in favorem patris—quippe qui senex fingi­ tur—, ei proculdubio licet patrem non admonere: nihil enim tunc instat emendandum. Si vero tempus praescriptionis nondum completum erat, Theodorus potuit teneri ex caritate ad patrem ad­ monendum, quoniam agitur tertii damnum certum—cer­ tum nempe quoad totalitatem illorum bonorum si facta investigatione dominus sit certus; aut certum quod illo­ rum bonorum partem si facta investigatione dominus maneat dubius—. Potuit, inquam, teneri: nam monitio huiusmodi non urget quandiu fructus non speratur (Π, 331). Non tamen teneretur ex iustitia. Nam etiam in hypothesi qua Theodorus suscepisset rei familiaris administrationem stricte dictam, teneretur quidem ex officio ad impedienda damna tum patris tum familiae, non vero ad impedienda damna tertii. Si tamen, rem familiarem administrans, esset quoque exsecutor pravae (obiective loquendo) paternae voluntatis, tunc, etsi non peccaret contra iustitiam dubius—nam in dubio licuit ipsi oboe­ dire—, si tamen fieret certus de iniustitia, teneretur aut patrem monere aut administrationem declinare. Ad Ilum.—Si cum pater moritur plura illa bona prae- 67 scripserunt in favorem patris, affirmative. 48 DE IUSTITIA Si autem tunc temporis nondum praescripserunt, Theodorus tenetur debitam instituere inquisitionem ut deponat dubium; domino comperto, bona reddenda sunt pariter atque fructus ex possessione bonae fidei (patris nempe) debitos; domino non comperto, Theodorus potest illa servare sibi et complere inceptam a patre praescrip­ tionem—paratus tamen ipsa tradere domino si hic ante completam praescriptionem compareat. |rt •i AKi casus. 68 69 C. II.—Bona fide possidebat Abdon nonnullas res alie­ nas, quarum quasdam vendidit, quasdam donavit gratis, ceterasque consumpsit. Inopinato dominus comparuit. Quid huic reddendum? Sol.—Pro rebus quas vendidit, tenetur Abdon reddere pretium nondum consumptum aut consumptum loco pe­ cuniae propriae; non vero pretium quod iam expendit, alias nihil expensurus. Pro rebus quas dono dedit tenetur reddere res proprias quibus pepercit, donans alienas; at si dedit alienas qui non daret proprias, ad nihil tenetur prorsus. Itidem pro rebus quas consumpsit; quapropter si vinum biberit alienum alias non bibiturus, ad nihil tenetur; sed tenetur id reddere quod servavit sibi dum pepercit proprio quod bibiturus erat. C. III.—Hypatius sciscitatur a theologo utrum valeat rem vendere quam dubia fide possidet. Sol.—Affirmative, «modo emptori dubium illud ex­ ponat, paratusque sit aut rem aut eius pretium restitue­ re, si constet esse alienam, quia tunc neque emptori ne­ que domino ulla fit iniuria. Si autem illa dubitatio non exponatur emptori, perinde esset ac si res defectuosa ei venderetur, non indicato defectu occulto, atque ita fieret i RESTITUTIONIS RADICES 49 fraus emptori qui rem, cognito isto defectu, nullatenus emisset, aut certe pretium dedisset longe minus» C. IV.—Agatha, ditissima, Sabinae mentem aperit de 70 larga quam cogitabat donationem Augustinianis reli­ giosis faciendam. Verum Sabina, quoniam odio afficitur erga religiosos huiuscemodi, Agathae enixe suadet ut donationem faciat Capuccinis, «propterea quod Augusti­ nian! (inquit) satis superque abundant». Teneturne Sa­ bina damnum Augustinianis compensare? Sol.—Distinguendum est: a) Si Sabina verba protulit quae putabat falsa, quae postea tamen invenit esse vera, peccavit quidem iniustitia affectu, non autem effectu (re non intulit iniuriam, quam inferre volebat); nec prop­ terea est causa damni passi ab Augustinianis; ad resti­ tutionem igitur non tenetur, b) Si verba, contra, protulit quae putabat vera, non est usa mendacio ut Augustinianos privaret donatione; non est ergo causa formaliter iniusta, nec ideo ad restitutionem obligatur; tenetur attamen si, priusquam donatio Capuccinis fiat suum errorem detegit, quod iudicium emisit apud Agatham re­ tractare— alias redderetur damnificatrix formalis—. c) Si id dixit, denique, quod falsum noverat, tunc est for­ maliter iniusta damnificatrix; scienter enim impedivit Augustinianos a donatione coarctans Agathae liberta­ tem: haec enim voluntatem mutavit ob errorem in quem ob Sabinae mendacium fuit inducta. Porro quandiu quis damnificator est formaliter iniu- 71 stus, ad compensationem obligatur damni illati. Si Sabi­ nae igitur constat eius consilium causam exstitisse cur donatio sit facta Capuccinis quae tota quanta erat fa­ cienda Augustinianis, his tenetur dare quantum illi acce1 Silvius, in II-II, q. 62. a. 6, q. 3, conci. 3. - 50 DE IUSTITIA perunt1 ; si vero dubium sit de efficacia consilii aut de quantitate donationis cogitatae, tunc pro rata dubii sa­ tisfaciat. Demum, si, praeter impeditam donationem, famam quoque verbis abstulerit qua gaudebant apud Agatham fratres Augustinian!1 2, famam quoque reparet; hancque si reparare nequeat, Augustinianis aliter com­ penset, ad probabiliorem certo sententiam. 72 C. V.—Cum noverit episcopum cogitare de beneficio conferendo clerico Secundario, Pierius spiscopum adivit, cui amicitia iungitur, ipsumque rogavit summis precibus ut in gratiam mutuae necessitudinis a cogitata collatione abstineret. Episcopus consensit. At Pierium nunc con­ scientia vexat quasi teneretur compensare damnum quod Secundario intulit. Sol.—Pierius, etsi peccavit contra caritatem—si no­ verat Secundarium beneficio dignum—, non peccavit contra iustitiam: collatoris enim libertatem non coarctat qui precibus dumtaxat illum movet ne proximo collatio­ nem liberam faciat3. 73 C. VI.—Quod et qualiter gravat reparationis onus su­ 1 Liquet ad compensationem erga Augustinianos neque Agatham ne­ que Capuccinos adstringi; Agatha enim de donatione cogitabat pure li­ berali ; Capuccini non possident alienum nec damnificatores fuerunt inlusti—nihil enim fecerunt ne donatio Augustinianis fieret; probabiliter immo ignorant cur sibi obvenerit. 3 Verba «satis superque abundant», maxime in ore feminae quae ex odio in fratres Augustinianos loquitur, facile sonant «ultra id quod reli­ giosos decet». 3 «Suppono tamquam certum quod, qui impedit aliquem a consecu­ tione boni ipsi debiti ex iustitia commutativa, quovis modo impediat, etiamsi solis precibus aut suasionibus sine vi aut dolo, teneatur ad resti­ tutionem; quia violat iustitiam commutativam et lus strictum alterius. Sic teneris restituere si suadeas venditori ne mercem emptam et solutam tradat emptori, si impedias suasionibus et consiliis ne is qui electus est ad beneficium et confirmatus adipiscatur possessionem» (Billuart, Sum­ ma S. Thomae, tr. de lure, etc., diss. 8, a. 12). RESTITUTIONIS RADICES 51 per eum qui grave damnum intulit actione, v. gr. ob inadvertentiam, venialiter solummodo culpabili? Sol.—Quattuor sunt Moralistarum sententiae, qua­ rum prima obligat sub gravi ad reparationem totius damni, altera ad hanc plenam reparationem obligat sub levi, tertia sub levi obligat ad reparationem damni par­ tialem, et quarta ad nullam reparationem obligat quomodolibet. Optime Prümmer: «Prima sententia obsoleta est. Theoretice loquendo nobis melior videtur secunda sententia, quia obligatio restitutionis mensuranda est praecipue ex culpa agentis, connotante tamen damnum realiter causatum. Hinc ubi est nulla culpa moralis, nulla est obligatio moralis restitutionis; ubi est gravis culpa, oritur et gravis obbligatio (dummodo damnum causatum sit grave). Ergo videtur esse rationabile, ut, ubi grave damnum cum levi culpa causatum fuerit, adsit levis obli­ gatio reparandi hoc damnum» *. Nec oportet insistere super distantiam inter gravitatem damni reparandi et levitatem obligationis, quoniam et legislator potest obli­ gare in materia gravi sub levi et plures novimus reli­ giosos qui ad celebrandam unam quinimmo trinam Mis­ sam pro defuncto confratre se obligant sub poena et non sub culpa, mortali aut veniali. Obligaris tamen sub gravi ad reparandum grave cum levi culpa illatum quoties aut praecesserit contractus specialis—quo te ligasti sub gra­ vi ad reparandum damnum causatum ex levi incuria— 1 Prümmer, Th. Mor., II, 97. ed. 1928.—«Ceterum, quidquid sit de speculatione huius quaestionis, communiter advertunt cuiusvis sententiae auctores raro contigere in praxi quod causetur damnum grave ex culpa veniali ; quia licet inconsideratio venialis sit frequens in subreptitiis co­ gitationibus et internis animi motibus...; raro tamen contingit in operi­ bus externis gravis momenti, quia ordinarie suum periculum ingerunt et fortius mentem excitant ad sui considerationem, aut saltem ad confusam periculi cognitionem. Unde nisi certo constet inadvertentiam fuisse ve­ nialem, habenda est in praxi pro mortali, conformis scilicet damno, et inculcanda est obligatio restituendi sub mortali» (Billuart, 1. c.. a. 5). 52 DE lUSTITIA aut intercedat sententia iudicis—propter culpam iuridicam. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Num femina oppressa, quod interne consensit, teneatur ad re­ stitutionem pro expensis prolis (I, 44) ; Ob inadvertentiam incendens domum pauperis amicissimi (I, 93-5); Pra­ vorum periodicorum venditorem damnificans (II, 397401). II. CAUSAE A RESTITUTIONE EXCUSANTES Doctrina. 74 Nonnullae dantur causae quae excusant a restitutio­ ne modo facienda sive a restitutione immediata; vocan­ tur causae excusantes ad tempus. Aliae sunt quae excu­ sant a restitutione modo et in posterum seu simpliciter; dicuntur causae excusantees in perpetuum. Causae excusantes ad tempus sunt: a) Ignorantia invincibilis. Quandiu quis enim invin­ cibiliter ignorat rem esse alienam aut se ad restitutionem obligari, tandiu a restitutionis lege excusatur. b) Debitoris impotentia sive physica sive moralis. Physica, proculdubio, quoniam nullus tenetur ad impos­ sibile. Moralis insuper, seu nocumentum maius extrinsecum, nam ubi nocumentum quod ex restitutione immi­ net debitori exsuperet nocumentum quod creditor ex di­ latione sustineret, creditor non censetur rationabiliter invitus. c) Damnum creditoris vel tertii. Creditoris quidem, CAUSAE A RESTITUTIONE EXCUSANTES 53 si restitutio (ad eius utilitatem ordinata) sit ipsi noxia \ Tertii quoque, cui ius omnino est ne quis cum creditore cooperetur ad eius damnum. d) Bonorum cessio, quam debitor solvendi impar fa­ cit creditoribus; nisi libere ab istis acceptata excuset, ob pactum, in perpetuum 1 2. Causae excusantes in perpetuum: a) Quae ad tempus excusant, si perpetuo durent vel 75 protrahantur. b) Cessatio quaeque iniuriae; haec enim non pro­ trahitur si res non clamat dominum aut quia iam rediit in huius possessionem aut quia ab eius possessione cessit. 1 «Quando res restituenda apparet esse graviter noxia ei cui restitu­ tio facienda est vel alteri, non debet ei tunc restitui: quia restitutio or­ dinatur ad utilitem eius cui restituitur; omnia enim quae possidentur sub ratione utilis cadunt. Nec tamen debet ille qui detinet rem alienam, sibi appropriare : sed vel reservare ut congruo tempore restituat, vel etiam alibi tradere tutius conservandam» (S. Thomas, Summa Theol., II-II, 62, 5, Im). 2 «Per cessionem bonorum nihil detrahitur iuri debitoris ad congruam sui suorumque sustentationem. Cessor enim non est peioris condicionis quam ceteri debitores, quibus gravis familiae necessitas est causa iusta differendi restitutionem. Hinc, si debita proveniant ex contractu, cessor tenetur illa solvere, si plus acquisivit quam ad sui status decentiam re­ quiritur. Si vero proveniant ex delicto, v. gr. furto, usura, illa sola sibi retinere potest quae ad victum sunt necessaria. Inde concludas: l.° Uxor et filii licite recipiunt alimenta a patre debitis gravato, si aliunde non habeant sustentationem. Immo, tametsi uxor possit vivere bonis propriis vel propinquorum, potest tamen a viro (etiam usurario) ad restituendum impotente recipere alimenta: quia vir non minus tenetur uxorem alere quam solvere debita. 2.» Famulus recipit licite salarium a domino debitis gravato, si huic sit necessarius, vel si in creditorum utilitatem laboret. Quod si non sit necessarius, et advertat herum ex tali famulatu reddi ad satisfaciendum debitis impotentem, tenetur discedere, ne causa fiat damni creditorum. Potest tamen licite retinere quod bona fide iam recepit. 3.° Qui accepit dona ab homine debitis gravato, tenetur ad restitutionem, si de­ bitori ob hanc praeposteram liberalitatem adimitur facultas suis satisfa­ ciendi creditoribus; nam per talem acceptionem fit positiva causa cur creditores damnum patiantur. 4.» Qui debitis gravatur, nequit sine iniustitia recusare hereditatem, qua reddendo par fieri potest» (Marc, Inst. Mor., I, 1023, ed. 1927). 54 DE IUSTITIA c) Compensatio, non modo proprie dicta seu legalis (codicibus agnita civilibus), qua debitoris debitum per aequale creditoris debitum extinguitur—v. gr. debeo tibi 100 pro oleo et tu debes mihi 100 pro vino, retineo 100 quae debeo tibi loco 100 quae debes mihi—; sed et im­ proprie dicta, quando debitum est tantum ex una parte, sive agatur compensatio iudicialis (cum debitum recu­ peratur per sententiam iudicis), sive agatur compensatio privata (absque recursu ad iudicem), neque dumtaxat manifesta (conscio debitore), sed et occulta (debitore inscio), nam etiam haec altera, qua creditor sibi satis­ facit, aequalitatem reparat quam restitutio intendit (85 SS.). d) Aecfuivalentis rei donatio, ad satis probabilem sententiam 1 : nam debitor, dum creditori donat aequivalens, aequalitatem restaurat prius solutam; immo, etsi debiti prorsus immemor, quoniam sic in creditorem bene dispositus, voluntatem restituendi iam implicitam habet —quam explicitam haberet si de restitutionis debito co­ gitaret. 1 Contrariae sententiae est, inter alios, Billuart (Summa S. Thomae, tr. de lure, etc., diss. 8. a. 20), qui negat donatione posse, per se loquendo, quem extinguere debitum, is donet intentione donandi aut intentione restituendi: in primo casu, nam donum gratuitum et debitum ex iustitia pugnant inter se; in altero, quoniam creditor acceptans donum non cen­ setur remittere ius ad debitum strictum; in utroque, quia creditor gra­ vatur onere gratltudinis. Concedit attamen hoc pacto restitutionem fieri posse per accidens, si intercedat nempe proportionate, causa, v. gr. diffa­ mationis periculum; si haec etenim causa potest a restitutione excusare, saltem ad tempus, a fortiori potest hunc restitutionis modum permittere, creditori magis proficum.—Hinc Fanfani (Th. Mor., II. 375) ad dubium: Utrum facta restitutione per simulatam donationem, restitutioni adhuc teneatur debitor, si creditor, gratitudine motus, aliud donum illi repen­ dat? respondet: «Affirmative, saltem probabilius: ratio est quia credito­ ris donatio nulla est; ex falsa enim causa motiva procedit, et conse­ quenter spontanea non est. Ergo donum uno vel altero modo restituen­ dum, ut aequalitas iustitiae revera instauretur». Alii dicunt, e contra redonatlonem esse liberalem, utpote cui donator praebuit occasionem po­ tius quam causam. CAUSAE A RESTITUTIONE EXCUSANTES 55 e) Condonatio libere facta a creditore capaci l. f) Transactio seu inter partes compositio. «Est ap­ tissimum medium ad finienda iurgia; nam melior est transactio magra, quam sententia pinguis» 1 2. g) Publica auctoritas, ob reipublicae utilitatem; si bonum namque commune potest a civibus exigere sacri­ ficium vitae, a fortiori sacrificium bonorum exteriorum; valet igitur civilis princeps restitutionis onus alleviare et tollere. h) Praescriptio penes bonae fidei possessorem (100 ss.). i) Compositionis indultum pontificium, nam cum Summus Pontifex sit supremus administrator seu habeat dominium altum bonorum omnium ecclesiasticorum (can. 1499, § 2), eius est ipsamet ob bonum commune condonare, etc. Ob curam etiam sibi commissam paupe­ rum et in bonum spirituale sive debitoris sive creditoris, solet Ecclesia, cui Romanus Pontifex praeest, et partem debiti applicare pauperibus et reliquam, quam remittit, ita de thesauro proprio supplere ut creditori tanta ob­ veniat utilitas quantum hic obtineret totum debitum in causas pias impendens. Cum non agitur de bonis ecclesia1 «Condonatio tacita aut praesumpta censetur adesse, quando pruden­ ter iudicari potest creditorem, si convenienti modo rogaretur a debitore vel a confessario nomine debitoris, esse libenter remissurum debitum» (Prümmer, Th. Mor., II, 241, ed. 1928).—Condonatio praesumi potest in furtis minoris momenti (paucorum nummorum, esculentorum) quae domi a filiis familias vel ab uxoribus facta sunt, si res ablatae non iam exsi­ stant; in esculentis aut rebus minoris momenti quae a famulis con­ sumpta sunt; vel etiam, in materia gravi, cum famulus deprehensus a domino corripitur vel expellitur, nulla petita restitutione; vel quando, in causa criminali, nulla compensatio damni petita est; in parvis rebus quas operarii in silvis, vineis, officinis laborantes quandoque asportant, cum eae sunt quas dominus parum curat aut rogatus facile concederet ; in furtis minutis pauperum quae erga diversos dominos fiunt—sl erga eundem, partem saltem restituant, ac de cetero emendationem propo­ nant (Vermeersch. Th. Mor., II, 682. ed. 1928). 2 Marc, 1. c., n. 1160. 56 DE IUSTITIA Sticis, S. Paenitentiaria non concedit compositionem, pro foro interno, nisi dominus sit incertus, casus occultus atque debitor pauper \ Casus primus. 76 Aegidius rei familiaris copia ditatus, graviter aegro­ tans, accersit sacerdotem eique in confessione aperit suam conscientiam, nempe se suas facultates maximam partem conflasse dolis atque fallaciis, tum in speculatio­ nibus, quae vulgo «giochi di Borsa» vocantur, tum in aliis negotiis. Adicit tamen se non posse nunc damna illata reparare, sive quia ignorat in pluribus casibus cuinam sit restituendum, sive praesertim quia, facta restitutione, uxor et liberi ad summam inopiam redigerentur, atque ipse apud illos et apud plurimos alios maxima infamia afficeretur. Quid dicendum? Solutio 77 Aegidius fatetur se maximam partem suarum faculta­ tum dolis atque fallaciis adhibitis conflasse; quoad illam ergo maximain partem est possessor malae fidei et dam­ nificator formaliter iniustus; tenetur ergo ad restitutio­ nem rei dolose acquisitae, eiusque (si qui sint) fructuum sive naturalium sive civilium, et ad compensationem damni emergentis atque lucri cessantis. Aegidius dicitur rei familiaris copia ditatus; ergo physice potens est qui restitutionem faciat immediatam. Sed opponit ab immediata restitutione impediri ex tri­ plici capite, nempe quoniam ignorat in pluribus casibus 1 In quibusdam regionibus, ubi viget bulla Cruciata, parva quaedam compositio obtinetur vi Summarii Compositionis; sed cum agitur maior quantitas recurrendum est ad bullae Commissarium. I CAUSAE A RESTITUTIONE EXCUSANTES 57 cuinam sit restituendum, quia facta immediata restitu­ tione uxor et liberi ad summam inopiam redigerentur, et quod restitutionem faciens immediate ipse apud fami­ liam et apud plurimos afficeretur infamia maxima. Sed prima ratio non excusat a restitutione immedia­ ta creditoribus (paucis) notis. J 3» ccusat tamen ab imme­ diata restitutione creditoribus (pluribus) ignotis; quoad hos igitur imponenda est ipsi obligatio inquirendi de creditoribus et de restitutione his vel heredibus facienda cum erunt noti; de restitutione autem facienda pauperi­ bus, quandiu, post debitam inquisitionem, domini mane­ bunt ignoti. Summa inopia, de qua secunda ratio, videtur dicta 78 per exaggerationem. Quoniam Aegidius ponitur «rei fa­ miliaris copia ditatus», nec totam hanc copiam conflavit dolis atque fallaciis, etsi maximam partem eius; aliquid etiam lucratus est personali industria; non ergo apparet quomodo facta immediata restitutione uxor et liberi coniciantur in summam inopiam. Quae de cetero, si vere sit imminens, satis vitari poterit dum, facta nunc resti­ tutione creditoribus paucis notis, et facta inde restitu­ tione creditoribus post inquisitionem detectis relinquat uxori ac liberis id quod foret dandum pauperibus (in quorum numero uxor veniret atque filii) vel id quod sibi permitteretur post compositionem cum S. Sede. Si tamen quae dicitur summa inopia sit dumtaxat deiectio ab sta­ tu iniuste acquisito, hoc periculum non eximit Aegidium ab immediata restitutione creditoribus notis et mediata creditoribus post inquisitionem detectis (vel pauperibus, si hi post inquisitionem maneant ignoti). Sed et periculum infamiae maximae, de qua ratio ter- 79 tia, imaginarium potius quam reale dixeris. Uxor enim et liberi plane sciunt quibus negotiis vacaverit Aegidius et quibus etiam mediis ad tantam copiam divitiarum per­ venerit; potius quam ex restitutione facta, infamia pe­ 58 DE IUSTITIA nes ipsos imminet ex omissa restitutione. Item quoad periculum infamiae penes plurimos alios. Si tamen pe­ riculum infamiae maximae vere immineat, aut vitari po­ test alio modo, quo in casu restitutio urget immediata, aut vitari nequit nisi restitutio differatur, et tunc differri ad tempus potest, non quidem omnis, sed ea tantum quae, si immediate fiat, infamiam pariat. Quia tamen dicitur graviter aegrotus, Aegidius saltem urgendus est ut provideat quominus heredes restitutio­ nem, nunc moraliter impossibilem, ipsi faciant statim ac sine famae detrimento possint. Alii casus. 80 81 C. II.—Callicinius mutuum mille francorum Honorio dederat; post autem novit Ottonem huic debere tantamdem pecuniam; petiit ergo ab Ottone ut velit sibi reddere quod Honorio redditurus erat. Liberaturne docilis Otto noster a restitutionis debito erga Honorium? Sol.—Per se et in rigore iuris, affirmative, nam agitur compensatio quaedam seu debiti atque crediti inter se contributio. Per se, inquam, quoniam non liberatur si Honorius adhuc forte cogatur solvere, vel si is creditores privilegiatos aut hypothecarios habeat. In rigore, dixi­ mus, iuris, quoniam talis solutio, facta absque causa, il­ licita erit ob plura incommoda quibus est obnoxia; foret autem sufficiens ratio, si Callicinius pecuniam ab Hono­ rio aliter recuperare nequiret; at in foro externo talis solutio impugnari potest. Ita Mare \ C. III.—Eudoxius, ob infelicem rerum eventum, impar factus est qui omnibus creditoribus satisfaceret. His igi­ tur cessit bona cuncta sua. At post decennium magnam copiam pecuniae nactus, confessarium interrogat num Marc, 1. c., n. 1025. CAUSAE A RESTITUTIONE EXCUSANTES 59 creditoribus illis teneatur debitorum partem reliquam restituere. Sol.—Bonorum cessio, quam debitor solvendi impar, fecit creditoribus aut fuit voluntaria—libere a creditori­ bus acceptata—et tunc effectus obtinet de quibus credi­ tores cum debitore simul convenerint; aut fuit iudiciaria —declarata per iudicis sententiam—, et tunc nec conti­ nuo lex a restitutione eximit in perpetuum, nec credito­ res praesumi possunt debiti remisisse partem reliquam. C. IV.—Cum domum noverit propterea incendio tra- 82 ditam a famulis Nemesii quod hic ipsis dixerat rem sibi gratissimam peracturos, Ischyrion famulos dispensavit a damno compensando. Estne igitur Nemesius dispensatus? Sol.—Negative, dispensatis enim exsecutoribus—qui ad totum damnum reparandum tenebantur in solidum condicionate—, non ideo dispensatur iubens—cuius est totum damnum reparare absolute—. Dispensato tamen iubente, causa principali, dispensantur quoque instru­ mentales causae. C. V.—Ob eius paupertatem et domini ignorantiam 83 Oswaldus habuit a S. Sede compositionis indultum, ea tamen condicione ut in pauperes erogaret decimam par­ tem debiti. Post annos venit in meliorem fortunam atque dominus comparet. Teneturne ipse, tenenturne pauperes quibus decima pars fuit distributa, ad restitutionem erga certum dominum? Sol.—Negative; non quidem ipse «quia bona fide applicata sunt, et bona fides non patitur ut debitum am­ plius exigatur. Nec pauperes, quibus distributio facta est, tenentur domino comparent! aliquid reddere, quia iure optimo fuit facta applicatio, ratione cuius pauperes dominium acquisierunt; quem ad modum per praescrip­ tionem dominium acquirit possidens et non tenetur 60 DE IUSTITIA comparent! domino rem restituere». Ita Salmanticenses l. 84 C. VI.—An paenitens teneatur simpliciter in materia de restitutione stare iudicio confessarii, ita quod si con­ fessarius obliget paenitentem debentem centum aureos ad restituendum statim, hos etsi non possit sine magna iactura statim solvere, teneatur paenitens statim solvere. Sol.—Ad hunc casum Vitoria: «Respondetur quod simpliciter non tenetur paenitens stare in materia resti­ tutionis iudicio confessoris, quoniam obligatio restituen­ di est de iure divino, et non potest hoc mutare confessor. Et sic, si alias paenitens non obligatur ad statim sol­ vendum, ex praecepto confessoris non obligatur. Unde in tali casu stat quod paenitens sit peritior confessore. Vel si non, potest consulere alios doctiores sui confessore ad videndum si statim teneatur solvere necne, quia hoc eget magna discusione, et sic non teneretur stare illius iudi­ cio. Verum est quod regulariter standum est iudicio con­ fessoris. Et consultum erit quod paenitens non disputet de hoc cum confessore, nam erit irreverentia magna, quia elegit, ut suppono, peritum confessorem. Secus ta­ men quando ipse paenitens est peritior confessore, vel consuluit alios peritiores, non tenetur stare illius iudi­ cio» 12. III. OCCULTA COMPENSATIO Doctrina. 85 Occulta compensatio definitur: Actus quo inscio de­ bitore aliquis id accipit quod est sibi debitum. Differt 1 Salmanticenses Mor., tr. 13, de restitutione, cap. I, n. 217. 2 Vitoria, in II-II. 62. 3. n. 14. ed. Beltrân de Heredia. OCCULTA COMPENSATIO 61 ergo a compensatione legali, ubi ex utraque parte est debitum quaque mutua duorum debitorum obligatio extinguitur, nam hic unus tantum est debitor; differt quoque a compensatione iudiciali, quoniam solutio hic non fit auctoritate iudicis, verum propria; differt deni­ que a compensatione, quamvis privata, manifesta, quod clam fit ipsa, seu debitore inscio (75). Ideo quod praetermittitur ordo qui est iustitiae lega­ lis, seu recursus ad iudicem, lataque via furtis sternatur —cum homines simus valde proclives ut propria tum iura exaggeremus tum servitia magni faciamus (cf. 238), aliena contra parvi aut nihili aestimemus—, occulta compensatio dicitur ut plurimum illicita, raro exercenda et rarius a confessario consulenda l. Etsi uti in pluribus illicita, occulta compensatio licita 86 pronuntiatur in casibus nonnullis, quasi exceptionaliter et per accidens, si adsunt videlicet (quod continget raro) omnes simul modo signandae condiciones. Quarum quaedam postulantur iustitia commutativa, quaedam iustitia legali et quaedam caritate. Commutativa iustitia petit quod: a) debitum agatur ex stricta iustitia, non ex fidelitate, gratitudine; b) aga­ tur debitum certum, prout dicemus infra; c) agatur de­ bitum tunc exigibile cum quis occulte se compensat; d) agatur compensatio ex re debitori propria, non ex re quam debitor quidem habet sed ut depositarius, commodatarius, etc.; e) agatur compensatio intra, non ultra, terminos debiti. Quandiu huiusmodi condiciones adsunt, compensatio occulta non laedit iustitiam commutativam, neque propterea restitutio urget. Laeditur, e contra, si qua ex illis desit condicionibus et urget restitutio vel J «Ipsa, quamvis licita in foro conscientiae, non solet agnosci in foro civili, sed tamquam furtum punitur. Confessarius igitur, qui illam consu­ lit, se exponit periculo accipiendi punitionem a tribunali civili propter instigationem ad furtum» (Prümmer, Th. Mor., Π, 88, ed. 1928). 62 DE IUSTITIA totius compensationis vel excessus compensationis ultra debitum. 87 Legalis iustitia petit ut debitum aliter recuperari ne­ queat, sine gravi videlicet incommodo, puta sine magnis expensis, sine familiaritatis amissione, etc. Haec condi­ cio, quoniam respicit modum compensationis—occultae, potius quam iudicialis—, non vero compensationis subs­ tantiam, dicitur a pluribus obligare sub levi; quandiu revera adsit, nec lex nec iudex diceretur rationabiliter invitus. Caritas demum exigit ut damnum spirituale et cor­ porale, sive debitoris sive tertii, vitetur quantum potest; damnum v. gr. debitoris, si hic perseverat in peccato, aestimans restitutionem adhuc debitam *, aut si propterea cogitur ad iterum solvendum; damnum tertii, v. gr. si debitor, inscius compensationis, suspicaretur famulum de furto, etc. At si sufficiens adesset ratio permittendi damnum huiusmodi, compensatio vacaret a peccato—agi­ tur effectus pravus consequens cum bono effectu intento unum eundemque actum, subreptionem occultam. 88 Ex supradictis altera e condicionibus quas iustitia commutativa petit haec est, agi debitum certum. Porro nonnulli Auctores contenti sunt certitudine facti et pro­ babilitate iuris, sic ut occultam compensationem non prohibeant ubi certum sit factum quo debitum innititur et ex quo tam probabile ius oritur ut iudex possit inde sententiam ferre in creditoris gratiam, possessione debi­ toris non obstante. En trita exempla: 1) Si immemor de­ biti quid donasti creditori tuo, probabile est te satisfecis­ se debito; obligatus ergo ad huius solutionem, posses te occulte compensare; 2) Quis te laesit in fama, quam non 1 Hoc potest creditor vitare monendo debitorem de debiti extinctlone, ei v. gr. insinuans se nihil amplius exigere, debitum remittere, etc._ sine mendacio attamen. OCCULTA COMPENSATIO 63 reparat; at probabile est famam compensari pecunia; ergo tibi licet hanc a debitore clam subripere; 3) Lega­ tum habusti in testamento informi, sed probabiliter ha­ bes ius ad illud; ergo potes te occulte compensare de legato tibi denegato. Ad vitandum tamen alucinationis facile periculum Auctores hi petunt sive confessarii sive alius viri periti benignam creditori sententiam. Verum huiusmodi opinioni ipse Vermeersch1 probabilitatem concedit mere extrinsecam. Casus primus. Quidam pater familias, commercio deditus, viribus 89 debilitatus, petit a filio Marco ut ei auxilium praestet in negotiis gerendis, etiamsi hoc importet interruptionem cursus universitarii studiorum; pro tali sacrificio pater promittit Marco maiorem hereditatis partem prae altero filio losepho, qui studiis mediis adhuc incumbit. Marcus, pietate filiali et paterna motus, studia in­ terrumpit, ut totaliter se donet negotiis, quae nova pro­ speritate florescunt, etsi pater, ex aggravatione morbi, nullas amplius vires in ipsis impendat. Interim frater losephus studia universitaria medicinae laurea coronat. Pro dolor! pater moritur et nullum testamentum relin­ quit. Marcus, suis iuribus, ut putat, frustratus, summam pecuniae sat ingentem clam subtrahit patrimonio here­ ditario, tum ob promissionem patris in rem non dedu­ ctam, tum ob praestationes in negotiis gerendis. At scrupulis affectus, casum exponit confessario Carolo. Quid Carolus confessarius paenitenti respondebit in casu? 1 Vermeersch, Th. Mor., II, 648, ed. 1928. 64 DE IUSTITIA Solutio Ut compensatio occulta sit licita, petimus: a) debi­ tum strictum, seu ex commutativa iustitia; b) debitum moraliter certum; et c) debitum alias non facile recuperabile. Demus in casu Marci adesse tertiam condicionem: non facile probare potest patris promissionem, frater non facile admittet compositionem amicabilem, etc. Sed agiturne debitum strictum? Hoc descenderet aut ex parte promissionis in testamentum non deductae, aut ex parte damni quod Marcus sustinuit deserens studia nisus paterna promissione, aut ex parte praestationum quas dedit patri et inde hereditario patrimonio. Et ex capite quidem promissionis, etsi debitum exsi­ steret strictum si agebatur promissio realis—pater pro­ misit Marco potiorem partem hereditatis—et pater se obligaverat ex iustitia, nam tunc Marcus haberet ius ut postulet rem sibi promissam; non tamen existeret si, dum agebatur promissio realis, pater se obligaverat ex liberalitate; a fortiori, si agebatur promissio personalis —pater promisit Marco se conditurum testamentum in eius favorem—, haec enim promissio cessavit morte pro­ mittentis. 91 Quid autem ex capite damni quod Marcus sustinuit deserens Universitatem et sacrificans professionem li­ beralem confisus patris promissioni? Sed unde Marco ius ad illa studia? Nonne pater potuit eius praestationes iam ab initio petere pro gerendis domesticis negotiis? Immo pater modo debilitatus et inde a negotiis gerendis impeditus, eratne in tali condicione oeconomica ut Mar­ cum sustineret in Universitate? Marcus, de reliquo, illis studiis et professioni liberali valedicens, adeptus est no­ tabilem peritiam in negotiis gerendis; valet post mortem 90 βδ patris negotia prosequi cum pari ac hactenus fortuna; saepe qui negotiis vacant ditiores fiunt medicis, advoca­ tis, etc. Possumus igitur loqui de damno quod Marcus sustinuerit? Sed quodcumque damnum passus fuerit id Marcus acceptavit pietate filiali atque fraterna motus. 3» i capite demum praestationum. Si Marci praestatio- 92 nes fuerunt extraordinariae, consuetum nempe laborem filiorum excedentes aut rei familiari valde utiles, tunc Marcus poterat exigere mercedem (detractis tamen ex­ pensis pro alimentis, quandiu domi paternae mansit), nisi ab initio habuerit expressam intentionem illas prae­ stationes dandi gratis; mercedem tamen quae daretur extraneo pares praestationes exhibenti (detractis expen­ sis pro alimentis, ut supra). At si Marci praestationes fuerunt ordinariae, degentis in domo patris et negotia gerentis patris nomine; si Marcus non exegit salarium seu mercedem quam extraneus exigeret, non posuit con­ dicionem Nolo negotia gerere nisi pro mercede, egit ex pietate filiali atque fraterna; tunc Marcus iam habet emolumentum, idque notabile, nam patrimonium am­ plificavit—alias ob patris inhabilitatem et aegritudinem diluendum—sibi et fratri obventurum—forsitan neque ius civile concedit maiorenni in casu ius ad salarium. Ius igitur strictum ad maiorem hereditatis partem 93 non est moraliter certum: non enim constat de qualitate praestationum, neque de damno passo, immo nec de na­ tura paternae promissionis, quae probabilius exstitit per­ sonalis, ut plurimum realis ex gratitudine seu liberalitate—et quia non fuit firmata iuramento, nec facta ad normam civilis codicis vel coram testibus, et quia non solent patres obligationem iustitiae assumere cum quid filiis promittunt—. Dato, denique, nec concesso patrem se obligasse ex iustitia ad augendam Marci hereditate: ·· promissio fuit summae seu portionis indeterminatae, 7 XW9 OCCULTA COMPENSATIO 66 DE lUSTITIA dum Marcus clam subtraxit summam pecuniae sat in­ gentem. Attamen, cum probabilis sit sententia ad quam maiorennis habet ius ad mercedem pro praestationibus allatis patri (169), paenitens Marcus potuit illam compensatio­ nem facere bona fide—putat se suis iuribus frustratus—. Ideoque post factum, non est urgendus ad restitutionem si constat compensationem non excedere id quod lucra­ tus fuisset extraneus cooperator aeque industrius. 94 in casu igitur confessarius perpendat aequa lance num ingens illa pecuniae summa superet necne lucrum huiuscemodi (detractis expensis alimentorum, ut supra); si non exsuperat, Marcum non obliget ad restitutionem; si vero exsuperat, obliget ad restitutionem dimidiae par­ tis excessus—cum fratre dividendi—; quae certo restitu­ tio facile fieri potest, puta praetextu donationis gratui­ tae, nam frater, professionem liberalem nactus, non sic pecunia abundat quantum ipse deditus negotiis. Alii casus. 95 C. II.—Pacomius negotiator, cum eius res male suc­ cederent, mutuam petiit a fratre suo Rufino, ditissimo, summam 2.000.000 libellarum. Rufinus, qui fratrem valde diligebat, libenter eam tradidit, quin immo nullum petiit ex ea legale interesse. Pacomius ea pecunia negotiatur et decem annorum spatio totum suum recuperat patrimo­ nium. Rufinus vero gaudens de prosperis fratris sui re­ bus, numquam ab ipso petiit mutuatae pecuniae restitu­ tionem. Moritur primum Pacomius, et post annum Rufi­ nus. Rufini filius, heres universalis, a Pacomii filiis expetiit tunc restitutionem dictae pecuniae; ac, cum nihil obtinere potuisset, ad occultam recurrit compensationem, lure aut iniuria? OCCULTA COMPENSATIO 67 Sol.—Pacomius quidem, qui petiit et obtinuit mutuum, immo absque interesse sive fenore, obligabatur erga Rufinum ut isti—quantumvis non petenti—totum restitue­ ret capitale; nec liberatus fuit praescriptione, longi etsi temporis, ideo saltem quod mutui conscio non favebat bona fides (101). Rufini filius, heres universalis, iure potest a Pacomii filiis exigere quod pater poterat a Pacomio expetere dum ambo versabantur intei vivos. Sed probabilius documen­ tum mutui fuit scriptum nullum, neque ideo possibilis ad iudices recursus. Facile tamen Pacomii filii dici possent in bona fide, aut ignorantes debitum aut existimantes debitum iam solutum; quoad ipsos igitur poterat praescriptio currere in foro etiam conscientiae; sed non videtur haec prae­ scriptio completa (103). Quo certe in casu, nisi supponamus Rufinum prae morte reddidisse filium certiorem de nondum soluto condonatove debito—his namque in adiunctis ageretur de­ bitum omnino certum—, occulta compensatio est ipsi illicita, quoniam licet certum sit mutuationis factum, non est certum ius ad solutionem, nam probabiliter Rufinus summam illam totam aut dono dedit aut postea tacite condonavit, cum, praeterquam ditissimus, valde diligeret Pacomium fratrem et ideo, quamvis noverit hunc iterum in prosperitate constitutum, nec ab eo dum vitam is ageret restitutionem petiit nec a filiis post eius mortem. Si autem debitum fuit condonatum tacite, non amplius subiacet solutioni. C. III.—Arnaldus pluries et frustra petiit a Mariano 96 aureos decem, sibi debitos. Interim Arnaldi filia excipitur in domum Mariani, ut famuletur, quae rei conscia adit confessarium, petens, an possit de bonis Mariani oc- 68 DE IUSTITIA culta compensatione satisfacere patris credito. Confessarius respondit, posse. An recte? Sol.—«Rectius quidem respondisset, non posse. Doctores enim, occultam compensationem permittentes, communiter loquuntur de ipso creditore, non de alio in eam se ingerente. Est enim res periculi plena, cum con­ diciones pro compensatione sint variae, et earum rationes ab alterius conscientia maxime pendeant. Verum cum agatur de ipsa filia Arnaldi, et de casu non admodum implexo, prout proponitur, si debitum sit vere certum, neque possit aliter obtineri eius solutio, post factum in­ quietandi non videntur confessarius et Arnaldi filia. Alienum enim ista non usurpavit, sed id quod proprium patris erat, quod patri statim reddendum, ne forte pater ipse iterum se compenset». Sic Bucceroni \ 91 C. IV.—Titius edocetur ab amico Sempronio patrem suum, antequam viam universae carnis ingrederetur, mutuas dedisse Caio 100.000 Italicarum libellarum, nulla apocha requisita. Defuncto nunc etiam Caio, pecuniam eiusmodi ab eius heredibus Titius repetit; hisque dene­ gantibus, cum actionem suam nullo legali documento fulcire queat, cogitat per occultam compensationem sibi consulere. Potestne licite? Sol.—«Si Sempronius, testis unicus, sit etiam testis omni exceptione maior, id est cuius testimonio plena possit ac debeat adhiberi fides, et si aliunde certo con­ stet—quod fortasse difficilius eveniet, nam sicut mutuum concessum est nulla apocha requisita, ita restitui potuit absque testimonio scripto de peracta restitutione—, si aliunde, inquam, certo constet pecuniam creditam solu­ tam non esse a Caio patri Titii antequam uterque viam universae carnis ingrederetur, debitum heredum eiusdem Caii erga Titium est strictum, certum et nunc exigibile. 1 Bucceroni, Casus Conse., I, 86/3, ed. 1913. OCCULTA COMPENSATIO 69 Neque timenda est iterata solutio post compensationem, quippe quod dicti heredes omnino recusant debitum illud agnoscere ac solvere. Ergo, sese compensando occulte, Titius non laedet iustitiam commutativam. Ast neque legalem iustitiam laedet, cum via judicialis ad ius suum recuperandum ei praecludatur, eo quod actionem nullo legali documento fulcire queat. Satis est igitur ut servet caritatem, cavendo, quantum fieri potest, damnum forte obventurum, ex occulta sua compensatione, vel heredibus Caii, vel alicui tertio. Ut liquet, cavere quoque debet, e caritate erga seipsum, et forsan e caritate pietateque erga suos, ne, ob praefatam compensationem occultam, furti insimuletur ac damne­ tur». Sic Hieronymus a Parisiis \ C. V.—Ad Gualterum confessarium accedunt merca- »8 tores qui, ad facilius merces vendendas, eas vendunt infra iustum pretium, occulte tamen se compensant mi­ nuentes pondus vel mensuram. Licitene agunt? Sol.—«Negative, si ipsi libere merces certo pretio ven­ diderunt, quod postea vilius iudicant: quia etiam ven­ ditio est contractus bilateralis, vi cuius id praestari debet quod in pactum deducitur; affirmative vero si iniuste coacti sunt infra infimum pretium vendere, vel si per errorem infra infimum pretium vendiderunt, vel si solu­ tionem certi debiti absque gravi incommodo sibi procu­ rare non possunt; quia tunc revera non agitur contra strictam iustitiam. Numquam tamen licet hoc facere cum mendacio, quia mendacium est semper prohibitum; in­ super occulta compensatio est facienda cum iisdem emp­ toribus qui revera plus acceperunt quam debuissent ac­ cipere; non cum aliis qui iustam quantitatem mercis semper acceperunt». Sic Fanfani12. 1 Apud Palazzini-De Iorio, Casus Conse., I, 157. 2 Fanfani, Th. Mor., II, 289. 70 99 DE IUSTITIA C. VI.—Mutuum pecuniae Theobaldo Ursinus dederat post annum absque fenore reddendae; anno tamen non­ dum elapso valde timet ne Theobaldus impar fiat de­ bitum reddendi definito tempore. Poterit ex nunc sibimet occulte compensare? Sol.—«Aliqui dicunt non esse locum compensationi nisi debitum sit contractum. Sed immerito, quia etsi debitum non sit contractum de facto, sed brevi tempore contrahendum—si timet tempore solutionis debitum non sibi solvendum—, potest sibi pro tunc compensare pro eo quod nondum est sibi debitum, sed debebitur brevi tempore» *. Huc e voluminibus superioribus Casus accedat: Quid liceat civi onerato tributis nimiis (I, 401). IV. PRAESCRIPTIO EXTINCTIVA Doctrina. 100 Praescriptio definitur: Inductus humana lege—cano­ nica aut civili—modus sive acquirendi iuris—praescri­ ptio acquisitiva vel usucapio—sive extinguendae obliga­ tionis—praescriptio liberativa seu extinctiva. Generatim quidem loquendo, legitima est praescriptio iure civili inducta, valida propterea in ipso interno foro. Potuit enim legislator civilis hunc modum instituere et conferendi ius et liberandi a debito: quoniam favet com­ muni bono litibus finem facere, iura definire ne incerta maneant, cives levare onere servandi usque in aeternum 1 Salmanticehses Mor., tr 13, de restitutione, c. 1. n. 307. PRAESCRIPTIO EXTINCTIVA 71 apochas seu testimonia solutionis tutosque ab evictione reddere. Verum haec generalis regula exceptiones admittit. Quoniam lex, ut obtineat vim, iusta sit oportet. Porro non esset iusta quae faveret iniquitati aut fraudibus, vel quae ferret in culpam, theologicam aut iuridicam, poenam immodicam. Cogitari potest attamen lex iusta quae, ne nimis fiat difficilis iustitiae administratio, deneget in foro externo actionem ad evincendam rem, quin conferat in foro in­ terno ius vel solvat in conscientia a debito. At cum ius ex legis procedat statuto, necessarium est in utroque foro condiciones legis impleri. Prima ex utrique praescriptioni communibus condicio 101 est ut agatur res praescriptibilis, quae videlicet sub do­ minio privatorum cadere possit sua natura neque ab hoc dominio excepta sit positivae legis decreto—quoad prae­ scriptionem acquisitivam—, vel agatur debitum praescriptibile sive obligatio capax extinctionis—quoad praescrip­ tionem liberativam. Altera condicio est ut persona sit apta contra quam valeat praescriptio currere. Tertia, ut tempus expleatur lege pro praescriptione constitutum. Tempus hoc computatur de die in diem, sic tamen ut primus neglegatur et postremus sit dies eius­ dem numeri—igitur incoepta die 7 martii praescriptio non completur nisi elapso, pro annua, die 7 martii, vel, pro menstrua, die 7 aprilis—. Praescriptio attamen legi­ time completa retrorsum valet quoad fructus a prima die perceptos—qui propterea non sunt restituendi. Postrema condicio, bona fides: bona fides iuridica —quam lex civilis saepius, initio saltem praescriptionis, requirit—et bona, semper, fides theologica, qua quis ex ignorantia non graviter culpabili putat aut rem quam 72 DE IUSTITIA possidet esse suam aut debitum quod, sponte saltem, habeat solvendum nullum—b. f. positiva—, vel conscius debiti creditorem in exercitio iuris non impediat—b. f. negativa—; haec autem bona fides theologica oportet perseveret per totum ad praescriptionem requisitum tempus pro acquirenda in foro interno re libertateve a debito. 102 Etsi pro praescriptione acquisitiva requiratur insuper possessio pacifica, publica, continua atque dominativa ‘, immo et titulus, isque iustus, si non necessario verus, saltem coloratus, existimatus, vel praesumptus2; duplex huiusmodi condicio pro praescriptione liberativa prodi­ tur superflua: possessio quidem, cum libertas in causam veniat a iure quod est alteri; titulus etiam, quoniam contra titulum creditoris agitur. 103 Ratione temporis lege definiti, praescriptio signatur quadruplex a theologis: longissimi temporis seu extraor­ dinaria, quae triginta absolvitur annis; longi temporis seu ordinaria, quae decennio completur; brevis temporis, 1 Pacifica, non vi capta aut detenta neque turbata lite ; publica, quam adversarius advertere queat; continua, neque interrupta videlicet neque suspensa; dominativa, denique, seu non aequivoca, cum animo scilicet dominii vel. si agitur de una praescriptione ususfructus, cum animo ususfructuarii —non instar depositarii, commodatarii, etc. » Iustus, seu causa de se apta quae transferat dominium, ut venditio, donatio; non necessario verus —nam is dominium trasfert absque sub­ sidio praescriptionis—, sed coloratus —qui de se atque ut apparet suffi­ ciens est ut dominium transferat, at occulto vitio laborat, utputa venditio rei ab eo qui specie est dominus, revera tamen usufructuarius, deposita­ rius. fur—, existimatus —qui de se satis ad dominii translationem pru­ denter ex adiunctis creditur adfuisse nec tamen adfuit, v. gr. successio ex testamento quod putabatur firmum sed erat revocatum—, vel prae­ sumptus —qui de se idoneus ut dominium transferat, ex diuturnitate pos­ sessionis lege supponitur adfuisse, quae ideo silet de titulo, ut in praes­ criptione extraordinaria—; quin sufficiat attamen titulus vitiosus —qui non est de se translativus dominii, sed demonstrat potius dominium per­ manens. v. gr. locatio vel depositum. PRAESCRIPTIO EXTINCTIVA 73 quae quinquennio; et temporis brevissimi, quae minori temporis spatio. Quoad praescriptionem quidem acquisitivam nostra­ tes iam propendunt in vim illarum legum quae emptori dant dominium rerum mobilium statim ac has in publica apotheca vel venditione acquirit—nam favent istae leges commercii securitati et contractuum stabilitati, neque denegant pristino vero domino congruam compensatio­ nem a venditore iniusto—; his igitur legibus in foro quoque interno stare possumus. At gravior difficultas de liberativa praescriptione, num valeant scilicet in con­ scientia dispositiones, v. gr., codicis italici, vi quarum anni lapsu praescribitur actio magistrorum et mercato­ rum adversus studentes vel emptores, triennio autem praescribitur actio medicorum, pharmacopolarum, advo­ catorum contra suos clientes (art. 2955 s.). Harum legum iustitia veniret inde quod interest boni publici vitare ne cumulatione debitorum, solvendorum periodice, redigan­ tur cives ad inopiam et creditorum neglegentiam excu­ tere ac punire. Sed haec non sunt exaggeranda. Ceteroquin leges huiusmodi non intendunt liberare a debito sed dumtaxat denegare actionem; ipse Codex italicus concedit creditori ius ut debitori deferat iuramentum de facta solutione (art. 2960). Nisi agatur igitur de solvendis debitis si petantur, ut contingit quoad mul­ etas, conscius debiti ab obligatione solvendi non eximitur praescriptione temporis brevissimi, quae non constituit nisi praesumptionem solutionis factae (iure italico dici­ tur prescrizione presuntiva) et est praesumptio im­ propria. Casus primus. Alexius, veteres familiae tabulas inspiciens, casu de- 104 prehendit aes alienum cum Armando contractum, quod 74 DE lUSTITIA iamdiu extinctum fuisse pro certo habebat, neque huic in praesens defuncto, neque eius heredibus umquam redditum fuisse; nunc vero decem et amplius annos ab eo .tempore effluxisse. Similiter deprehendit per­ petuum censum annuum, in quodam suo fundo a maiori­ bus constitutum sibique prorsus ignotum, a viginti duobus annis solutum non fuisse. Item annuum legatum vitalicium, sibi impositum cum Laetitia, hac nullatenus reclamante, a sex annis bona fide praestitum non esse novit. Quaeritur: An Alexius de obligationibus de quibus agitur liber evaserit? Solutio 105 Alexius: a) Non tenetur ad aeris solutionem Armando haeredibusve debiti si decem iam efluxerunt anni a tempore quo putavit debitum extinctum (Cod. ital., ar­ ticulo 2946); at tenebitur forsan si id computatur tempus ab inito contractu, cum hoc toto tempore non neces­ saria currat bona fides, nec propterea praescriptio. b) Evasit quoque liber ab illo solvendo censu annuo, qui ex ital. codice (art. 2948, l.°) iam praescripsit, c) Quod demum attinet ad annuum legatum vitalicium erga Laeti­ tiam, minus obvia solutio. Forsan enim non currit prae­ scriptionis tempus, nam legibus Italiae, «la prescrizione rimane sospesa tra l’erede e l’eredità accettata con be­ neficio d’inventario» (art. 2941) et «la prescrizione rimane sospesa contro i minori non emancipati» (art. 2942); agitur hic utervis casus? Nec officit Laetitiam nondum reclamasse legatum, quoniam obligatio solutionis non fuit in testamento condicionata si petatur. Denique, ubi praescriptio non manserit suspensa, Alexius iure italico (art. 1948, l.° coll, cum art. 1869) non teneretur solvere primum ex bona fide insolutis annuis legatis. PRAESCRIPTIO EXTINCTIVA 75 Alii casus. C. II.—Romualdus nequit sibi persuadere praescrip- 106 tionis valorem in conscientia. Ait etenim : bona fides est fundamentum praescriptionis; atqui dum constat, etiam post praescriptionem, rem fuisse alienam, cessat bona fides; igitur... Sol.—«Nego minorem. Praescribens enim potest vere iudicare rem quae fuit prius aliena, esse modo suam be­ neficio legis; sicque permanet in bona fide. Quod si forte id sibi non possit persuadere, tenebitur quidem restituere, sed hoc, per accidens, ratione conscientiae erroneae». Ita Billuart ’. C. III.—Titius cognoscens Sempronium ius habere 107 mittendi gregem suum ad pascendum in agro eius, teneturne Sempronium admonere quod, nisi interrumpat praescriptionem, ius illud amittet infra annum? Sol.—Negative. Titius, ex iustitia saltem, non tenetur nisi ne Sempronium impediat, directe aut indirecte, ab exercitio iuris sui. Igitur «potest Titius tacere, et anno transacto, tuta conscientia invocare praescriptionem. Secus praescriptio liberativa ab aliqua servitute numquam vel fere numquam locum haberet» 2. C. IV.—Similianus hanc regulam, validam pro libera- 108 tione a servitute, contendit applicandam quoque libera­ tioni a debito; et ideo, cum agitur de solvendis servitiis medicorum vel operariorum, aut de solvendis mercibus quas habuit a venditoribus, creditores quidem non impedit a debito exigendo, sed tacet ut gaudeat suo tem­ pore pari privilegio praescriptionis. 1 Billuart, Summa S. Thomae, tr. de iure, etc., diss. 4. a. 3. § 11. 4 Fanfani, Th. Mor., II, 205. 76 DE IUSTITIA Sol—Haec regula posset equidem applicari illis debitis quae solvenda non sunt nisi solutio ipsorum petatur, v. gr., mulctae1; at solutio potioris certo debitorum partis urget etsi non petita. «Unde non adest paritas cum servi­ tute passiva: in hoc casu nihil est agendum sed potest praescribens passive se habere; qui vero conscius est debiti, si non solvit sed mere passive se habet, non agit dum aliquid agere debebat» 1 2. 109 C. V.—Marinus domum Robert! vi contractus loca­ tionis tenet. Per decem annos, non reclamante locatore, reditus annuos solvere ex incuria omiserat, cum tandem creditor debitum repetit. Ille pergit ad advocatum, qui respondit obligatum esse dumtaxat ad solvendos reditus locationis a quinque ultimis annis, pro tempore autem remotiore posse praescriptionem opponere vi art. 1966 Codicis civilis hispanici. Sol.—Respondet Ferreres: «Marinus praescriptionem minime opponere potest. Habendus est sicut alius debi­ tor quilibet. Praescriptiones quinque annorum valere qui­ dem possunt, sicut aliae, posita bona fide, si debitor sit in ignorantia invincibili debiti, toto quinquennii tem­ pore; non vero valere possunt pro debitoribus qui ipsimet debitum contraxerunt, siquidem bona fide requisita de­ stituuntur; ergo soli heredes, vel mediati possessores, praescribere possunt per bonam fidem, completo legis tempore» 3. 1 «Usu porro receptum est ut societates bancariae vel industriales, quae exhibentibus schedulas (.coupons), non autem sponte, usuras solvere solent, quinquennali praescriptione se tueantur: quod nemo improbat» (Vermeersch, Th. Mor., Π. 404, ed. 1928). 3 Merkelbach, Th. Mor., II, 235, ed. 3. 3 Ferreres. Casus Conse., I, 691, ed. 1926.—«Obi. 1." Lex intendit pu­ nire neglegentiam creditoris qui non reclamavit. Resp. locaris: ubi est delictum puniendum? Quis est magis reus, an creditor, vel ipse debitor? Culnam est agere? Nonne creditor mere passive se habet? Numquid obli­ gatione aliqua ligatur? Unde probas eum debere esse sollicitum ad recla­ PRAESCRIPTIO EXTINCTIVA 77 C. VI.—Dominus de Argento propter commoditatem 110 locatarii muro clausit portam domus suae ex parte in­ teriore domus, relinquendo in parte exteriore ligneam portam. Post decem annos dominus de Argento, eo di­ scedente locatario, voluit iterum portam aperire. Sed dominus vicinae domus se opposuit, asserendo inter­ ruptam fuisse domini de Argento possesionem, eumque iuri portae renuntiasse per factum eam claudendi, muro constructo ad huiusmodi effectum. Sol.—«Non usus iuris rei non est per se argumentum illi renuntiandi. Dominii enim et iuris hoc proprium est, ut quis possit pro libito uti et non uti re sua, prout ipsi magis placeat, et non teneatur semper uti. Neque illius renunciationis argumentum est diuturnus non usus rei, quando vestigia saltem relinquuntur possesionis illius rei. Per signum enim retinetur signatum; et quando signum appareat, satis manifestatur voluntas ius reti­ nendi, et usum iuris instaurandi, quando ita velit. Atqui occlusio illius ianuae peracta fuerat non facto domini vicinae domus, sed libero facto ipsius domini de Argento. Relinquendo autem exteriorem portam ligneam satis do­ minus de Argento manifestavit voluntatem retinendi possessionem illius portae, quae possessio ut in sui ve­ stigio et signo semper consequenter continuata est et numquam interrupta». Sic Bucceroni ad casum \ mandum? Debitor premitur obligatione solvendi, et ad hoc sollicitus esse debet...—Obi. 2.° Lex intendit praecavere no debitor nimis gravetur de­ bitis cumulatis, et ideo statuit praescriptionem liberativam ultra quin­ quennium. Resp. Inanis obiectlo! Numquid non sufficit, ut finis ille obtineatur, quod lex recursum externum deneget, seu reclamationem in foro externo non audiat? Nec obstat quod remaneat obligatio in foro interno, siquidem impotentia moralis ad tempus debitorem excusat. Ergo debitor numquam poterit ultra vires gravari, etiamsi in foro interno ab omni obligatione non liberetur» (Id., ib., n. 692). 1 Bucceroni, Casus Conse., I, 69/8, ed. 1913. DE IUSTITIA 78 V. SUICIDIUM Doctrina. Ill Suicidium est sui ipsius occisio. Occisio nominat actum vel omissionem natam causare mortem. Quem ad modum occisio in genere, ita et suicidium potest esse directum et indirectum. Directum quidem est quod agens vel omittens expresse vult ut finem vel' ut medium ad finem. Indirectum vero, quod praevidetur ex actione vel omissione directe volita secuturum. Suicidium directum semper est illicitum, si privata fiat auctoritate; contrariatur enim tum inclinationi na­ turali tum caritati hominis ad se; contrariatur etiam iustitiae cum erga societatem tum maxime erga Deum, vitae atque mortis dominuml. Potest attamen Deus 1 «Notare oportet quod qui alium occidit, aut se mutilat vel occidere conatus est, non committit multiplex peccatum saltem in ordine ad con­ fessionem. Et ratio est, quia ratio malitiae contra caritatem et contra iustltiam in dicto peccato reperta est una alteri intrinseca, ita ut separari non valeat; quando autem malitiae sic sunt connexae, non est opus eas in confessione sigillatim aperire etiam confessario ignoranti» (Salmanticenses Mor., tr. 25. de V Dec. praec., c. 1, n. 115).—In lure Canonico suicidae privantur ecclesiastica sepultura et publicis suffragiis (canon 1240 sq.) ; suicidium immo attentantes veniunt irregulares ex delicto (can. 985), a legitimis arcendi actibus ecclesiasticis, et, ubi clerici sint, suspendendi ad tempus et a beneficiis atque officiis curam animarum interni vel externi fori habentibus removendi (can. 2350).—«Ceterum nota, quod non defuerunt neque desunt qui dubitant utrum suicidium directum possit unquam esse actio plene deliberata; et malunt illud dementiae potius quam malitiae tribuere. Quae quidem sententia, licet factis non satis respondeat et benignior quam verior videatur, nihilomi­ nus hoc tamquam moraliter certum retineri potest, quod nonnulli ad sui­ cidium ducuntur quadam auto~suggestione vi cuius de propriis miseriis frequenter cogitando, sibi gradatim persuadent nullum aliud esse reme­ dium ad sese extricandum ab his difficultatibus, nisi suicidium perpe­ trare. Quare maxime dum agitur de privatione sepulturae ecclesiasticae, ad hunc statum patologicum prudenter attendi potest, ut benignior sit sententia» (Fanfani, Th. Mor., II, 224). SUICIDIUM 79 alicui facere potestatem ut se interimat1 ; potest id for­ sitan et auctoritas publica quoad malefactores iuridice damnatos ad mortem. Suicidium est propterea illicitum quod quis medium assumeret ut miserias huius vitae evadat, ut vitet iacturam pudicitiae vel muniat se contra peccatum, sive prae­ teritum instar poenae, sive futurum medicinae instar. Suicidium attamen indirectum, vel proprio susceptum 112 marte, est quandoque licitum: ubi adsint namque ra­ tiones proportionate graves licet, etsi privata auctoritate, permittere effectum pravum qui, ultra effectum im­ mediatum bonum in se volitum, consequitur actum bo­ num, indifferentem saltem; porro ad permittendam sui ipsius mortem consequentem actum huiusmodi—ultra effectum immediatum bonum, in se volitum—adsunt interdum rationes proportionate graves, nam quandoque agitur de consulendo bono communi—quod praestat bono proprio—, quandoque de procurando bono spirituali, ex­ cellentiori corporali commodo. Sed quoniam ratio dicitur proportionate gravis habito respectu ad pravum effectum, et ideo gravior exigitur quo effectus peior est, actui propinquior vel secuturus probabilius, gravior causa requiritur ubi mors praevide­ tur imminens quam ubi vitae praevidetur aliqualis abreviatio, ubi mors praevidetur certo secutura quam si eius sequela nititur dumtaxat, cum maiori tum minori, pro­ babilitate. Ob bonum publicum imminenti morti licite se exponit * Hanc facultatem dicit S. Augustinus factam fuisse, latenti sive inte­ riori Inspiratione, nonnullis feminis quae, tempore persecutionis, se occi­ derunt quarumque memoria celebratur in Ecclesia (cfr. S. Thomam, Sum­ ma Theol., Π-ΙΙ, 64, 5, 4m). Alii malunt feminas huiusmodi excusare propter ipsarum bonam fidem seu invincibilem ignorantiam ; sed opor­ teret tunc illas laudare, non pro morte, sed pro amore castitatis ex quo elegerunt mortem (cfr. S. Thomam, 1. c.. q. 110, a. 3, 2m, et a. 4, 4m). 80 DE lUSTITIA miles qui tempore belli agit excubias ante hostem; licite quoque se exponit abbreviation! vitae missionarius qui, evangelii igitur, regiones incolit insalubres. Ob bonum quantumcumque privatum licet periculo­ sam subire operationem ad gravissimos cruciatus finien­ dos, modo adsit fundata spes vitae magis tranquillae; se quoque proicere per fenestram, fervente incendio, cum aliqua spe sese salvandix. Licet pariter ex motivo virtu­ tis non modo inservire peste laborantibus sed et corpus affligere abstinentia, vigiliis, aliisque austeritatibus, quamvis inde, praeter intentionem, vita brevietur et forte aliquoties mors adveniat2. Casus primus. 113 Marcus, vir militaris, a confessario quaerit an liceat navis praefecto, cum navis demergatur, spreto quolibet salutis effugio, in navi manere atque cum ipsa perire; item quodnam sit morale iudicium ferendum de nova illa velivolantium quorundam pugnandi ratione qua sese su­ pra hostium navim praecipites deiciunt, certo perituri et simul certo offensuri. Cui confessarius respondet primum illicitum esse, alterum vero dubiae esse honestatis. Num confessarius recte responderit? Solutio 114 Quod ad navis praefectum habemus casum similem in morte Saulis, qui cum victus et vulneratus fuisset in praelio, dixit ad armigerum suum: Evagina gladium tuum et percute me, ne forte veniant incircumcisi isti et interficiant me illudentes mihi. Noluit autem armiger. i Marc, Inst. Mor., I. 754, ed. 1927. - Billuart, Summa S. Thomae, tr. de lure, etc., diss. 10, a. 3. SUICIDIUM 81 Tunc Saul arripuit gladium et irruit super eum (2 Reg. 31, 3, sqq.). At Saulem theologi damnarunt de suicidio directo, nam se peremit ad evitandas illusiones Philisteorum, quas ob animi mollitiem non valebat sufferre. Damnandus est pariter, obiective si loquimur, navis prae­ fectus, qui propterea manet in navi quod permanentia quandam habet speciem fortitudinis, desertio, contra, sapit timiditatem in opinione hominum; agit igitur ob famam obtinendam ex permanentia et morte, ob infa­ miam vitandam ex navis desertione et vitae conserva­ tione consequentem; quapropter mortem eligit uti me­ dium; committit suicidium directum. Quoad hanc igitur partem confessarius recte respondit. Aliquid etiam proximum velivolantibus de quibus lo- 115 quitur pars altera narrat S. Scriptura de Samsone (lud., 16, 27 sqq.). Factum autem Samsonis unanimes Doctores approbarunt, nec illi tantum qui ad permissionem vel inspirationem divinam confugerunt, sed et alii, ad suicidium indirectum recurrentes: «Non enim, ait Vitoria, interfecit se ex intentione, sed voluit hostes opprimere et interficere, ad quod secuta est mors ipsius» \ mors certo compensata clade inimicorum. In casu nostro, pariter, «se praecipites supra hostium navim deicere» habet ef­ fectum duplicem: certam velivolantium mortem et cer­ tam extenuationem hostium. Sicut de Samsone possumus de istis dicere: «Multo plures interfecit moriens quam ante vivus occiderat» (cf. lud., 16, 30); adest ergo proportionata causa ut permittant propriam occisionem dum intendunt hostium debellationem (cf. I, 130). Nec effectus bonus sequitur ex malo: non enim hostes debel­ lantur quod ipsi pereunt, sed unam velivoli et navis im­ pactionem sequitur horum mors adversariorumque debi’ Vitoria, rei. De homicidio, n. 37, ed. 1765, p. 421. 8 82 DE IUSTITIA litatio l. Ad alteram igitur quaestionem confessarius re­ spondere debuit praxim recens inductam licitam esse ob patriae validam defensionem; etsi non propter lucrum, quod heredibus contingat aut propter humanam gloriam obtinendam. Alii casus. 116 Ill C. II.—In quadam collatione sacerdotum dissensio facta est quoad rationem agendi devotae puellae quae ad vitandum stuprum praecipitem e turri altissima se dedit cum mortis certissimo periculo. Pro nonnullis enim agendi ratio huiusmodi aequipollet directo et semper il­ licito suicidio. Pro ceteris vero, suicidio dumtaxat indi­ recto, licito in adiunctis. Quid sentiendum? Sol.—D. Thomae verbis: «Non licet mulieri seipsam occidere ne ab alio corrumpatur. Quia non debet in se committere crimen maximum, quod est sui ipsius occisio, ut vitet minus crimen alienum» 2. Sed in casu loqui non possumus de suicidio directo. Virgo siquidem in adiun­ ctis non intendit castitatem servare morte, ac si evaderet stuprum quoniam moritur. Virgo apprehendit, e contra, sui praecipitationem uti fugam a stupro—ideo non stu­ pratur quoniam fugit—. Haec quidem fuga, dum removet violationis periculum, inducit quoque vitae discrimen; eligitur a puella ad primum elongandum, quantumque conscia mortis properandae. C. III.—Num illicite agant qui ab alimentis neces­ sariis sumendis abstinent (hunger-strike) propter sociale commodum, puta patriae liberationem. * Me omnino latet ratio cur cl. Cappello ad casum hunc scripserit: ^Immediate accidit, per ictum et explosionem inde secutam, internecatio illius qui se praecipitem deilclt, et nonnisi consequenter, nempe ictu et explosione iam habitis, damnum hostibus infertur» (apud PalazziniDe Iorio, Casus Conse.. I, 144). ’ S. Thomas, 1. c., 64, 5, 3m. SUICIDIUM 83 Sol.—Affirmative, si obiective loquimur, quoniam di­ rectum agitur suicidium susceptum proprio marte instar medii ad finem. Subiective tamen potest quis excusari a culpa, ob ignorantiam invincibilem, facilem in huiusmodi circumstantiis (cf. I, 319 s.). C. IV.—Nonnullos habet Septimius paenitentes qui 118 artibus vacant vitae periculosis. Angitur autem utrum debeat eos a talibus arcere. Sol.—Ad rem Merkelbach: «Ad propriam sustentatio­ nem vel ad progressum rei industrialis aut mechanicae licitum est operariis vitrum conflare, metalla inaurare, quotidie ignem versare, aliasque artes exercere vitam abbreviantes, quamvis pro posse conandum est ut minus periculosa reddantur opera artificibus commissa» \ Et Fanfani: «Si agatur de artibus minus necessariis ac magis periculosis, e. g. feras domandi, cum tauris pericu­ lose ludendi, per funem suspensam cum proximo periculo mortis deambulandi, etc., ab his, in quantum fieri potest, arcendi sunt fideles; licet ad has artes deserendas non sint cogendi, maxime si propter specialem, qua praediti sint, peritiam, periculum non sit adeo proximum; aliunde vix aliter sibi suisque providere valent» a. C. V.—Cum in aliqua urbe, tempore belli, cives es- 119 sent decimandi et Pancratius, in quem infausta sors ceciderat, rem ferret atrociter ideo quod plures habebat filios omni prorsus adiutorio orbandos, sacerdos quidam in eius locum se tacitus suffecit. Estne sacerdos dam­ nandus de suicidio? Sol.—Negative. Quoniam directe non procuravit oc­ cisionem sui: non enim dixit hostibus: Me occidite, nec 1 Merkelbach, Th. Mor., II, 353, ed. 3. 2 Fanfani, 1. c„ 225. 84 DE IUSTITIA hostes induxit ad sui internitionem. Directe procuravit hostes avertere a maiori malo inferendo—mors enim patrisfamilias perniciosior—, propriam permittens mor­ tem si hostes ab hoc malo potiori nollent desistere. Li­ cite ergo poterat hostibus sic alloqui: Si quem vultis oc­ cidere, me potius quam Pancratium. At quod tunc diceret expressis verbis id est actu signato, id ipsum in casu nostro dixit actu exercito, locum suscipiens infelicis pa­ trisfamilias insciis quoque hostibus. 120 C. VI.—Duobus exsistentibus in extrema necessitate, licetne habenti panem, hunc cedere alteri? Sol.—«Licet multi vertant in dubium an liceat pro privata persona ponere vitam, et plures partem nega­ tivam defendant, tamen... puto probabilius hoc esse laudabile, et videtur laudatum a Domino in illo loco: Maiorem dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis, etc. Quare omnino concedo in casu proposito..., quod licet panem alteri cedere cum certa pernicie propriae vitae». Ita Vitoria x. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Aeronauta timens prodere patriam si in terram descen­ dat inimicorum (I, 129-31); Mortem sibi desiderare (I, 276) ; Miles ignorans malitiam suicidii (I, 318-20) ; Ig­ norans malitiam abbreviationis vitae (I, 323) ; Miles sibi mortem exoptans (II, 222); Ob nimiam velocitatem in competitione automibilistica se morti exponens (II, 2604) ; Virgo attrectationem medici prae morte abhor­ rens (Π, 270). 1 Vitoria, 1. c., n. 25 sq„ p. 415 s. OCCISIO INNOCENTIS VI. 85 OCCISIO INNOCENTIS Doctrina. Innocentis directa occisio, volita nempe in se, instar 121 finis vel medii (111), nisi divina accedat auctoritas, om­ nino illicita pronuntianda est: quoniam unus est domi­ nus vitae hominis, Deus scilicet; in hanc autem vitam nisi per comparationem ad bonum commune auctoritas publica mandatum habet nullum; porro bono communi innocens est innoxius \ Illicitum est ergo occidere furiosos, rabidos, peste la­ borantes vel contagioso morbo, eo fine nempe ne aliis in futurum noceant; item occidere pueros qui bellum in nos facient cum ad provectam venient aetatem (I, 133) ; item occidere letaliter vulneratos, senes, aegrotos, mori­ bundos, ne diutius patiantur; vel matrem in extremis positam, ut infans baptizetur (I, 1G7) ; item occidere sive destruere fetum ad salvandam famam aut vitam matris (133 ss.). Illicitum quoque proicere puerum ante lupos insequentes, qui secus plures alios essent devoraturi, aut proicere aliquos in mare ad alleviandam scapham secus mergendam (I, 134). Sed indirecta occisio innocentis, quae praevidetur 122 nempe secutura ex causa directe volita, potest esse, pri­ vata quoque auctoritate, licita; si adsint videlicet ra1 aille qui occidit iustum gravius peccat quam ille qui occidit pec­ catorem. Primo quidem, quia nocet et quem plus debet diligere: et ita magis contra caritatem agit. Secundo, quia iniuriam infert ei qui est mi­ nus dignus: et ita magis contra iustitiam agit. Tertio, quia privat com­ munitatem maiori bono. Quarto, quia magis Deum contemnit: secun­ dum illud Luc. 10: Qui vos spernit, me spernit» (S. Thomas, Summa Theol., Π-Π. 64, 6, 2m). 86 DE IUSTITIA tiones proportionate graves ut quis ponat actum bonum, saltem indifferentem, ex quo, praeter bonum effectum immediatum quem vult, sequitur innocentis occisio quam praevidet et permittit. Porro dicitur proportionate gravis ratio habito respectu ad nexum qui est occisionis prae­ visae cum actu posito: gravior igitur ratio petitur quo occisio est actui propinquior aut probabilius vel certius secutura. Hinc Vitoria: «Per accidens, etiam scienter, aliquando licet interficere innocentes, puta cum oppu­ gnatur arx aut civitas iuste, in qua tamen constat mul­ tos esse innocentes, nec possunt machinae solvi et alia tela, vel ignis subici aedificiis, quin etiam opprimantur innocentes sicut nocentes. Probatur: Quia alias non pos­ set geri bellum contra ipsos nocentes et frustraretur iusti­ tia bellantium» 1 Casus pri II us. 123 Omnes in aliqua insula degentes pestifera lue ple­ ctuntur atque certae morti destinati apparent. Alexius, medicus primarius, medico sibi sublecto im­ perat ut omnes aegrotos dividat in duas classes atque rigurose separatione servata, suppeditet pertinentibus primae classi medicamentum novum, ex quo sanitas ob­ tineri posset, ceteris alterius classis suo fato relictis. lulius vero, medicus subalternus, primo anceps manet circa sortem aegrotorum alterius classis ac dein suo marte medicamentum novum omnibus aegrotis utriusque classis impertitur. Cum vero quidam pauci inter aegrotos 1 Vitoria, rei. de iure belli, n. 37, ed. 1765, p. 268.—Ipse attamen sub­ dit: «Sed tamen est considerandum, quod paulo ante dictum est, quod oportet cavere ne ex ipso bello sequantur maiora mala, quam vitentur per ipsum bellum: si enim ad summam belli victoriam parum confert expugnare arcem, aut oppidum, ubi est praesidium hostium et sunt multi innocentes, non videtur quod liceat ad expugnandos paucos nocentes, occi­ dere multos innocentes» (ib„ p. 269). OCCISIO INNOCENTIS 87 sanitatem recuperent, non est possibile scientifice indi­ care de medicamento et primarius Alexius, qui maximum momentum toti negotio tribuerat, acerbe lulium increpat. Quaeritur: 1) Num possint aegroti, qui videntur morti certae proxime destinati, considerari materia experimentorum novorum arbitrio medicorum. 2) Quid ad casum. Solutio Ad Ium.—Negative. Hoc enim non permittit progrès- 124 sus scientiae medicae, nec permittere potest sive publica auctoritas sive aegrotus ipsemet. Quantumcumque enim ad progressum scientiae me­ dicae necessaria veniant experimenta, medicus non ha­ bet ius experiendi pro libitu remedia curationis in aegro­ tis, etsi proxime destinatis morti certae. Finis namque non iustificat media. Porro si medicamenta experire licet in aegrotis quae, dum probabiliter sunt profutura, certo sunt innoxia; medicamenta contra certo aut probabiliter noxia experiatur medicus in animalibus, experiatur in humano cadavere; non tamen in aegrotis hominibus: ordinata siquidem ars medica in auxilium, non oportet promoveatur cum illorum periculo qui quo morti prope­ rant proximiori sunt magis indigentes. Non homo ad medicinam, sed haec ad hominem ordinatur. Quae, de cetero, fiducia aegroti—pernecessaria tamen—erga me­ dicum si hunc suspicetur de experimento potius quam de sanitate sollicitum? Sed neque auctoritati publicae ius est ullum, extra 125 casum iustae punitionis, in vitam vel integritatem cor­ poralem civiium. «Publici magistratus in subditorum membra directam potestatem habent nullam; ipsam 88 DE JUSTITIA igitur corporis integritatem, ubi nulla intercesserit culpa nullaque adsit cruentae poenae causa, directo laedere et attingere nec eugenicis nec ullis aliis de causis possunt unquam. Idem docet S. Thomas Aquinas...» l. Etiam cum agitur de certae morti proximis, hi remanent personae, cum omnibus suis iuribus. 126 Nec intercedere potest aegroti validus consensus. Homo enim non habet vitae suae dominium sed usumfructum et administrationem2. Ab aegroto igitur me­ dicus non potest advocari vel admitti nisi ut adiuvet, meliori modo quo noverit, ad sanitatem recuperandam —non ad vitam vel sanitatem amittendam—, ut adhibeat ergo remedium tutius; quapropter ubi adsit remedium certo profuturum, ne adhibeat remedium non certo pro­ futurum; ubi, absente certo profuturo, si remedium adest probabilius profuturum, ne remedium adhibeat minus probabile; ubi remedium adsit probabiliter dumtaxat profuturum, hoc adhibeat si innoxium; si probabiliter quoque noxium, medicus hoc potest adhibere de consensu aegroti—qui non tenetur ad salutem recuperandam me­ diis extraordinariis nec propterea periculosis—, sed tunc etiam non ad medicinae experimentum, sed pro aegroti 1 Pros XI. enc. Casti connubii, Denz. 2246—«L’autorité publique—à qui précisément incombe le souci du bien commun—peut^elle donner au médecin le pouvoir de tenter des essais sur l’individu dans l’intérêt de la science et de la communauté afin d'inventer et d’expérimenter des mé­ thodes et procédés nouveaux...? Il faut remarquer que l’homme dans son être personnel n’est pas ordonné en fin de compte à l’utilité de la so­ ciété, mais au contraire, la communauté est là pour l’homme» (Pius XII. allocutio 13 sept. 1952; AAS. 44 [1952], p. 785 s.). ’ «En ce qui concerne le patient, il n’est pas maître absolu de luimême, de son corps, de son esprit. Il ne peut donc disposer librement de lui-même, comme il lui plaît. Le motif même, pour lequel il agit, n’est à lui seul, ni suffisant, ni déterminant. Le patient est lié à la téléologie immanente fixée par la nature. Il possède le droit d'usage, limité par la finalité naturelle, des facultés et des forces de sa nature humaine. Parce qu’il est usufruitier et non propriétaire, il n’a pas un pouvour illimité de poser des actes de destruction ou de mutilation de caractère anato­ mique ou fonctionnel» (Id., 1b., p. 782). OCCISIO INNOCENTIS 89 salute. Si huius salus sit desperata, quoniam omnia re­ media hucusque nota inefficacia demonstrantur, adsit autem remedium novum non satis comprobatum, quod simul atque magnum periculum offerat quoque probabili­ tatem boni exitus, medicus eo poterit remedio uti, aegro­ to consentiente 1 ; hic autem consensus facile praesumi­ tur ob voluntatem vitam servandi (48). Ad Ilum.—Agitur casus in quo de salute aegrotorum 127 desperatur, quippe qui morti certae destinati apparent. Et agitur medicamentum novum, ex quo sanitas obtineri posset. Usus ergo medicamenti quandam affert spem, quae alias superest nulla. Potuit autem praeceptae selectioni favere causa iusta, v. gr., parcitas medicamenti novi, tot languentibus in­ sufficientis. A.t selectionem Alexius non praecepit nisi ob aliam, prorsus iniquam, causam, ut novum nempe medicamen­ tum comprobaret, considerans aegrotos ut materiam experimentorum pro suo arbitrio. Hunc enim scopum patefaciunt Casus adiuncta: Alexius etenim increpavit, immo et acerbe, lulium ob frustratum experimentum, non obstante aegrotorum obtenta sanitate. lulius autem, quandiu ei constabat de recto agendi 128 modo medici primarii, tenebatur ei oboedire, et male se gessisset inoboediens; item si dubitabat, cum in dubio praesumptio stet pro superiore. Si tamen lulius, qui non debet esse praeceps in indicando suum superiorem, cer­ tus erat de modo agendi illicito primarii medici: a) potuit quidem licite non oboedire; sed b) an peccasset oboe1 . ubi expresse dicitur (a. 190) contractus rescindibilis. UXORUM DOMINIUM 125 ziale, senza che sia intervenuta violenza, non basta per annullare il contratto» (art. 1114). Neque ex parte ignorantiae vel erroris, cum ipsa Lu­ cia, ob timorem ne res male succederet, renuisset pridem subscribere; huncque timorem retinet dum subscribit viri precibus pressa. De cetero ex eodem Codice ital.: «L’errore di fatto non produce la nullità del contratto, se non quando cade sopra la sostanza della cosa che ne forma 1’oggetto» (art. 1110). Difficultas tota in hoc est quod obligavit bona sua dotalia sine sollemnitatibus petitis lege patria. At de­ fuerim tne revera sollemnitates lege italica necessariae? Legimus enim: «La dote puô essere alienata o ipotecata, se nel contratto di matrimonio ne è stata permessa 1’alienazione o 1’ipoteca» (art. 1404). Insuper: «Fuori dei caso indicato nel precedente articolo, non si possono durante il matrimonio alienare od obbligare a favore di chicchessia la dote ne le ragioni dotali della moglie, e non si possono neppure ridurre o restringere le ragioni medesime, se non coi consenso dei marito e della moglie, e mediante decreto dei tribunale che puô darne l’autorizzazione nei soli casi di necessità od utilità évidente» (art. 1405). Denique: l. XV. FURTUM Doctrina. Furtum, generice sumptum, definiebatur ab antiquis: 221 acceptio rei alienae, invito domino. Si acceptio fit oc­ culte, dicebatur furtum specifice, ut contradistinctum a rapina, quae violentam nominat acceptionem. Cum sit contra iustitiam, utpote violans ius strictum proprietatis rerum, furtum est peccatum mortale ex suo genere 2 ; admittit ergo materiae parvitatem. Rapina su1 Ferreres, 1. c., n. 705. 3 «Inter omnia peccata quae sunt contra praecepta decalogi, mini­ mum peccatum omnium est furtum. Probatur. Quia peccata contra prae­ cepta decalogi : vel sunt contra Deum ; et haec clarum est quod ex ge­ nere suo sunt graviora quam furtum... Vel sunt peccata quae fiunt con- 150 DE IUSTITIA peraddit Iniuriam personalem super furti realem inluriam. Unus est casus in quo furtum habebatur licitum, in extrema necessitate nempe, in qua, cum omnia fiant com­ munia, dominus vel abnuens vel resistens, esset iniuste invitus acceptioni. Hinc hodie communiter furtum acceptionem rei alie­ nae sonat domino rationabiliter invito, nec amplius fu­ rem vocamus eum qui in extrema necessitate constitutus alienam (hucusque) rem sibi appropriât fraude aut vi. 222 Quoniam fur est possessor malae fidei, si rem detinet, aut iniustus damnificator, si rem destruit (61 ss.), eum restitutio gravat rei vel aequivalentis atque simul plena compensatio damni emergentis — depretiationis quam sustinuit dominus in rebus acquisitis—atque lucri ces­ santis—fructuum, utputa, quos dominus percepturus erat ex rebus quibus iniuria fuit spoliatus. Et quoniam, ad S. Augustini notam sententiam, «non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum» ’, ideo D. Thomas nos admonet ad furtum cavendum ex periculi gravitate. «Nullum enim peccatum est ita periculosum, nullum enim peccatum remittitur sine satisfactione et paenitentia. De omnibus cito paenitet quis, sicut patet de ira proximum; et talia quaedam sunt contra bona corporis naturalia, ut homicidium, percussio, etc.; vel sunt contra bona animae, ut detractio, et murmuratio, etc. Et haec omnia sunt graviora peccata quam fur­ tum, quia furtum solum est contra bona fortunae... Gravius peccatum est simplex fornicatio quam furtum, quia est contra caritatem et contra maius bonum in quo proximus laeditur. Nam fornicatio est contra finem naturalem concubitus, scilicet contra bonum prolis... Sed contra, quia contrarium existimant omnes homines, quia vituperabilius reputant fur­ tum quam fornicationem. Sed ad hoc dico quod non est mirandum, quia ipsi non advertunt an furtum sit minus vel maius peccatum, sed solum quod est maioris dedecoris. Dico ergo quod homines reputant furtum magis dedecorosum, sed non gravius peccatum» (Vitoria, in II-II, 66, 6, n. 2 sq., ed. Beltrân de Heredia). i S. Augustinus, epist. 153, n. 20 ad Maced., PL 33, 662. FURTUM 151 homicidio cessante ira, ita et de fornicatione cessante passione concupiscentiae, et sic de aliis. De hoc autem peccato licet aliquando paeniteat quis, non tamen de facili satisfacit, et maxime cum non solum teneatur id quod accepit, sed etiam de damno quod facit patrono ex hoc, et cum hoc etiam teneatur facere paenitentiam de peccato» Casus primus. Accedens ad confessarium Titius haec pandit: Fura- 223 tus sum syngrapham loteriae, cuius pretium erat mille libellarum; sed inde praemium sortitus sum millia mil­ lium. Cui et quanti restitutio urget? Solutio Tria sunt praeprimis a Titio explananda: a) syngra- 224 pham a quo furatus est, a venditore aut ab emptore? b) paenituit necne de furto prae praemii sortitione? et quatenus affirmative, c) statuitne syngrapham servare sibi aut potius venditori vel emptori? Quoniam si syngrapham furatus est a venditore, aut a) ante sortitionem, paenitens, statuit syngrapham ser­ vare venditori et tunc praemium est restituendum ven­ ditori (qui de facto pretium syngraphae solvit societati loteriae), aut restituendum est huic societati (si ei ven­ ditor non solvit pretium syngraphae); aut b) ante sorti­ tionem, paenitens, statuit syngrapham servare sibi et pretium reddere venditori, et tunc dandum est venditori pretium syngraphae, sed praemium cedit Titio (voluit enim emere syngrapham et aderat venditori voluntas eam vendendi); aut c) ante sortitionem non paenituit, ’ 3. Thomas, opusc. De praeceptis caritatis, etc., de septimo praec. 152 DE IUSTITIA et tunc praemium est restituendum venditori (si hic pretium solvit) vel (alias) societati loteriae 225 Si autem syngrapham furatus est ab emptore, aut a) ante sortitionem, paenitens, statuit syngrapham ser­ vare emptori, et tunc praemium restituendum est em­ ptori (nam res fructificat domino); aut b) ante sortitio­ nem, paenitens, statuit syngrapham servare sibi atque pretium emptori reddere (vincat necne), et tunc, per se quidem loquendo, praemium restituendum est emptori —nam translatio dominii non fit ex sola voluntate unius, in casu, Titii; oportet et concurrat voluntas alterius, in casu, emptoris; emptor igitur ius habet recuperandi syn­ grapham et ideo potest exigere ut syngrapha ei reddatur, id est praemium—; per accidens tamen sufficit si em­ ptori reddat pretium syngraphae—nam voluntas empto­ ris, ad translationem dominii requisita, potest in aliquo casu rationabiliter praesumi; v. gr., si fur, priusquam de furto paeniteret, iam distribuit syngraphae portiones —dans vel vendens uni decimam partem, alteri aliam decimam, etc.—neque potest propterea reddere syngra­ pham; his enim in adiunctis recte praesumitur voluntas sive consensus domini idest emptoris pro dominii syngra­ phae translatione; satis est igitur si emptori alia syngra­ pha sive pretium syngraphae tradatur ante sortitionem, et quatenus ista compensatio fieri nequeat prae sorti­ tione, satis erit si prae sortitione fur statuat compensa­ tionem illam facere subsequent! tempore, vincat necne; aut c) ante sortitionem non paenituit, et tunc syngra­ pha manet prorsus sub dominio emptoris, cui totum 1 Sic etiam in L’Ami du clergé, 14 avril 1938, p. 228; melius quam in Ferreres, Casus Conse., I, 776, ed. 1926, ubi fur non cogitur nisi ad solvendum pretium numeri. Quaestio enim non fit: venditor, aut est, aut non est numeri dominus—si est, habet ius ad praemium, non ad pretium; si non est, habet ius ad pretium, non ad praemium—. Sed quaestio est : Quo titulo fur sibi appropriavlt numerum? FURTUM 153 praemium est restituendum, si contingat; pretium vero, alias. Alii casus. C. II.—Sabas, instituti nummularii (vulgo Bank) cu- 226 stos, ingentem quam alienam pecuniam custodiebat tra­ didit praedoni, qui ipsi minabatur mortem si tradere abnueret. Postea tamen dubitat num recte egerit. Sol.—Recte prorsus. «Ratio est, quia a) vitam suam pluris aestimare potest quam pecuniam sibi commissam : b) quia id quoque permittere solent leges civiles» \ C. III.—Hermolaus, cui latrones mortem minitantur 227 nisi magnas pecunias solvat, has petit a Primitivo et tradit. Postea autem theologum interrogat num pecu­ niam sibi creditam debeat Primitivo solvere, cum audierit in extrema necessitate omnia communia fieri. Sol.—Ad haec D. Thomas: «Tunc in necessitate fiunt omnia communia cum homo non potest sibi de suo sub­ venire; ridiculum enim esset, si quis famem patiens nol­ let accipere panem quem haberet in arca, et diceret se accipere panem alienum quasi communem» 12. Quapro­ pter si Hermolaus pecuniam suam habebat, etsi non ibi ubi latronibus opprimitur, tenetur, absque dubio, credi­ tam solvere Primitivo; non enim indiguit eleemosyna sed dumtaxat mutuo (cf. II, 329). C. IV.—Hermagoras, cum pateretur gravem necessi- 228 tatem, pecuniam qua indigebat furatus est a divite, ea ratione ductus quod dives tenebatur ipsi pecuniam dare nec volebat, ergo licebat ei sibi consulere. Sol.—Fallitur Hermagoras. Primo quia non constat divitem teneri ad eleemosynam ei faciendam, quia for1 Prümmer, Th. Mor., Π, 87, ed. 1928. 2 θ. Thomas, Quodl. 5, a. 17, 1m. 154 DE IUSTITIA san sunt alii magis indigentes et forsan dives ille, ideo puta quod multos habet filios et filias, non habet pecu­ niam illam superfluam. Sed etiam dato quod ipse sit magis pauper et quod dives superfluum habeat, hic non tenetur ex iustitia subvenire indigenti, sed dumtaxat ex caritate; immo nec ex caritate subvenire huic potius quam ex indigentibus cuilibet alteri (cf. n, 319). Ideo damnata fuit ab Inn. XI propositio: «Permissum est furari, non solum in extrema necessitate, sed etiam in gravi» (Denz. 1186). 229 / fl I f I * * C. V.—Cyrinus furatus est summam pecuniae ingen­ tem, cuius partem dominus destinaverat domui quanto­ cius reparandae, partem vero mercaturae exercendae. Post annum Cyrinus, sincere paenitens, confessarium interrogat num restitutionis officium expleat tantam pecuniam reddens quantam abstulit. Sol.—Negative. Quoniam dominus laesus faciendus est prorsus indemnis. Porro pecunia quae pridem suf­ ficiebat reparationi domus, invenitur modo deficiens ob adauctum pretium tum materiae tum operae; ergo do­ minus incurreret damnum si privatus pecunia suffi­ cienti, abundantiorem non recipiat qua satis habeat. Pecunia quoque negotiationi adhibita, qua iniuste fuit privatus, dominus lucrum faceret; tenetur igitur Cyrinus vel lucrum hoc cessans compensare—ad arbitrium equi­ dem boni viri, pro lucri cessantis probabilitate potiori aut tenuiori. 230 C. VI.—Abercius dum colendo agro proprio impiger incumbebat aratrum duxit per adiacentem Ruffilli agrum, volens sibi prodesse non facile tangibili acces­ sione. Postquam ipse per annos potitus est pacifice am­ plificato agro, remorsu nunc angitur et furtum in con­ fessione pandit. At confessarius eum arguit de peccato FAMULORUM ET FAMULARUM FURTA 155 gravi, quoniam, inquit, etsi pars furto ablata minima qui­ dem sit nec valoris notabilis, attentis tamen fructibus quos in perpetuum offert, materiam certo gravem con­ stituat. Sol.—Non recte confessarius. Ager enim nullum va­ lorem habet nisi ut frugifer—alias deberet distingui va­ lor agri a valore fructuum, cum tamen ager in hoc sit totus quod est frugifer—; ergo si valor portionis quam illicite Abercius occupavit non attingebat tunc materiam furti gravem, nec quantitatem huiuscemodi nunc attingit propter fructus sive obtentos sive obtinendos. Quisnam risum teneret si Ruffillus volens vendere illam agri por­ tiunculam, pretium peteret non dumtaxat centum, ad communem aestimationem, sed potius centum millia, ad fructuum aestimationem quos laturus ager est in saecu­ lorum saecula? Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: An liceat sub metu mortis cooperari ad furtum (I, 60) ; Fur­ tum in necessitate tum extrema tum gravi (I, 136) ; Com­ muniste putans iniustam possessionem privatam (I, 185 s); Furtum per partes; rem furatam retinens per annum (I, 227) ; Pater qui furto gravi dat occasionem filio patrandi furtum leve (II, 390) ; Cooperans sub metu mor­ tis furto vel incendio (II, 461) ; Cooperans ad devastandos agros ne dominus occidatur (II, 462). XVI. FAMULORUM ET FAMULARUM FURTA Doctrina. Emptionem agens nomine domini seu dominae, a qui- 231 bus mercede conducuntur, famulus et famula tenentur illam diligentiam communen adhibere quam adhiberent 156 DE IUSTITIA ementes proprio nomine; nec propterea habent ius ad beneficii partem. Si tamen impenderent laborem extra­ ordinarium vel incurrerent onus superadditum ut emant minori pretio, possunt se ex differentia pretii compen­ sare pro illo labore aut onere. Possunt quoque servare sibi quod sibi datur in ipso­ rum gratiam; illam etiam participationem in beneficio quam domini, rei conscii, ratam habent. At venditor tunc censetur pretium minuere in gratiam famuli vel famulae, non cum ipse hoc praedicat—praedicat enim omnibus ementibus, famulis et dominis—, sed cum cariori pretio vendit aliis famulis vel famulabus aut venderet dominis —venditor autem facit iniuriam dominis si, propter de­ minutionem pretii, merces praebet aut deterioris condi­ cionis aut minoris ponderis—. Domini autem praesumun­ tur ratam habere participationem in beneficio si haec communiter viget; maxime si, ob communem hunc usum, stipendium minuunt in famulatus contractu. Immo, si ut minori pretio emat famulus vel famula se obligat, pro sua scilicet facultate, ut semper eundem venditorem conveniat, licite sibi retinet differentiam cuius digna aestimatur abdicatio libertatis propriae —cauto tamen ne venditorem conveniat cuius pretia superant consueta. 232 Est attamen dolendum quod frequenter venditores hanc inducant praxim, quae periculis plena est: periculo, nempe, ne venditor substituat deteriorem mercem aut inferius pondus ut se compenset de concessa famulis dif­ ferentia (98); periculo ne famuli taceant et cooperentur fraudi vendentium; periculo ne domini conducant fa­ mulos stipendio minori debito, illius participationis plane conscii; periculo ne propterea famuli se compensent oc­ culte, idque supra mensuram uti plurimum; periculo, denique, ne venditores ipsi ad occultam compensationem FAMULORUM ET FAMULARUM FURTA 157 recurrant quia coguntur pretium deminuere si retinere cupiunt famulos et famulas clientes. Multiplici huiusmodi periculo obviare deberet lex ci­ vilis, prohibens ne inducatur vel sustineatur vendentium ad mandatarios haec ratio agendi. Casus primus. Paula, matrona ditissima, in Italia, iubet Olympiae 233 ancillae ut lintea omnia domus Lutetiam Parisiorum mit­ tat, ad ea accuratius abstergenda, mundanda atque re­ ficienda. Simulat Olympia se adamussim dominae obtem­ perare. Verum lintea tradit mundanda et reficienda so­ rori suae, quae tam accurate ac exquisite omnia mundat ac reficit quam si Parisiis fieret. Hinc Olympia sibi servat excessum pecuniae quam expendere debuerat. Itemque quotidianas expensas absolvens, cum manda­ tum habeat res optimas, quocumque pretio, semper ac­ quirere, medias quandoque emit; quandoque autem, for­ titer instans apud mercatores, pretii imminutionem ob­ tinet ac semper excessum sibi reservat. Scrupulis tandem deprehensa, confessarium adiit, ca­ suum suorum solutionem quaerens. < Solutio Quoad excessum pecuniae ex linteorum mundatione et 234 refectione domestica. Olympia hunc excessum retinere nequit, nisi pretium sit deminutum in eius gratiam seu ratione personae; si scilicet mundatio atque refectio ve­ neunt in civitate itala prouti veneunt Parisiis atque de­ minutio pretii facta fuit a sorore, non in gratiam matro­ nae—puta ob gratitudinem erga hanc, vel ad captandam huius, etiamsi pro Olympia, benevolentiam—, sed in gra- 158 DE IUSTITIA tiam Olympiae. Extra hunc casum, Olympia egit nomine matronae, cui propterea cedit deminutio pretii. Liquet ipsam non adhibuisse laborem extraordinarium, non sa­ tis compensatum famulatus mercede. Quoad excessum pecuniae in emptione rerum media­ rum loco optimarum. Olympia, praeterquam facit iniuriam matronae emens medias res atque teneri potest de damno sive matronae sive familiae consequenti—puta de medicinis quae necessariae veniant ad compensandas vires non satis refertas—, illum excessum retinere ne­ quit: emit namque matronae nomine et sicut venditor furaretur praebens pro illo pretio merces deteriores, sic furatur ipsamet afferens merces deteriores pro pretio mercium optimarum. 235 Quoad excessum, denique, pecuniae ob eius fortes in­ stantias ad mercatores. Neque hunc excessum potest Olympia retinere sibi. Non enim agitur quae ab Auctori­ bus dicitur extraordinaria industria seu specialis—quasi iret ad emendum in locum dissitum—. Profecto non te­ nebatur fortiter instare; si fecit attamen, meruit matro­ nae gratitudinem, forsan et temporale obsequium; sed, non ideo quod habeat ius ad gratitudinis obsequium pe­ cuniarium, habet pariter ius ad occulte se compensan­ dum (cf. 86). Urgeat propterea confessarius onus restitutionis. Quae non erit, practice, difficilis; Olympia etenim potest in famulatu industriam vel laborem extraordinarium po­ nere, et potest quoque deminuere matronae expensas, solvens ipsamet partem pretii expensarum futurarum. Alii casus. 236 c. II.—Symphorosa, famula, eundem semper vendi­ torem convenit pro his mercibus emendis quae quotidie occurrunt in usum domesticum. Obtinet siquidem apud FAMULORUM ET FAMULARUM FURTA 159 illum «ratione personae», prouti venditor protestatur, deminutionem pretii; differentiam ideo sibi retinet. Sol.—Si nihil minuens de qualitate vel mensura, ven­ ditor minuit pretium in gratiam Symphorosae, vel in gratiam famularum communiter, infra pretium nempe quod exigere solet a dominis, Symphorosa licite retinet differentiam. Item si ut minori pretio merces emat, fa­ mula horis sibi liberis pergat ad longinquum aliquem venditorem, licite sibi retinet partem differentiae labori supererogatorio debitam. Denique, si Symphorosa se obligavit ad semper conveniendum illum venditorem —cauto quod eius pretia non superent consueta—, licite sibi servat id quod aequivalet abdicationi libertatis pro­ priae. Ubi confessarius, omnibus scilicet perpensis, dete­ gat Symphorosam iniuste egisse, restitutionem urgeat; si quidem quod iniuste sibi servavit adhuc retinet, res in futurum emat melioris qualitatis solvens ipsa pretii dif­ ferentiam; si id, contra, iam expendit, compenset medio labore vel diligentia extraordinaria. C. III.—Claudia famula non a Marco, iuxta domini 237 mandatum, quae ad victum sunt necessaria, sed ab alio eiusdem oppidi mercatore pretio minore emit, quam fue­ rat a domino praefinitum. Aliquando pariter emendi cau­ sa civitatem petens, eadem cibaria pretio etiam magis tenui comparat. Residuum vero pecuniae ad emptionem a domino traditae, nec impensae, sibi retinet. Sol.—«Secluso peculiari aliquo pacto Claudiae noto, quod dominum inter atque Marcum intercessisset, Clau­ dia ad nihil tenetur erga Marcum, cum nullum ius vio­ laverit. Pecuniam, cui pepercit Claudia emens ab alio eiusdem oppidi mercatore, restituere tenetur; quia ra­ tione officii atque stipendii tenetur domini sui utilitatem procurare. Neque refert a domino pretium fuisse deter­ minatum, quia id fecisse censetur ne supra, non vero in- «· 160 DE IUSTITIA fra emeret. Cum non nomine proprio emerit Claudia in civitate quam petiit, sed nomine heri sui, minime potest residuum pecuniae non impensae sibi retinere». Ita Eula 238 9 I * f. * I 2S9 C. IV.—Ad Photium confessarium famulae accedunt atque famuli qui, putantes non recipere salarium iustum, occulte (uti dicunt) se compensant, bona dominorum subripientes. Photius vehementer angitur num agatur de licita compensatione occulta, aut de furto potius. Sol.—lure Photius vehementer agitur, quoniam saepe condiciones desunt superius recensitae (86 ss.) pro licita compensatione occulta; deest quinimmo, ut plurimum, debitum strictum idque certum. Quapropter fuit damna­ ta ab Inn. XI propositio: «Famuli et famulae domesticae possunt occulte heris suis surripere ad compensandam operam suam, quam maiorem iudicant salario quod re­ cipiunt» (Denz. 1187). Facile enim pluris a nobis aesti­ matur quod praestamus servitium neque satis perpen­ dimus emolumenta extra salarium nobis dari solita tum ab ipsis dominis tum a dominorum familiaribus et ami­ cis. «At licite famuli possunt se compensare: a) si co­ gantur ad labores in contractu non stipulatos; b) si cogantur ad salarium prorsus insufficiens et iniustum; c) si cogantur ad reparationem damni quod sine culpa causaverunt, e. gr. frangendo sine culpa aliquod vas pre­ tiosum (nisi tamen in contractu etiam haec reparatio stipulata sit)» 2. C. V.—Calimeius, famulus, surripit ab hero esculenta atque poculenta, et sensim sine sensu pertingit usque ad notabilem quantitatem. Peccatne graviter? Sol.—Respondet Lârraga: «Si esculenta et poculenta » Eula, Collectio casuum, I, p. 28 s., ed. 1885. ’ Prümmer, Th. Mot., Π, 90, ed. 1928. 161 OBLIGATIONES IUDICIS, REI AC TESTIUM surripit quae ipsemet manducet vel bibat, et agatur de rebus ordinariis, quibus nempe famuli solent uti, non erit peccatum grave, ut plurimum: quia domini non sunt inviti quoad substantiam, sed quoad modum, et ideo si peterentur, concederentur. At si illamet surripiat quae domo efferat vel vendat quibusve se inebriet, tunc mor­ taliter peccat et ad restitutionem obligatur: quia domi­ nus est invitus quoad substantiam. Idem dicendum si esculenta sint extraordinaria et delicata, quae non ve­ niunt in usum famulorum sed dominorum quaeque do­ mini sibi servant. Si tamen famulus surripit ab hero alias res, quae non sunt esculenta vel poculenta, v. gr. pecunias, pretiosam supellectilem, etc., tunc peccat pec­ cato furti, quod certo pertinget ad mortale si talem quantitatem accipiat quae in extraneis sufficiens esset ad mortale» x. Huc e superioribus voluminibus Casus accedat: Fa­ mula vacans furtulis (I, 309-11). xvn. OBLIGATIONES IUDICIS, REI AC TESTIUM Doctrina. Iudex (causae, prout hodie dicitur) venit persona pu- 240 blica, per legitimam auctoritatem constituta, ut secun­ dum leges iustitiam vindicet et in delinquentes poenas decernat. In eo requiritur propterea: iurisdictio seu competen­ tia (quoad rem atque personas iudicandas); scientia idonea seu sufficiens ad munus suum implendum (co­ gnitio igitur legum quas applicare debet ad casum); et 1 LArraga-Lumbreras, Prontuario de Teol. Mot., I, 800. 13 162 DE IUSTITIA integritas ut leges applicet secundum aequitatem seu sine acceptione personarum (non victus amore aut odio, precibus vel minis, beneficiis vel incommodis). Et sententiam quidem debet ad leges iustas ferre (ipse cum non sit legislator), necessariam adhibens dili­ gentiam ut casum scrutetur et perpendat num subiciatur legi (sententia etenim est conclusio syllogismi practici, cuius praemissa maior lex, minor autem casus qui nunc agitur). Iniustam si tulerit sententiam, iudex tenetur dam­ num reparare cuius fuit causa efficax, cum gravi etiam incommodo si culpabilis, absque gravi tamen incommo­ do si ex humana fragilitate seu inadvertentia—senten­ tiam revocans vel appellationem suggerens parti laesae. ; » 241 Reus ille venit qui in indicium vocatur, a quo et res petitur. Hodiernis moribus defensor in causa contentio­ sa, accusatus in criminali nominatur. Et prae sententia quidem, reus tenetur veritatem di­ cere si iuridice interrogetur—alias uti potest mentali restrictione—; sed non interrogatur legitime quando in­ terrogatur vel a non habente iurisdictionem in eum, vel cum non praecesserit infamia aut expressa indicia, vel quando interrogatur de crimine ab ipsomet commisso. Interdum potest quoque revelare occulta crimina sive accusatoris sive testium ut eorum testimonium infir­ met (257). Post sententiam vero, iuste damnatus ad agere—v. gr. ad solvendam mulctam—nequit vel pacifice se defende­ re·. iuste damnatus ad pati—v. gr. ad mortem, carcerem, exsilium—potest se defendere pacifice, non tamen vio­ lenter. 242 Testis est qui in iudicio testimonium fert, sive spon­ taneum sive petitum. Spontaneum tenetur quis ferre ex caritate, si facile potest avertere malum imminens pro­ OBLIGATIONES IUDICIS, REI AC TESTIUM 163 ximo, aut ex iustitia legali si potest avertere malum im­ minens societati, aut ex iustitia commutativa, si quis habet officium accusandi. Petitum autem, nempe legiti­ me, tenetur quis ferre ex oboedientia—debita iudici—; ex iustitia legali, quivis civis; ex iustitia commutativa, ii quibus hoc officium incumbit. At legitime non petitur si iudex sit incompetens vel non servet formam statu­ tam legibus, aut delictum sit omnino occultum vel se­ miplene nondum probatum, et nullum ex reticentia dam­ num immineat, privatum vel commune. Falsum testimonium exsistit, ut in pluribus, pecca­ tum grave: praeter mendacium etenim, fortasse grave, innuit saepe periurium, si praecesserit de veritate ape­ rienda iuramentum, simul ac iniustitiam, gravem ex ge­ nere. Post sententiam, qui falsum testatus est vel occultan­ da aperuit, tenetur ad reparationem damni cuius fuit causa efficax. Qui vero, non excusatus, tacuit vel falso dixit se nihil scire, peccavit graviter contra oboedien­ tiam iudici debitam et contra iustitiam legalem, et con­ tra religionem (ob periurium); sed probabiliter non pec­ cavit contra iustitiam commutativam, quoniam mere negative se habuit—nisi ei incumberit, ex iustitia com­ mutativa, officium denuntiandi reum. Casus primus. Agitur causa Livii, qui graviter vexavit nonnullos con- 243 cives /tempore quo natio fuit sub hostium dominatione constituta. Livius constanter et audacter negat crimina quae sibi opponuntur; testes, sive quia beneficiis a reo affecti sunt, sive quia Livius minatus est se eorum occul­ ta crimina revelaturum si contra se deponant, negant etiam iureiurando adiecto se quidquam de Livii crimini­ bus cognoscere. 164 DE IUSTITIA Index, quamvis scientia privata pro certo habeat Li­ vium in noxa esse et testes possit falsi testimonii coar­ guere, cum nihil de Livii crimine ex allegatis et probatis apparet, eum absolvit. Quid dicendum? Solutio 244 Livius quidem, cum agatur causa criminalis contra eum, non tenetur crimina sua fateri1 ; eius igitur nega­ tio, quamvis constans et audax, licite fieri potest cum restrictione late mentali—negat se commisisse crimina quae fateri teneatur: non enim sunt probata. Testes, negantes etiam cum iuramento, se quidquam de Livii cognoscere criminibus, peccant profecto contra oboedientiam et religionem quando sic agunt ex sola gratitudine; at forsitan non peccant quandiu agunt ex ti­ more vindictae: pensandum est etenim malum quod ex testimonio veridico sibi imminet—tunc eorum negatio potest, instar mentalis restrictionis, hoc unum signifi­ care «se nihil cognoscere quod manifestare iudici te­ neantur». Quod ad iudicem attinet. Quandiu ex allatis et pro­ batis non constet de criminibus Livii, iudex Livium non modo absolvit licite sed et absolvere tenetur. At debuitne saltem testes coarguere falsi testimonii? Si argumentum falsi testimonii habebat ex actis in iudicio, affirmative; 1 Ipsamet lex eximit interdum accusatum a veritatis manifestatio­ ne. Ita C. I. C.: «Iudici legitime interroganti partes respondere tenen­ tur et fateri veritatem, nisi agatur de delicto ab ipsis commisso» (ca­ non 1743, § 1); «lusiurandum de veritate dicenda in causis criminalibus nequit ludex accusato deferre» (can. 1744). Nec obstat can. 1646: «Reus legitime conventus respondere debet», cuius sensus est quod per se vel per alium debet sistere iudici, negando vel excipiendo actoris petitionem (Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 1242, ed. 1939). Recentiores quoque codi­ ces civiles non Imponunt reo obligationem fatendi proprium crimen nec ab illo exigunt iuramentum. OBLIGATIONES IUDICIS, REI AC TESTIUM 165 si ex privata tantum scientia, negative. Sic ad doctrinam D. Thomae, quam sequimur; eo vel magis quod agitur de criminibus praeteritis, non de damno praesenti vel fu­ turo. Alii casus. C. II.—Num iudex teneatur sententiam ferre ad ea 245 quae in iudicio acta fuerunt atque probata, non obstante privata scientia. Sol.—Certo non licet iudici illum condemnare quem allegationes et probationes ostendunt innocentem, ipsum quamvis privata scientia cognoscat reum. Ei licet atta­ men condemnare illum quem, etsi privata scientia nove­ rit innocentem, allegationes et probationes constituunt reum: fungitur enim persona publica, nec ideo peccat si ad publica instrumenta, testimonia et scripta quae in iudicio allegantur, fert sententiam. Ita D. Thomas ex­ presse: «Iudex, si scit aliquem esse innocentem qui falsis testibus convincitur, debet diligentius examinare testes, ut inveniat occasionem liberandi innoxium, sicut Daniel fecit. Si autem hoc non potest, debet eum ad superiorem remittere iudicandum. Si autem nec hoc potest, non pec­ cat secundum allegata sententiam ferens: quia non ipse occidit innocentem, sed illi qui eum asserunt nocen­ tem» l. Quae quidem Angelici doctrina, a pluribus etsi re­ cepta, fuit ab aliis temporum decursu derelicta. Hodierno autem iure, introductis iuratis, uti dicitur, nullius facta est practici negotii controversia: ipsi enim iudicium fe­ runt de exsistentia facti et rei culpabilitate, iudicium, in­ quam, sibi creditum—de quo non tenentur rationem red­ dere—secundum quomodolibet obtentam innocentiae vel culpae certitudinem. 1 S. Thomas, Summa Theol., II-II, 64, 6, 3m. 166 DE IUSTITIA 246 C. III.—Sententiam D. Thomae (245) Evaristus propterea impugnat quod iudex, damnans ad mortem illum quem privatim novit innocentem, ageret contra pro­ priam conscientiam; quod sane licet numquam. Sol.—Ad hoc Vitoria: «Licet faciat contra scientiam damnando innocentem, non tamen facit contra conscientiam, quia secundum conscientiam tenetur iudicare secundum allegata et probata. Bene verum est quod si haberet hanc conscientiam: iste est liberandus a me, non liceret facere contra illam. Sed non habet talem con­ scientiam, sed solum habet quod iste est innocens, quae est propositio speculativa et non practica. Unde dico quod non habet hoc iudicium practicum: iste innocens est li­ berandus a me, vel aliud simile; quia si sic haberet, non ei liceret facere contra talem conscientiam. Sed dico quod habet solum hoc iudicium speculativum: iste est innocens. Et ideo iudicando illum non facit contra con­ scientiam» ’. 247 C. IV.—Utrum iuste damnatus ut fame pereat tenea­ tur cibum sumere clam sibi oblatum. Sol.—Id quidem asserunt gravissimi theologi, quoniam nemo iuste damnatur ut sibi mortem inferat; id ipse D. Thomas videtur dicere 2 quasi non sumere cibum suicidio aequipolleret. Aliter tamen communius: quamvis enim inhumana atque iniusta poena qua iudex reum obligaret ut abstineat ab omni cibo quem haberet ad manus, quam­ vis igitur iuste damnatus ad pati nihil teneatur agere unde passio sequatur—et ideo manducet licite quod ei clam offertur—, non propterea dicendus est manducatio­ ni adstrictus: aliud enim est iudicem praecipere et aliud iudicem permittere suicidium rei; aliud quoque se occi­ dere, contra praeceptum negativum—obligans semper et ■ ' ' ‘! 1 1 i/ * · » Vitoria, in Π-ΙΙ, 67, 2. n. 6. ed. Beltrân de Heredia. 3 S. Thomas, 1. c., 69, 4, 2m. OBLIGATIONES IUDICIS, REI AC TESTIUM 167 pro semper—, et aliud se non servare, contra praeceptum affirmativum—obligans quidem semper at non pro sem­ per—; potest igitur praeceptum de sui conservatione non urgere aliquando, et ideo potest reus, propter bonum iustitiae, abstinere ab iis edendis quae nemo tenetur ei afferre, aut propter bonum publicum, ut sit in aedifica­ tionem quibus fuit scandalum. Ita fert, ne multum falli­ mur, communis sensus: agitur de suicidio indirecto, quod iam licitum novimus (112) propter rationes proportiona­ te graves. Verba quapropter D. Thomae sic sunt intelle­ gendae ut reus suicidii habeatur qui absque motivo pro­ portionate semetipsum non servat. C. V.—Martialis e Florentii domo sustulit pretiosam 248 supellectilem. Ex illius contubernalibus qui rem oculis viderant, nemo ad testificandum se ultroneus offert; immo unus, ne in ius vocetur, se occultat; alius, vocatus quidem, in dissitam regionem aufugiens non comparet; tertius denique, tribunali se sistit at nihil prorsus scire protestatur et iurat. Absolvitur Martialis et dimittitur, praeclusa Florentio omni via rem suam recuparandi. Sol.—Nisi agatur de persona quae ex officio, vel etiam cum parte peculiari contractu ad testimonium ferendum obligatur, certum est omnino eum qui ad testificandum se non offert ultro restitutioni non adstringi; certum est pariter ad restitutionem non teneri eum qui se, citandum cum noverit, occultat. Probabilius videtur nec illum ad reparanda damna obligari qui a legitimo iudice citatus aut non comparet aut si comparet recusat respondere. Primis duobus casibus peccare potest contra caritatem; tertio peccat contra iustitiam legalem vel oboedientiam; forsan et contra religionem, si iuramentum emisit de veritate aperienda; nullibi tamen contra iustitiam commutativam, cum non impediat Florentium a re sua reçu- 168 DE IUSTITIA peranda sed eum simpliciter non adiuvet—ad quod titulo iustitiae non tenetur x. * Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: ludex catholicus quoad divortium coniugum hebraeorum (I, 396); id quoad divortium acatholici ab infideli (I, 397). XVIII. DETRACTIO Doctrina. I I 249 Detractio definitur: denigratio famae alienae per ver­ ba; verba enim nominat ex quibus audiens malam de absenti concipit opinionem. Distinguitur: a) positiva seu directa, dum quis malum imponit, revelat, interpretatur, auget; et negativa seu indirecta, dum bonum negat ali­ quis, minuit, reticet aut remisse laudat; b) simplex de­ tractio seu diffamatio, cum verum vitium proximi mani­ festatur sine iusta causa; et calumnia seu infamatio, cum proximo vitium falsum imponitur. Porro est homini ius in bonam famam; in famam quidem veram, respondentem bonitati reall, quoniam me­ ritum prout demeritum in proprietatibus venit huma­ norum actuum; in famam falsam insuper, bonitati appa­ renti respondentem, aut quod illa homo atque societas indigent—prout volunt aliqui—, aut quod—mea quidem sententia—apud homines, qui de internis non iudicant, homo nec meretur nec demeretur nisi bonis aut malis actibus qui innotescunt homini2. Penes omnes tamen Auctores in confesso est ius ad utramque famam venire ius strictum, sic ut detractio iniuriam nominet iustitiae 1 Cir. Billuart, Summa S. Thomae, tr. de lure, etc., diss. 13. a. 3. 1 Videsis notulam nostram De iure ad famam, in Angelicum, 15 (1938), pp. 88-91. 9 DETRACTIO 169 commutativae oppositam ac eo furto graviorem quo «me­ lius est nomen bonum quam divitiae multae» (Prov. 22,1). Detractionis gravitas ex parte sive loquentis sive au- 250 dientium valet attendi. Audiens detractionem non minus detractore peccat hunc si inducit ad detrahendum vel addit animum ut detractionem protrahat; sed audiens detractionem eo quod detractio sibi placeat, peccat, uti plurimum, minus quam detractor; minus etiam detractore peccat qui de­ tractionem audit ideo quod ipsam non impedit cum posset. Iustitiae cum sit opposita, detractio positiva seu di­ recta est peccatum mortale ex proprio genere. A mortali excusat parvitas infamiae, mensurandae non tantum ex obiecto sed insuper ex condicione personarum—detra­ hentis, eius de quo detrahitur, audientium—, simul atque locorum, morum et ceteris adiunctis \ A mortali quoque nonnulli excusant eum qui uni viro prudenti revelaret, sine causa, vitium proximi grave (264) ; sed a mortali non vacat revelatio quam, absque causa proportionata, sacerdos (fide dignus) faceret laicis pluribus de alterius sacerdotis luxuria occulta, quae alias brevi ad ipsorum notitiam non pertingeret (ib.). Malitiam detractionis calumnia auget; superaddit enim mendacium. Disputant Auctores num detractiones circa materias varias, v. gr. fornicationem, furtum, differant ab invicem specie; num, insuper, novam malitiam induat detractio 1 Sic Billuart (Summa S. Thomae, tr. de lure, etc., diss. 15, a. 2, § 2): «Plerumque excusantur a mortali plebei! et mulierculae quae in­ ter rixandum graves defectus sibi obiciunt, quia vix est quod fidem illis adhibeant audientes»; nec communiter, tunc temporis, mortale aestima­ batur «dicere de milite aut adolescente mundano rixatum fuisse, duel­ lum inivisse, se inebriasse, fornicatum fuisse, quia hi et similes talia non ducunt probro, sed potius gloriae». 170 .’i , , DE IUSTITIA sacerdotis, ob qualitatem personae diffamatae; num, de­ nique, ab audientium numero sumenda sit detractionum multiplicatio (I, 219). Certum est attamen aliam esse numerice detractionem qua qui diffamatus est de uno cri­ mine, v. gr. luxuria, post diffamatur de alio ipsi non pro­ ximo, v. gr. de homicidio (I, 218); detractiones quoque multiplicari interruptione morali actuum (I, 216). 251 Prout urget compensatio damnificationis iniustae (64), sic et restitutio famae sublatae detractione: agitur enim laesio commutativae iustitiae, neque remittetur peccatum, uti diximus (222), nisi fama restituatur Urget ergo sub gravi, ex genere, restitutio famae, insuper et damnorum materialium quae infamiam consequuntur. Obligatio re­ parationis exstat dumtaxat levis, omnium quidem con­ sensu, si damnificatio effectiva parva; plurium quoque sententia, si culpa theologica venialis (cf. 73). Porro si fama fuit calumniose ablata, calumnia est efficaciter retractanda, etiam fatendo, si necessum fue­ rit, se mentitum fuisse. At si fama fuit sublata detractio­ ne simplici, nequit detractor dicere se mentitum; sed te­ netur, pro posse, famam restaurare, sive dicendo se lo­ cutum fuisse minus recte, sive diffamatum excusando et laudando de bonis quae ceteroquin habet. Si fama restitui nequeat amplius, compensatio, ad sententiam probabiliorem est aliter facienda, v. gr. data pecunia vel aliquo pecunia aestimabili. Immo si ex iniusta detractio­ ne quaedam sint secuta diffamato materalia damna, v. gr. quia ab officio, beneficio, hereditate, donatione, alias sibi obventuris ideo privatus est, haec omnia dam­ na reparanda sunt, nemine moralistarum discrepante. 1 Unde Vitoria (in ΙΙ-Π, 73. 3. n. 2. ed. Beltrân de Heredia) scite animadvertit detractionis peccatum periculosissimum ideo esse, nam dum miurias alias, in bona sive corporis sive exteriora, compensant plures, coacti saltem a iudice, pauci sunt admodum qui famam proximi resti­ tuant. DETRACTIO 171 Quantumcumque imponere alicui vitium falsum num- 252 quam omnino liceat—mendacium enim perniciosum agi­ tur—, fas est interdum vera ipsius revelare occulta vitia. Nec indiscrete attamen. Lex etenim secreti saepius ur­ get; secreti, ad minus, naturalis; forsitan promissi; commissi maxime—speciatim professionalis, praesertim extrasacramentalis, sacramentalis, denique, potissime (cf. 274). At in casu praecipue secreti naturalis occulta illa peccata non absque iniuria fortasse fuerunt cognita: porro qui iniuria venit in illorum notitiam, secretum nempe explorans illegitime, is pristinam consumat inju­ stitiam si secretum prodit quod explorare iure nequiret. In quocumque, demum, ex praedictis casibus, praeter­ quam manifestatio facienda est cum quam minimo po­ terit peccatoris occulti nocumento, effectus bonus reve­ latione intentus oportet proportionatus sit effectui malo revelationem consequenti. Casus primus. Sergius sacerdos, qui misere antiquos mores parum- 253 per amisit, cum sciat sua vitia sub ovis pelle tegere, bene a populo audit, qui eius ministerio libenter utitur. At Se­ verinus parochus, quem Sergii mores non latent, eius ope­ ram suo gregi timens, aegre fert ut in sua paroecia mu­ lierum confessiones audiat nec sinit ut earum spiritualem curam in coetibus catholicis gerat. Id tamen efficit ut paulisper obtrectationis a non­ nullis arguatur qui, Sergii dotes magni aestimantes, ip­ sum parocho praeponunt. Quare Severinus, qui huiusmodi murmurationibus Sergium ansam dedisse suis susurris suspicatur, eius mores his quos sibi infensos existimat, modo obscure modo diserte aperit, licet ab eisdem exigat ut acceptas notitias alto silentio tegant. At tristis Sergii 172 DE IUSTITIA fama sensim ita percrebuit ut ipse brevi quamlibet per urbem existimationem amiserit. Quid de Severino sentiendum est? Solutio 254 Non peccat profecto Severinus ideo quia ex sibi notis (vel sub sacramental! quoque sigillo) Sergii moribus aegre fert huius confessionale ministerium: agitur enim dis­ plicentia interna quae est alicuius mali et innotescit nemini. At peccat graviter si ex notitia de Sergii moribus in Paenitentiae sacramento obtenta eo procedit usque ut eum a feminarum gerenda cura in coetibus catholicis impediat: haec enim ratio agendi, vel ibi ubi careret sacramentalis sigilli violandi quolibet periculo, stricte in Iure Canonico vetatur (can. 890, § 2). Puto tamen Severinum impedientem ne Sergius impendat curam saluta­ rem feminis propterea quod eius mores habeat cognitos extrasacramentali quovis secreto non peccare graviter; etsi utatur namque nimia cautela atque ducatur excessivo zelo—cum Sergius parumper tantum a prima sua defi­ ciens continentia et callens arte tegendi vitia sub ovis pelle, non constituat bono spirituali, de quo agitur, nisi periculum sat remotum. In nullo casu, denique, detra­ ctione peccat: nam modus se gerendi nullam parit infa­ miam, cum nemo fidelium suspicetur corruptos Sergii mores, sed uni invidiae parochi rem cuncti adiudicent. Ut hanc notam invidiae exsuat, cui suspicatur Ser­ gium suis susurris dedisse ansam, Severinus ad revelan­ da pergit, modo obscure et modo diserte, occulta Sergii vitia; revelat autem iis dumtaxat quos sibi infensos existimat ab his ulterius exigens altum de re silentium. Hac duplici limitatione Severinum dixeris tenuisse inculpatae tutelae moderamen. Pressius tamen eius agen­ di modum perpendamus. DETRACTIO 173 Imprimis, si Sergii vitia sub sigillo sacramenti no- 255 verat, modo indirecte atque modo directe strictissimum huiusmodi sigillum violavit. Peccavit insuper detractione gravi, nisi—quod in casu dixeris non obtinere locum— modica sit infamiae anticipatio aut parvum diffamatio­ nis sit discrimen. Etiam si mores Sergii sub secreto dumtaxat naturali sibi innotuerant, Severinus non habuit titulum revelatio­ ni licitae necessarium. Utitur enim defensione certo dam­ nifica ex suspicione iniustae aggressionis, ius autem du­ bium aliud certum non vincit. Malum insuper proprium, quod vitare intendit, longe profecto distat a malo reve­ lationem consequenti: arguitur enim de invidia et arguit de luxuria. Nec oportet malum proprium fingere eousque ex consectariis aggravari ac si propter murmurationem de invidia parochi dissensiones in paroecia orirentur et crescerent atque animarum exinde bonum versaretur in lubrico: invidia siquidem clericorum scandalum parit tenue, quorum certo luxuria est omnibus, idque iure, tur­ pissima. Erat, denique, Severino defensioni sui et aliorum medium magis idoneum: si spes emendationis nulla ex correptione fraterna atque privata, agat cum Ordinario loci de Sergii translatione; quam si valet obtinere luxu­ riam tacens, de hac necessum est silentium teneat: fide­ lium murmuratio atque in factiones forsitan divisio, pa­ cis paroecialis periculum, etc., valide atque efficaciter adduci possent translationis optatae tituli. Haec omnia, a fortiori, vera si secretum promissum 256 agitur; praecipue si commissum; maxime si conscientiae extrasacramentale. Tenetur ergo parochus ut compenset quae Sergio ob­ veniunt materialia damna; tenetur quoque ut famam ei restituat nec apud illos tantum quibus ipsemet mores pravos occultos revelavit, sed insuper ad alios, si pruden- * 174 DE IUSTITIA ter praevidere potuit notitiam datam pluribus ab uno aut altero fore divulgandam (260). Alii casus. 257 C. II.—Accusatus apud iudicem Alexius sciscitatur a theologo num liceat reo occulta crimina sive accusatoris sive testium revelare ad eorum infirmandum testimo­ nium. Sol.—Affirmative, dummodo spem fundatam habeat de revelationis efficacia simul atque terminos moderatae tutelae non exsuperet: nemo siquidem tenetur servare famam proximi cum gravi damno proprio. 258 C. III.—Num ille peccet qui alterius revelat defectus animi vel corporis naturales? Sol.—Ad quaesitum Fanfani: «Per se non peccat, vel saltem non peccat graviter, qui revelat defectus animi vel corporis alterius, dicendo, e. g. quod sit surdus, stupi­ dus, etc., quia tales defectus non sunt morales, nec fa­ mam notabiliter minuunt. Per accidens vero peccatum, etiam grave, esse potest, si exinde sequatur magna displi­ centia in proximo vel damnum: ut si quis de nobilissimo viro revelet eum esse illegitimum» \ 259 C. IV.—Utrum liceat, consolationis captandae vel do­ loris leniendi causa, miuriam secreto acceptam referre uni viro prudenti. Sol.—«Fateor perfectius ac salubrius tibi fore si re­ curras ad eum qui consolatur nos in omni tribulatione nostra (II Cor., 1). Ceterum probabilius existimo... id li­ citum esse, modo in narrando non subrepat animus vin­ dictae, non nimium exaggeretur iniuria, nec dicatur plusquam sit necesse ad animi sublevamen. Quia valde grave 1 Fanfani, Th. Mor., II. 257. DETRACTIO 175 est et ab humana consuetudine alienum quod quis solus debeat ferre iniuriam absque ulla consolatione et quere­ la; nec, ut videtur, teneor cum tanto gravamine et in­ commodo parcere famae iniuste laedentis qui nec mihi parcere voluit, et qui me iniuste vexando se huic diffa­ mationi exposuit, cum sciret id esse in usu; unde sibi debet imputari». Ita Billuart ‘. C. V.—Calepodius a confessario petit num famae in- 260 iuste ablatae reparatio apud illos dumtaxat urgeat apud quos quis detraxit, an etiam apud ceteros ad quos illis mediis pervenit diffamatio. Sol.—«Respondent communiter theologi quod, si de­ tractor stipulatus fuerit silentium cum iis quibus ipse narravit, aut prudenter existimaverit eos non esse reve­ laturos, non tenetur restituere apud istos auditores me­ diatos; quia haec ulterior divulgatio non censetur illi voluntaria, sed vel ipso invito vel fortuito accidisse. Si autem praevidit aut praevidere potuit eos quibus narra­ vit aliis narraturos, tenetur, auditoribus immediatis non restituentibus, restituere apud omnes ad quos pervenit detractio; quia haec est ipsi voluntaria, utpote implicite volita, hoc ipso quod praevidit aut praevidere potuit se­ cuturam ex prima diffamatione». Sic ipsemet Billuart12. C. VI.—Aliam quaestionem Calepodius vult anodatam 261 a confessario: Num scilicet dentur causae excusantes a restitutione famae iniuste ablatae. Sol.—Affirmative, ad ea quae supra diximus de resti­ tutione in genere (74 ss.). Prima quidem, si ex diffama­ tione non est secuta infamia, aut quia crimen iam erat publicatum, idem aut simile, aut quia fama recuperata est alia quacumque via—puta per rei evidentiam, per te1 Billuart, 1. c., § 3. 2 Id., ib., a. 3, § 2. 176 DE IUSTITIA stium inductionem, per sententiam indicis—, aut quoniam auditores non crediderunt—v. gr. quoniam detractor lo­ quebatur ex ira— Altera, si diffamatio lapsu temporis omnino obliterata est nec periculum sit ut reviviscat. Ter­ tia, si diffamatus reparationem legitime condonaverit exprese aut tacite—puta si et ipse diffamatus diffamaverit te neque velit tuam famam restituere—; at legitime re­ parationem non condonat ille ex cuius infamia sequitur scandalum vel nocumentum aliorum. Denique, si repara­ tio sit impossibilis physice—v. gr. quoniam auditores ignoti sunt vel adiri nequeunt—vel moraliter—si repara­ tio fieri nequeat sine longe maiore damno proprio. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: De­ trahens pluribus membris unius familiae (I, 229); De­ fectus proximorum inquirens atque narrans (I, 230); Gaudium de detractione (I, 265); Coalescentia detractio­ num et calumniarum (I, 312). I XIX. SECRETUM COMMISSUM Doctrina. 262 «Secretum subiective sumptum est cognitio rei ceteris occultae et occultandae, seu cognitio et obligatio rem ali­ quam occultam non manifestandi; obiective est ipsa res occulta et occultanda, quae potest esse valde diversa: inventum artis vel scientiae, aut quoddam factum, v. gr. vacare officium, aut crimen ignotum. In praesenti secre­ tum praesertim sumitur subiective» \ Triplex communiter distinguitur: naturale, cuius ma­ nifestatio prohibetur ipso naturae iure (independenter 1 Merkelbach, Th. Mor., Π, 852, ed. 3. SECRETUM COMMISSUM 177 a promissione aut pacto), utpote quae non fieret nisi ra­ tionabiliter invito domino, cui nocumentum infert vel tristitiam 1 ; promissum, cuius materiam postquam ha­ buit cognitam promisit quis silentio commendare; et commissum, cuius notitiam quis accepit praevio tacendi pacto. Silentii hoc foedus initur modo expresse et modo ta- 263 cite; expresse, cum verbo, scripto vel nutu declaratur; tacite, dum ex condicione personarum satis constat: ideo advocatis, medicis, sanguine propinquis et peculiariter amicitia iunctis res intimas concredimus quia harum fi­ dos custodes illos omnes censemus iure optimo. Apposita tamen aut reticita tacendi fides obligationem nec aggra­ vat nec minuit. Quam aggravat aut minuit committentis necessitas aut libertas: prae eo siquidem qui consilio non egens vel auxilio secretum aperit ille qui consilii vel auxi­ lii causa arcanum detegit huius praesumitur divulgatio­ ni invitus seu contrarius. Si silentium exigitur ob committentis unum commo­ dum, secretum dicitur privatum, seu simpliciter commis­ sum; si ulterius ob bonum publicum, quod propter perso­ nae condicionem ipsum spectat cui res committitur, se­ cretum venit professionale, ex officio, etc. (cf. 274 ss.). Secretum porro commissum, quia ex contractu prove- 264 nit oneroso, fines iustitiae ingreditur et obligat, prout iustitia, sub gravi ex genere. Excusat attamen a mortali materiae parvitas, brevis plerumque anticipatio eorum quae praevidentur alio medio quocumque perventura in notitiam, et affinitas criminis revelati cum crimine iam 1 «Non potes manifestare deflorationem secretam puellae cui ut vir­ gini dos aut legatum esset conferendum, quia in foro externo habetur ut virgo et insignibus virginum gaudet nec qui legavit intendit aut debuit intendere aliam quam quae habetur pro virgine» (Billuart, Summa S. Thomae, tr. de lure, etc., diss. 15, a. 2, § 3). 14 178 DE JUSTITIA noto. Sed et passim autumant moralistae peccatum dum­ taxat veniale revelationem illam quae secreti commissi fieret uni viro prudenti sub secreto *. Docent tamen una­ nimes vel hanc revelationem esse gravem si huic viro, quamvis prudenti, vellet prae ceteris rem ignotam qui eam sub silentio declaravit, ideo puta quod natus est ab illo graviori damno affici2. Secreto quamvis simpliciter commisso tanta sit obli­ gatio, huius sunt termini definiti. Cessat etenim: a) quo­ ties adest consensus, saltem rationabiliter praesumptus, eius cuius est secretum; b) quoties res est aliunde di­ vulgata; et c) quoties necessitas urget avertendi dam­ num. Hoc autem damnum, si pro cessatione secreti natu­ ralis est damnum omne quod ex lege caritatis non tene1 Ad rem Aertnys-Damen (T/ι. Mot., I, 1005, ed. 1939): «dummodo insuper ille vir adeo sit iidus ut eadem licentia usurus non sit, et sic secretum brevi e tenebris erumpat». Visser, in illius operis nova edi­ tione (1956) adiecit: «Nec hoc applicari potest secreto sacramentali, professionali aliisque gravissimi momenti». Et in nota: «Horum revela­ tionem neque licere pro curanda infirmitate psychica methodo sic dicta psycho-analytica, qua tale secretum causans seriam perturbationem in animo patientis medico communicaretur». 3 «Quanto testimonium alicuius reputatur maioris ponderis, tanto ab eo aliquis magis verecundatur. Potest autem testimonium aliquod maio­ ris ponderis reputari vel propter eius certitudinem veritatis; vel propter effectum. Certitudo autem veritatis adest testimonio alicuius propter duo. Uno quidem modo, propter rectitudinem iudicil : sicut patet de sa­ pientibus et virtuosls. a quibus homo et magis desiderat honorari, et magis verecundatur. Unde a pueris et bestiis nullus verecundatur, pro­ pter defectum recti Iudicil qui est in eis. Alio modo, propter cognitionem eorum de quibus est testimonium : quia unusquisque bene iudicat quae cognoscit. Et sic magis verecundamur a personis coniunctis, quae magis facta nostra considerant. A peregrinis autem et omnino ignotis, ad quos nostra facta non perveniunt, nullo modo verecundamur. Ex effectu autem est aliquod testimonium magni ponderis propter iuvamentum vel nocumentum ab eo proveniens. Et ideo magis desiderant homines hono­ rari ab his qui possunt eos iuvare: et magis verecundantur ab eis qui possunt nocere. Et inde est etiam quod, quantum ad aliquid, magis ve­ recundamur a personis coniunctis, cum quibus semper sumus conversa­ turi : quasi ex hoc nobis perpetuum proveniat detrimentum. Quod autem provenit a peregrinis et transeuntibus, quasi cito pertransit» (S. Tho­ mas, Summa Theol., Π-Π, 144, 3). SECRETUM COMMISSUM 179 tur aliquis subire ut eius cuius secretum interest vitet damnum vel displicentiam; pro cessatione autem secreti promissi est damnum illud ad quod vel subeundum vel non vitandum aliquis sese obligare aut non potuit aut saltem non intendit; pro secreti commissi cessatione pe­ titur damnum grave vel commune, vel committentis, vel innocentis, ideoque vel proprium. Quandiu autem secretum aut commissum agitur, aut 265 naturale ipsi successerit (v. gr. quoniam res aliunde per­ venit ad eum cui secretum commissum fuit), condicio duplex est sancte servanda ne deturpetur licita revelatio, quarum prima, ut damnum per revelationem averten­ dum proportionatum sit secuturo ex revelatione incom­ modo; altera, ut revelatio fiat cum quam minimo fieri potest eius qui secretum commisit damno (252); ideoque ne plura manifestentur quam opus sit, nec pluribus quam postulet negotium iisque sub secreti commissi lege, nec, pro posse, manifestentur quin antea delinquens monea­ tur, si sperare licet monitionem ad finem intentum pro­ futuram. Casus primus. Ambrosius, vir egregio ingenio praeditus at perditis 266 imbutus moribus, dum iunior esset, occultissima quae­ dam patravit facinora, quae, consilii petendi causa, Pe­ tronio sibi amicitia coniunctissimo sub maximi secreti lege manifestavit. At, cum post aliquot annos a Petronio Caius, qui pu­ blico fungebatur munere, de Ambrosii moribus, quem nonnulli ei commendaverant, eo consilio exquireret ut ipsi publici negotii curam committeret, quod nonnisi pro­ bissimo viro deferri potuisset, Petronius delectum parum opportunum esse respondit. Sed, cum Caius, dotes Am- 180 DE IUSTITIA brosii opponens, eidem instaret ut sui iudicii causam af­ ferret, Petronius Ambrosii mores Caio detexit, qui postero die negotium alteri commisit. An Petronius recte egerit. Solutio 267 {, 'I 268 Ponitur Petronius amicissimus cui consilii causa oc­ cultissima crimina panduntur; subiungitur haec crimina sub maximi secreti lege manifestata fuisse. Agitur ergo de secreto commisso—quod praestat super secretum sive promissum sive naturale—, de commisso ex necessitate, consilii habendi causa—quod prae libere commisso par­ tes obtinet—; de secreto tamen privato—nam amicus ut amicus non habet consulere bono publico—, quantumcumque expresso—quo professionale seu officii, quamvis tacitum, potius. Prae solutione tamen fas sit ambiguitatem observare qua casus, ut proponitur, laborat. Ambrosius ex una parte imbutus dicitur perditis nunc moribus; ex alia patrator pridem arcanorum criminum. Dum haec praeterita sub secreto commisso Petronio veniunt nota, undenam ho­ diernos mores compertos hic habeat non exprimitur. Tempus etiam signatur revelationis «post annos aliquot», dum publici officii cura agitur committenda; nec tamen dicitur quisnam sit influxus praeteritorum criminum sive qui tangitur in hodiernos mores sive in destinati muneris exsecutionem timendus est. Ponamus igitur pravos mores hodiernos Ambrosium reddere prorsus indignum gerendo negotio, de quo agi­ tur; demus pariter hodiernos illos mores occultos esse, horumque ex praeteritorum sola revelatione Petronium contigisse notitiam; faciamus, verbo, Ambrosii indigni­ tatem sub secreto commisso Petronio notam esse. His in SECRETUM COMMISSUM 181 adiunctis bonum commune praevalet: negotium enim publicum «quod nonnisi probissimo viro deferri potuis­ set» committendum vertitur. Et si quidem absque indi­ gnitatis occultae prolatione posset Petronius obtinere ne negotium Ambrosio concredatur, saltem ne is illud ac­ ceptet ei concreditum, manifestationi indignitatis non faveret ratio sufficiens. At dicitur Caius dotes Ambrosii magni facere, ideoque a suo proposito non recedere; ponitur quoque Ambrosius pravis indutus moribus nec paratus igitur qui, oblata opportunitate, negotium pu­ blicum recuset \ Quapropter cum revelatio pristinorum criminum unum sit medium efficax ad ostendendam Ambrosii improbitatem, haec autem pandenda sit ad eius indignitatem demonstrandam et sic cavendum grave et commune damnum imminens ex commissione quam Caius mente agitabat, Petronius recte egit illa Ambrosii facinora manifestans. Egit recte, a fortiori, si praeteritorum et praesentium 269 aliunde quoque acceperit notitiam; immo si praesentium cognitionem aliunde habitam fulciri oportuit pristino­ rum revelatione ne incassum fieret. Prout autem quoties praeteritorum manifestatio est necessaria haec oportet secreto committatur (committi­ tur saltem tacite dum ei fit qui publico munere fungitur), ita quoties mores hodierni, aut minoris opprobrii, aut noti pluribus, aut sub secreto non commisso cogniti, sa­ tis essent ad collationem impediendam si in collatoris du­ cantur agnitionem, Petronius male ageret praeterita cri­ mina manifestans. Nec peccaret tamen mortaliter quandiu haec facinora affinitatem servent cum hodiernis moribus, notoriis facto aut iure revelandis, et soli viro 1 Fortasse sub comminatione revelationis praeteritorum obtinere pos­ set Petronius ab Ambrosio negotii sibi oblati recusationem. Quia tamen unum malum quod ex facta revelatione superest longe minus videtur odio et Inimicitia penes pravum hominem comminationem consequenti­ bus. hoc experimentum non imponerem. 182 DE IUSTITIA prudenti sub secreto professionali producantur: notabi­ liter enim non aggravant infamiam. Alii casus. 270 C. II.—Quadratus sub secreto commisso noverat ab Aurelio furtum quod hic patraverat. Cum auctoris postea praecesserit infamia, ille vocatur testis ad tribunal; ubi a indice interrogatus secretum prodidit. Num recte egit? Sol.—Negative. Ait enim D. Thomas: «Circa ea quae aliter (quam per confessionem) homini sub secreto com­ mittuntur, distinguendum est. Quandoque enim sunt talia quae, statim cum ad notitiam hominis venerint, homo ea manifestare tenetur: puta si pertineret ad cor­ ruptionem multitudinis spiritualem vel corporalem, vel in grave damnum alicuius personae, vel si quid aliud est huiusmodi, quod quis propalare tenetur vel testificando vel denuntiando. Et contra hoc debitum obligari non po­ test per secreti commissum : quia in hoc frangeret fidem quam alteri debet. Quandoque vero sunt talia quae quis prodere non tenetur. Unde potest obligari ex hoc quod sibi sub secreto committuntur. Et tunc nullo modo tenetur ea prodere, etiam ex praecepto superioris: quia servare fidem est de iure naturali; nihil autem potest praecipi homini contra id quod est de iure naturali» Patet autem non periclitari commune bonum ideo quod furtum aliquod remanet impunitum. Quadratus ergo respondere debuit se nihil scire (quod teneretur, nempe, fateri). 271 C. III.—Abhinc aliquot annos in paroecia exorta fuit dira persecutio, per litteras sine nomine scriptas, contra optimam puellam, zelatricem paroeciae et praesidem puellarum Associationi Actionis Catholicae adscripta­ rum, cum aliquando solerent inter se occurrere ad auxi1 S. Thomas, 1. c., 70. 1, 2m. SECRETUM COMMISSUM 183 lium singulorum operum paroecialium, sibi commisso­ rum. Auctor harum calumniarum et epistolarum sine nomine fuit, ut postea innotuit, Marcellus, coadiuvatus a quibusdam mulieribus aemulis atque loquacibus. Nemo adhuc cognoverat auctorem, cum ipse Marcel­ lus, arcano quidem modo, arcessivit dominam Paulam, ipsam quoque zelatricem paroeciae, et, secreto imposito, auxilium in hoc opere denigrationis et calumniarum, sub specie boni, ab ea quaesivit. Quae quidem, ab interlocutore dimissa, incerta fuit utrum esset secreto ligata, an potius teneretur revelare omnia parocho, ut finis impo­ neretur calumniis contra puellam innocentem. Sol.—Quoniam agitur de secreto commisso, quod non obligat cum damno gravi innocentis, saltem si damnum infertur atque pergit inferri ab ipsomet secretum com­ mittente (277), Paula non impeditur promissione. Immo Paula tenetur, ex caritate, vitare damnum illius puellae, ideoque id si facere potest sine gravi incommodo pro­ prio. Agat ergo cum quam minimo fieri possit damni ipsius Marcelli; quapropter si potest effectum consequi reticito nomine Marcelli, id taceat; si potest monere Marcellum ut desistat a persecutione et damnum illatum reparet atque sperat se hoc ab Marcello obtenturam, non moneat parochum; si potest reticito nomine aliarum fe­ minarum, quae cooperatae sunt ad diffamationem, ta­ ceat harum nomina. Si vero nequit efficaciter consulere restaurationi famae puellae nisi revelans nomina tum Marcelli tum illarum feminarum, haec omnia revelet. C. IV.—Amandus, sub fide secreti servandi, noverat 272 a Marino huius pessimos mores. Eum vellet denuntiare Superiori a quo secrete corripiatur. Timet autem pecca­ tum in talis secreti proditione, eo maxime quod firmavit iureiurando altum de re silentium. Sol.—«Non obligat secretum commissum celare, quo­ ties ordo caritatis fraternae circa eum qui commisit po- — P 184 DE IUSTITIA stulat quod reveletur, ut si erui non potest ille a sua nequitia nisi secretum revelando; et tunc detegi potest et debet, quantum sat est, ut corrigatur, quia bonum illius spirituale bono famae praeponderare debet. Unde etiamsi in dicto casu iurasset illud observaturum, adhuc illud revelare poterit, quia cum ad hoc lege caritatis teneatur, non potest per iuramentum, quod vinculum non est ini­ quitatis, obligari ad oppositum». Sic Salmanticenses ‘. 273 ' ’ ,· C. V.—Galenus, peritissimus medicus, herbam potentissimam cognoscebat ad coercendum fluxum sanguinis. Secretum Laelio amicissimo unice communicavit, sub eiusdem secreti servandi promissione. Mortuo Galeno, Laelius, qui solus secretum cognoscit, vellet ad publicam utilitatem secretum manifestare et dubium suum confessario proponit. Sol.—Ad hunc casum Bucceroni: «Videtur quod Lae­ lius possit praedictum secretum manifestare. Ratio est, quia ex manifestatione nullum sane damnum Galeno provenire potest, imo bonum, nempe laus et honor pro ipso. Neque vero cuilibet alteri huiusmodi damnum potest provenire, cum Laelius solus secretum cognoscat. Unde, facta ipsi eiusdem secreti communicatione a Ga­ leno, ipse nunc absolutus dominus est huius secreti. Quare potius videretur contra caritatem esse non com­ municare salutare omnibus remedium» i2. XX. SECRETUM OFFICII Doctrina. 274 Secretum officii sive professionale distinguitur pro­ fanum et conscientiae, prout ideo committitur alicui ut i Salmanticenses Mor, tr 13, de restitutione, c. 4. n. 82. 5 Bucceroni, Casus Conse., I, 88/2, ed. 1913. SECRETUM OFFICII 185 committens ab eo iuvamen habeat, puta solatium vel consilium, in temporalibus aut in spiritualibus negotiis. Hoc alterum est duplex: sacramentale sive confessionis et extrasacramentale seu quasi sacramentale. «Sacramentale sigillum inviolabile est» (can. 889 § 1). Unde Prümmer: «Confessarius cognoscens ex confessione aliquem esse proditorem patriae, non potest hoc mani­ festare» \ Lex, contra, secreti extrasacramentalis exceptiones quasdam admittit. At secretum etiam profanum obligat ex pacto seu contractu oneroso, ideoque ex iustitia; ergo sub gravi, ex genere. Vel abstractione facta a iuramento fortasse superaddito, secretum commissum officiali ad causas pu­ blicas obligat prae illo quod committeretur perito ad pri­ vatas causas; sic consiliarii Status prae consiliariis ci­ vium silentio sunt adstricti: bonum enim reipublicae di­ vinius, prout fert axioma. Sed quia bonum commune postulat ne civibus desit opportunitas adiutorium peten­ di quo saepius indigent, hoc secretum profanum urget prae simpliciter commisso12; quapropter et societas, tum ecclesiastica tum civilis, illud protegit eiusque violatores severe punit. Prout Vermeersch tamen iam animadvertit3, nimis 275 frequenter ampliantur huius secreti limites; hinc medici catholici possunt has normas sequi, ne minore fiducia quis ad probos quam ad improbos medicos recurrat. Immo, quia non raro secretum violantibus grave damnum 1 Prümmer. Th. Mor., Ill, 446. ed. 1928. 2 «Advocatus, cognoscens labilem esse fortunam sui clientis, nequit admonere proprium fratrem suum, clientis creditorem. Medicus, advo­ catus, quibus ad consilium capiendum revelantur matrimonii impedimen­ ta. nequit ea parocho revelare. Officialis, cui committuntur secreta Sta­ tus, ne mortis quidem timore obligatione secreti liberatur» (Marc, Inst. Mor., I, 1187, ed. 1927). 9 Vermeersch, Th. Mor., Π, 699, ed. 1928. * 188 DE iustitia imminet ex multorum praeiudiciis et tribunalium rigurosa praxi, permittitur medicis ut silentium quod licite frangerent religiose teneant. «Sed curandum est ut haec exaggerata et nociva severitas in secreto professionali servando, in mente medicorum immo et nonnullorum theologorum, ad rationabiles limites reducatur. Non enim urgeri potest ratione boni communis (quod argumentum est ad probandum rigorem secreti professionis) severitas qua plures nebulones facile abutuntur ad innocentes decipiendos. Quae immunitas in ordine ad scelus patran­ dum quomodo faveret bono communi, plane nos fugit... Insuper licentia loquendi quam iuxta vera principia me­ dico vindicamus, neminem probum impedit a secure con­ sulendo medico, immo ne ipsum quidem contagioso mormo affectum, nisi per summam iniuriam velit alteram partem decipere, quo casu nulla consideratione dignus est»’. f ,I * ‘ (·ζ * i »<·’ 276 I Cum secreti professionalis observantia valde pertineat non ad privatos tantum qui secretum communicant, sed ad rectum quoque et liberum muneris exercitium illorum quibus communicatur, ideoque ad bonum publicum et commune, liquet secretum huiuscemodi prae secreto urgere simpliciter commisso (cf. 263). Hinc quoties timetur ex eius custodia damnum grave (cf. 264), oportet aequa lance perpendere utrum quod ex eius violatione impen­ dit non sit adhuc gravius. Disputant quidem Auctores quoad casum in quo dam­ num imminens innocenti non provenit ex facto secretum committentis, an, v. gr., qui ex Titii revelatione hunc novit homicidam advocatus valeat secretum prodere ut Sempronium liberet ab imminenti poena quem alii ac­ cusarunt de homicidio; secretum urgent aliqui propterea quod Titius ipse, cum iniustus non sit aggressor—sed 1 Genicot, Casus Conse., 217, ed. 1928. SECRETUM OFFICII 187 causa tantum per accidens condemnationis falso accu­ sati—, se prodere non cogatur; opponit autem Prüm­ mer 1 quod etsi Titius non teneatur semetipsum prodere —quia non adstringitur praeferre vitam Sempronii vitae propriae—, ille tamen cui secretum commisit tenetur praeferre vitam tertii innocentis vitae tertii noxii. Sunt attamen concordes quoad casum in quo damnum imminet innocenti ab ipso qui secretum commisit; sic qui ex Titii revelatione sciret advocatus eum esse homi­ cidam posset secretum prodere ad Sempronium salvan­ dum quem Titius accusat de homicidio; medicus quoque, qui noverit ex officio sponsum syphili laborare quem nequiret a nuptiis amovere, posset rem sponsae revela­ re2: qui secretum enim commisit fit iniustus aggressor, contra quem et licet innocenti se defendere secreti ex­ ploratione, et licet ceteris defendere innocentem secreti prolatione. Licet, inquam, quin medicus continuo teneatur: non enim obligamur ad sublevandam proximi indigentiam cum pari nostro incommodo; iure autem non raro timet medicus ne, secretum officii manifestans, amittat qua indiget fiduciam privatorum, patrocinium legum, liber­ tatem, officium. Licet, denique, dummodo damnum per revelationem avertendum proportionatum sit nocumento ex revelatio­ ne secuturo; et cauto quod revelatio fiat cum quam mi­ nimo fieri valet eius qui secretum commisit damno, ideoque ne plura manifestentur quam opus sit, nec pluribus quam postulat negotium, nec, pro posse, antequam iniu­ stus aggressor moneatur, si spes effulget monitum ab aggressione iniusta recessurum. 1 Prümmer, 1. c., II, 180, ed. 1928. - Merkelbach, Th. Mor., II, 855, ed. 3. 277 188 DE IUSTITIA Casus pri; • I US. 278 Valerius, conviciis atque maledictis haud semel ab eius uxore Caecilia, quae amoris aemulas timet, laces­ situs, post innumera iurgia, post verbera, post minas, litem tandem ei intendit ut legalem separationem a iudice obtineat. At Caecilia, quae ob nonnulla indicia maritum morbo venereo laborare iam diu suspicabatur, ut firmis posset argumentis perditos eiusdem mores in iudicio convincere, a medico, quo Valerius plerumque utitur, enixe petit velit et infirmae mariti valetudinis causam ei aperire et ar­ gumenta quae testimonio apta sint saltem innuere. Medicus vero, prius reluctans, postea haesitans, at tandem importunis Caeciliae precibus fatigatus eiusdemque gemitibus aliquantulum commotus, flagitatas noti­ tias, nonnullis exactis pro sua securitate cautionibus, pandit. An licite medicus. Solutio 279 Ex Casus littera diceres medicum peccasse subiective: eius enim tardiloqua indulgentia, quam precibus tribuit et gemitibus, quamque negavit innocentiae, videtur in­ nuere erroneam medici conscientiam. Potuit attamen se morosum ostendere quia revelationem, etsi licitam nove­ rit, sciebat non esse obligatoriam, ideo quod gravi se infamiae committebat aut poenae incommodo. Sed obje­ ctive rem consideremus. Porro si Caecilia rogaret medicum victima zelotipiae aut iudicii ex levibus indiciis temerarii, is non haberet ius ut proderet secretum: illa siquidem prior aggressio­ nem incepit, eamque iniustam; sibi ipsimet tribuat si SECRETUM OFFICII 189 vita maritalis iam intolerabilis effecta sit; maritus in foro externo est innocens. Si tamen, uti ex signatis negotii adiunctis coniectu- 280 rare licet, iam obtinuit Caecilia moralem certitudinem, collectam ex amoris significatione ad alias feminas et amoris vacuitate ad propriam, ex indiciis insuper sy­ philis contractae, tunc unus Valerius venit aggressor certo iniustus, aggressionem prosequens dum vitam coniugalem reddit miseram et consummare attentans dum requirit a indice separationem seu divortium; ipse qui accusat innocentem coniugem quasi auctorem damni; ipse qui parat innocenti adversam eamque gravem sen­ tentiam iudicis. Licet igitur medico, si Valerium nequeat avertere a pravo suo proposito, syphilim quam ex officio novit revelare. Si quid revelationi obstaret, id nocumen­ tum commune dixeris, Valerii aut proprium. Commune tamen, non; prouti supra aperuimus. Valerii damnum haberi nequit protrahenda matrimonialis vita et cohabitatio; infamia autem, si res ad iudicem delata redderetur notorietate iuris notoria, praeterquam ut plurimum iam est facto publica —perspicaces sunt enim ad vetitos amo­ res advertendos profani oculi—, nequit tanti aestimari quanti innocentis coniugis infamia. Proprium, denique, nullum, cum cautiones iam medicus exegerit pro sui securitate. Sed nec plura videntur manifestata fuisse quam necessarium erat ad inculpatae tutelae servandum moderamen. Alii casus. C. II.—Fabricius anteactae vitae accuratam exhomo- 281 logesim facturus, nonnulla de culpis a se commissis cum amico communicavit in re morum probe versato, ut ab eo consilium caperet de modo illa confitendi. Teneturne hic amicus sacramentalis sigilli obligatione? 190 DE lUSTITIA Sol.—«Negativam sententiam probabiliorem reputat S. Alfonsus. Talis enim sigilli obligatio non oritur nisi ex confessione sacramentali, saltem inchoata, in qua nempe paenitens peccata sua confessario exponit ut ab iis po­ stea per ipsum absolvatur. Verum nulla sacramentalis confessio occurrit, ne inchoata quidem, cum culpae so­ lum produntur consilii capiendi causa, non autem abso­ lutionis ab ipsomet confessario subinde obtinendae. Nec valet (quis) obicere confessionem reddi odiosam, si ad sacramentalis sigilli vinculum non obstringatur consi­ liarius... Nam periculum ne consiliarius manifestet sibi concredita ab eo qui est confessurus, per se quidem fide­ les retraheret a consulendis aliis praeter ipsummet confessarium, non vero eos retraheret a confessione facien­ da. Aliud porro est effici odiosam confessionem, aliud invisam reddi consultationem de qua est sermo». Ita cl. Palazzini ’. 282 283 C. II.—Quid agendum si quando secretum extrasacramentale vel revelandum vel adhibendum urgeat ad aver­ tendum damnum grave, maxime commune? Sol.—«Generatim prius moneatur consiliarius de sua obligatione damnum illud praecavendi per spontaneam secreti manifestationem vel adhibitionem; quo renuente bene perpendatur annon in casu gravitas damni de quo agitur postponenda sit gravitati illius damni communis, quod oritur ex eo quod vel apparenter hac in re fides frangatur». Sic Aertnys-Dameni2. C. IV.—Damianus, medicus, vocatur a Sempronio ut huius filium Didacum examinet, videatque an syphili infectus sit. Suspicatur enim Sempronius de filio ne forte cum meretricibus fuerit conversatus et luem contraxerit. i Apud Palazzini-De Iorio, Casus Conse., I. 221. • Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 1004, ed. 1939. X- SECRETUM OFFICII 191 Id revera accidisse constat Damiano, cui iam antea Didacus rem aperuerat remedii quaerendi causa. An et qua­ tenus Damianus Sempronio aperire possit aut debeat morbum Didaci? Sol.—Ad hunc casum Ferreres: «Si in his et similibus casibus medicus examen infirmi peragat ex parentis man­ dato, huic aperire poterit ac debebit quidquid ex examine iussu patris rite peracto cognoscat; non vero illud quod ex infirmi narratione tantum sciat. Ratio primi est, quia parentes ius habent subiciendi filium medici examini ut filii sanitati corporali aut etiam spirituali prospicere pos­ sint; immo et valetudini totius familiae, quae in discri­ men adduci poterit ex tali lue contagiosa. Ergo ius habent cognoscendi id quod ex huiusmodi examine eruatur. Ra­ tio secundi est, quia quae ex sola infirmi narratione me­ dicus cognoscit, constituunt secretum commissum, quod manifestare nequit sine gravissima causa, quae hic non adest. Unde si filius secreto accedat ad medicum et huius examini se subiciat, hic nihil dicere poterit parentibus hac de re interrogantibus; nisi iubeant examen peragere, ut supra dictum est. Si vero rem parentibus occultando nullum grave detrimentum sequatur, poterit medicus, etiam peracto de mandato parentum examine, rem ipsos celare» *. C. V.—Sertorius medicus a quadam societate assecura- 284 tionis super vitam rogatur ut Caio, huius modi assecurationem inire cupienti, testimonium de eiusdem sanitate praebeat. Verum, cum Caius soleat in omnibus infirmita­ tibus suis ad Sertorium recurrere, hic novit illum occulta laesione cardiaca infici, e qua probabilius praematura mors secutura sit. Hinc anxius secum quaerere coepit Sertorius num sibi liceat secreto, quod e munere suo didi1 Ferreres, Casus Conse., I, 547, ed. 1926. 192 DE iustitia cerit, uti cum magno detrimento clientis sui, quippe qui, ubi e medici testimonio hunc morbum cogniturus sit, vehementi terrore percellendus praevideatur. Sol.—Respondet Genicot: «Per se nequit Sertorius re­ velare secretum a Caio commissum ubi ab eo de eius sanitate consultus est: nudus enim recursus ad societa­ tem assecurationis continet quidem consensum Caii ut a medico quodam, pro statutis harum societatum, examine­ tur, minime vero implicite continet consensum ut a me­ dico suo habituali manifestetur quidquid ille per longum clientis sui usum didicerit. Excipiendus tamen est casus duplex: alter, si Caius ab alio medico quam a Sertorio examinari recusat, siquidem ita manifeste consentit ut sinceram existimationem suam de sanitate clientis sui directoribus societatis tradat; alter, si morbus manife­ standus tam clare se prodat ut nullum medicum medio­ criter diligentem latere queat, quia tali manifestationi consentit Caius eo ipso quod assecurationem super vitam sumere vultx. XXI. SUSURRATIO Doctrina. 285 Dum prolatione mali detractor famam intendit mi­ nuere, susurro bilingui1 2 etiam, prolatione eorum quae possunt animum unius turbare contra alterum, amici­ tiam mutuam conatur solvere. Susurratio est peccatum gravius detractione: infert enim maius nocumentum, cum nihil sit in temporalibus amico comparabile. Pulchre, quem ad modum et proprie, 1 Genicot, 1. c., 215. s «Bilinguis proprie dicitur susurro. Cum enim amicitia sit inter duos, nititur susurro ex utraque parte amicitiam rumpere: et ideo duabus linguis utitur ad duos, uni dicens malum de alio» (S. Thomas, Summa Theol., Π-Π. 74, 1, 3m). SUSURRATIO 193 D. Thomas: «Inter mundana omnia nihil est quod ami­ citiae dignae praeferendum videatur. Ipsa namque est, quae virtuosos in unum conciliat, virtutem conservat atque promovet. Ipsa est qua omnes indigent in quibus­ cumque negotiis peragendis, quae nec prosperis impor­ tune se ingerit, nec deserit in adversis. Ipsa est quae ma­ ximas delectationes affert, in tantum ut quaecumque delectabilia in taedium sine amicitia vertantur. Quaeli­ bet autem aspera, facilia et prope nulla facit amor» Susurrationis peccatum est, ut plurimum, contra iu- 286 stitiam: ad dissolvendam etenim amicitiam susurro ple­ rumque utitur vi, dolo, mendacio, detractione, mediis videlicet iniustis. Ad amicitiam namque, etsi nulli sit ius, ius tamen est cuilibet ne per iniusta media aut privetur amicitia habita aut impediatur ab amicitia concilianda. Si quis autem utatur mediis non iniustis, precibus ut­ puta vel suasionibus immo narratione defectuum qui comparti iam sunt apprime noti, non peccaret quidem contra iustitiam—cum amicitia sit bonum gratuitum—, at peccaret contra caritatem 1 2 et ex dictis quidem gravius 1 S. Thomas, op. De regimine principum, seu De regno, I, 10.—«Inter quae (necessaria sunt vitae humanae) maxime necessarium est amicitia: intantum, quod nullus bene dispositus eligeret vivere cum hoc, quod ha­ beret omnia alia exteriora bona sine amicis. Ulis enim, qui maxime pos­ sident exteriora bona, scilicet divitibus et principibus et potestatibus ma­ xime videntur esse necessarii amici... Nec solum in bona fortuna sunt utiles amici, sed etiam in contraria. Quia in paupertate homines existi­ mant amicos esse singulare refugium. Sic ergo in omni fortuna amici sunt necessarii. Similiter est iuvenibus necessaria amicitia, ad hoc quod per amicos cohibeantur a peccato... Senioribus autem sunt utiles amici ad serviendum propter defectus corporales... Illis autem qui sunt in summo, idest in perfecta aetate, sunt utiles ad bonas actiones exsequendas. Quan­ do enim duo conveniunt sunt potentiores. Et in opere intellectualis spe­ culationis, dum unus videt quod alius videre non potest ; et ad opus exte­ rioris actionis, in quo maxime unus alii auxiliatur» (S. Thomas, in 8 Ethic., lect. 1, n. 1539 s.( ed. Pirotta). 2 «Facere discordiam per quam tollitur bona concordia quam caritas facit, est grave peccatum; unde dicitur, Prov. 6 (16): Sex sunt quae odit 15 194 DE JUSTITIA detractore nam «amico fideli nulla est comparatio» (Eccli. 6, 15). Casus primus. 287 Elvira plane percipit Sempronium, quem amasium habebat, amore Caeciliae captum esse. Ut sibi illum recu­ peret, mittit ad eum litteras anonymas quibus et revelat Caeciliae occulta vitia et alia quae nullatenus vera sunt Caeciliae imponit. Veniens pro confessione Elvira haec omnia pandit. Quaeritur: 1) Num iniuste egerit? et quatenus affirmative. 2) Ad quam restitutionem teneatur. Solutio 288 Ne casum difficultatibus cumulemus, supponimus: a) amicitiam et matrimonium cum Caecilia unam ha­ bere honestatem et parem afferre Sempronio eiusque coniunctis et concivibus utilitatem quam habuit et af­ ferret amicitia et matrimonium cum Elvira; b) amicitiae et matrimonio Sempronii cum Caecilia non obstare Elviram ex invidia—quasi tristatam de Caeciliae sorte—, immo nec ex vindicta—quasi vellet Sempronium infide­ lem sibi nullam aliam obtinere sponsam aut saltem nul­ lam tam eggregiae indolis—, sed obstare dumtaxat propDominus, et septimum detestatur anima eius, et hoc septimum ponit (v. 19] eum qui seminat inter fratres discordias» (S. Thomas, Summa Theol., Il-Π, 37, 1. 2m).—«Licet susurratio formalis, quae scilicet inten­ dit separationem amicitiae, sit mortale peccatum ex suo genere, materia­ liter tamen non est mortale. Posset tamen esse mortale, sicut de detra­ ctione dictum est: quando scilicet culpabiliter homo ad utramque partem sic loquitur ut inferat divortium amicitiae, nec de hoc curat. Hoc enim est peius quam notabiliter laedere honorem aut faman proximi praeter intentionem» (Caietanus, in II-II, 74, 2, n. 2). SUSURRATIO 195 ter proprium commodum «ut sibi illum recuperet» ; c) amicitiam Sempronii cum Caecilia esse incipientem, nam praeterquam ipsam Elvira modo dumtaxat percipit, amicitia iamiam protracta nec spem gigneret de Sem­ pronii reditu nec huius aleret vehemens Elvirae deside­ rium. His positis. Ad Ium.—Quaestio est: Habetne ius Elvira ad Caeci- 289 liae diffamationem ob Sempronii amicitiam recuperan­ dam? Sed una quae iustam redderet diffamationem est Elvirae defensio, moderata, contra Caeciliae iniustam aggressionem. Casus ergo duplex: Si Elvira habebat ius strictum ad matrimonium cum Sempronio, quia intercessit, v. gr., promissio seria, valida atque vigens, tunc ius hoc strictum Caecilia quidem iniuste aggreditur si calumnia vel detractione induxit ef­ ficaciter Sempronium ad infidelitatem erga Elviram, nam positive cooperata est Sempronio ad iniustitiam. At Caecilia non aggreditur iniuste si precibus, suasionibus, blanditiis, etc. Sempronii condescendit: eius cooperatio fuisset negativa, nec tamen munus iustitiae incumbit ipsi ut Elvirae impediat nocumentum. Etsi Elvira non habeat ius strictum ad matrimonium cum Sempronio, quoniam non intercessit, v. gr., promis­ sio seria, valida et vigens, habet attamen ius strictum ne a matrimonio quod sperat impediatur mediis iniustis. Porro hoc ius Caecilia aggreditur iniuste si calumnia aut detractione media Sempronium elongat ab Elvira; non tamen aggreditur iniuste si precibus, suasionibus, blan­ ditiis, etc., avertit Sempronium ab Elvira; a fortiori, si ipsa dumtaxat precibus et suasionibus Sempronii conde­ scendit, eius capti pulchritudine et bonitate animi. Quandiu Caecilia fuerit et permaneat in aggressori­ bus iniustis, Elvirae licet defendere ius suum, non quidem calumnia—iniusta semper—, at revelatione vitiorum oc- 196 DE IUSTITIA cultorum, v. gr., ad debilitandam calumniam vel detra­ ctionem quibus facta est aggressio; cauto semper quod damnum per revelationem evitandum proportionatum sit nocumento per ipsammet illato, et cauto quod nullum sit aliud medium minus noxium, et supposito quod ista revelatio praevideatur efficax fini intento. Ideo, pro pos­ se et pro spe cessandi a vexatione, monere debuit primo Caeciliam ut ab illa abstineret aggressione nisi vellet incurrere graviora mala. Quandiu Caecilia non fuerit et permanserit in aggres­ soribus iniustis, non licet Elvirae defendere ius suum contra Caeciliam, huius occulta vitia revelando; licet attamen defendere ius suum contra Sempronium, qui infidelis si fuit promissis tenetur quoque de damnis. 290 Ad Ilum.—Si calumniae fuit fides adhibita aut est in posterum adhibenda, calumnia est retractanda, etiam cum periculo famae propriae. Si iniustae revelationi vi­ tiorum occultorum fides pariter fuit tributa aut in po­ sterum tribuenda foret, diffamatio quoque est reparan­ da, si reparari potest—nequit autem si veritas iam patet, etsi occasione detractionis investigatio fuerit inchoata—. Excipiunt Auctores casum quo calumniam et iniustam diffamationem ex parte Elvirae praecesserit calumnia et iniusta diffamatio ex parte Caeciliae: haec enim, donec illi satisfaciat, non videtur rationabiliter exigere ut sibi satis fiat. Quoad damna materialia quae ex calumnia et iniusta detractione Caeciliae obveniunt, tenetur Elvira illa proculdubio compensare quorum fuit iniusta et efficax causa; haec damna erunt maxima ubi Caecilia iniuste diffamata apud plures, neminem inveniat quem nubat, nisi inferioris forte condicionis; non tamen videtur esse magna ubi Caecilia iniuste diffamata apud Sempronium ab hoc, in exordiis amicitiae, deseratur: agitur enim ami- SUSURRATIO 197 citia incipiens, cuius perseverantiae et boni exitus spes nondum est magna. Nec ab his damnis compensandis Elyiram excusarem ideo quod dubium sit utrum originem duxerint ex calumnia potius quam ex iusta revelatione occultorum vitiorum: ipsa siquidem Elvira est causa huius incertitudinis. Quoad modum calumniam et iniustam diffamationem reparandi, optimum erit si Elvira novas scribat litteras Sempronio, eadem quidem manu at pariter anonymas, eum rogans simpliciter ne ullam fidem adhibeat praeviis litteris, utpote plenis mendaciis et ineptiis. Maxime ubi hae litterae forent inefficaces, confessarius proponat El­ virae hoc aliud medium: alloquendi Sempronium per matrem aut amicum qui ipsi explicent vim zelotipiae muliebris et vim amoris quo ducuntur non raro puellae in eos quos sibi in matrimonium vellent. Confessarius tamen, nisi agatur de amasio religioso et valde prudenti, melius abstinet ab hac commissione suscipienda. Sed opportune susciperet commissionem de damnis materia­ libus compensandis. Alii casus. C. II.—Sic Martinus confessario alloquitur: Desidero 291 amicitiam unius, et non possum obtinere illam nisi di­ rimam illum ab amicitia alterius; sicut, v. gr., rex inter servos habet aliquem intime amicum et privatum, et ego vellem obtinere illam amicitiam apud regem, et non pos­ sum nisi dirimendo amicitiam quam habet rex cum illo. An causa utilitatis meae liceat illum amicum dirimere ab amicitia regis. Sol.—Ad haec Vitoria: «Respondetur primo, quod per detractionem non licet hoc facere dicendo falsa et male­ dicendo de illo ipsi regi. Secundo dico, quod si non face­ rem detrahendo nec maledicendo nec absque ratione et 198 DE IUSTITIA causa, sed asserendo veras causas et verba honesta, tunc procurare dirimere illam amicitiam inter illos saltem non est peccatum mortale. Patet, quia talis qui hoc facit, utitur iure suo: licet enim procurare sibi illud bonum» \ « ■ 292 C. III.—Cum Eugenia videret Porphyrium, quem sibi sponsum vellet, Flavianae amore captum, se gratiosiorem Porphyrio ostendit ut, sensim sine sensu, eum sibi de­ vinciat. Sol.—Non est ideo carpenda Eugenia. Nam si verbo S. Ambrosii, «nec filiis resecare debemus studium plus placendi» 12, id non debemus resecare ceteris. Cauto ta­ men quod inhonestum nihil ut medium assumatur. Por­ ro gratiosiorem se ostendere puellam unam prae alia nihil dicit inhonesti. 293 C. IV.—Alexius quidquid mali de aliis audit, in fami­ liari cum amicis et sociis suis conversatione, aliis statim solet referre. Hinc fit, quod discordiae et dissensiones inter amicos et socios nascantur, et cum nullus audeat aliis manifestare causam propriae displicentiae, Alexius facile omnium amicitia et fiducia gaudet, et omnibus despotice dominatur. Propriam Alexius malitiam adver­ tens saepe confitetur se detraxisse famae proximi, ad­ dens tamen rem fuisse parvi momenti, et risus potius ac ioci causa, quam animo malevolo. Unde facile absolu­ tionem recipiens paenitentiae et eucharistiae sacramen­ ta frequenter recipit. Sol.—Ad hunc casum Bucceroni: «Alexius inter su­ surrones est recensendus, hominum genus abominan­ dum, siquidem secreto seminant inter fratres et amicos discordias. Quot malorum sint causa susurrones in fa­ miliis, in collegiis, in seminariis, in religiosis communi­ 1 Vitoria, in U-1I, 74, 2, n. 5. ed. Beltrân de Heredia. ’ S. Ambrosius, De Joseph, patriarcha, c. 2; PL· 14, 675. USURA IN MUTUIS 199 tatibus, haud facile dici potest. Susurro et bilinguis ma­ ledictus: multos enim turbabit pacem habentes. Eccli. 28, 15. Sufficienter autem Alexius, per se loquendo, suum peccatum, vel potius continua sua peccata, non confite­ tur. Peccatum enim leve non est, sed grave, licet forte materia detractionis levis sit, ratione nempe pravi effec­ tus graviter mali et nocivi, i. e. gravis displicentiae inge­ nitae in animis suorum amicorum et fratrum contra amicos et fratres, et gravis dissensionis et discordiae inter ipsos exortae» \ C. V.—An causare discordiam inter eos quos mala 294 coniungit amicitia sit necne licitum? Sol.—De his Angelicus: «Delectantur maxime in pra­ vis operibus. Et in his sibiinvicem communicant. Et cum sint instabiles, semper de malo in peius procedunt, quia unus efficitur malus accipiendo similitudinem alterius» 12. Et ideo: «Causare discordiam per quam tollitur mala concordia, scilicet in mala voluntate, est laudable»3; dummodo tamen quis abstineat ab illicitis mediis, cum non sint facienda mala ut eveniant bona. ΧΧΠ. USURA IN MUTUIS Doctrina. Mutuum definitur: Commutatio voluntaria in qua res 295 primo usu consumptibilis alicui traditur cum obligatione rem similem—eiusdem speciei et bonitatis nempe—suo tempore reddendi. In rebus primo usu consumptibilibus pecunia computatur, quod inventa fuerit ad expeditiorem 1 Bucceroni, Casus Conse., I. 87/5, ed. 1913. 2 S. Thomas, in 9 Ethic., lect. 14, n. 1950, ed. Pirotta. 3 Id., Summa Theol., II-II, 37, 1, 2m. 200 DE IUSTITIA commutationem illarum rerum et quod eius primus usus sit translatio seu alienatio, ideoque, quod ad dantem per­ tinet, corruptio. Mutuum propterea differt: a donatione, qua res (consumptibilis necne primo usu) alicui traditur absque ullo restitutionis onere; a commodato, quo res primo usu non consumptibilis alicui traditur cum onere restitutio­ nis eiusdem individuae rei; a venditione et permutatio­ ne, quibus res tradita non est reddenda in eadem specie, sed redditur v. gr. pecunia vel oleum pro frumento; a contractu societatis, denique, quo qui pecuniam confert retinet pecuniae proprietatem, eius quantumvis usus seu utilitas veniat communis sociis. 296 Mutuum concedens vocatur mutuans vel mutuator; mutuum recipiens vocatur mutuatarius; pecunia quae mutuatario traditur a mutuante sive mutuatore dicitur sors vel capitale. Mutuum distinguitur: gratuitum, quod conceditur sine alio onere praeter onus restitutionis rei similis ipsi rei mutuatae; et onerosum, quod non conceditur nisi sub onere superaddito, pretio aestimabili. Hoc onus superad­ ditum, lucrum videlicet seu emolumentum, vocatur ho­ die fenus, auctarium, interesse; antiquitus vocabatur usura—quo quidem nomine nostris hisce diebus unum venit fenus immoderatum sive iniustum, et ideo dicimus usurarios qui fenus immoderatum seu iniustum exigunt. Licet enim in doctrina D. Thomae 1 simul atque Eccle­ siae, mutui contractus, «quod suapte natura tantumdem dumtaxat reddi postulat quantum receptum est» (Denz. 1475), veniat contractus gratuitus et ideo non permittat lucrum ratione seu titulo ipsius mutui, quapropter in Codice I. C.: «Si res fungibilis ita alicui detur ut eius fiat et postea tantumdem in eodem genere restituatur,i i S. Thomas, Summa Theol., Π-Π, 78, 1. USURA IN MUTUIS 201 nihil lucri, ratione ipsius contractus, percipi potest» (can. 1543), adsunt tamen non raro tituli mutuo extrinseci l. 1 Can. 1307, 5 3.—Dispositio haec Ecclesiae saltem ea vota irritat quae emissa sunt ex metu gravi atque iniuste incusso in ordine ad extorquendum votum, v. gr. si pater dixerit filiae: nisi voveas ingredi religionem, te occidam. At communiter irritatio extenditur ad alia quoque vota quibus metus gravis et iniustus causa fuit, non occasio; fuit autem causa quotiescumque optio non detur nisi mali subeundi aut voti emittendi, v. gr. si quis rivali minitetur mortem ut pacifice amasia perfruatur, is vero emittat religionis votum quo illius intentioni satisfaciat; fuit vero occasio, dum nullatenus votum favet aggressoris iniusti voluntati, v. gr. si iisdem in adiunctls is qui ad mortem quaeritur votum nuncupet ut reddatur divinitus incolumis. ·*-» w ~ ~ - ■ B j.'l B B ■ B 226 335 U ‘ DE lUSTITIA Deliberationem necessariam voto theologi perfectam exigunt sive plenam, semiplena non contenti seu imper­ fecta; nam votum, inquiunt, gravem ex genere aut sal­ tem seriam parit obligationem quae religionis est erga Deum; tantam autem obligationem nullus debet neque censetur sibi imponere semidormiens, semiebrius, semiadvertens1; eam igitur petunt advertentiam quam di­ cunt sufficere ad mortale. Huic advertentiae seu cogni­ tioni ignorantia et error sunt contraria, quorum illa nul­ lum, haec falsum iudicium nominat. Et si quidem versen­ tur circa substantiam voti, quod quis votum emitteret vel publicum invalidant. Si autem circa accidentalia, raro ignorantia, error vero frequenter votum privatum2 irritat. Nam qui ex errore vovet potest vovere sub condi­ cione, si res sit videlicet prout existimat; hanc autem condicionem nequit ille apponere qui ignorans facit vo­ tum. Quia tamen vel ignorans non ad plus tenetur quam promisit, nec ideo ad rem longe diversam, de ignorante non minus ac de errante hoc communiter principium affertur seu critérium: illi voto non tenetur vovens cuius magni momenti circumstantiam si cognovisset non vo­ visset 3. » «Nihilominus voti valorem non destruit quaelibet animi perturbatio, vel commotio; alioquin omnia illa vota quae fiunt vel in vehementi spi­ ritu devotionis vel in permagno desiderio aliquod beneficium obtinendi vel timore instigante, essent invalida; quod profecto nemo dicet» (Prüm­ mer, Th. Mor., II, 395, ed. 1928).—«Nec refert quod paulo post voti paeniteat; id enim non est signum defuisse sufficientem deliberationem, quia mutatis circumstantiis facile hominem paenitet etiam eorum quae ma­ tura deliberatione fecit, ut patet in iis qui contrahunt matrimonium aut alios contractus Ineunt, quos saepe matrimonii vel contractus initi paulo post paenitet» «Billuart, Summa S. Thomae, tr. de religione, diss. 4, a. 1). 1 Vota publica non sunt irrita ob errorem tantum accidentalem; nisi ageretur de apposita condicione sine qua non, quae certo non praesumi­ tur sed est probanda. 3 Ignorantia circumstantiarum non notabiliter aggravantium nullate­ nus votum irritat, quantumvis iisdem cognitis votum factum non fuiset. «Unde qui promitteret dare eleemosynam pauperi, alias inimico, non pro- VOTI NATURA ET CONDICIONES 227 Sunt attamen duo maxime prae oculis habenda. Pri­ mum quidem, cum dicimus si cognovisset non vovisset, tempus agi praeteritum, non praesens; quoniam potest aliquis nunc sic esse dispositus ut conscius difficultatum voti, si modo esset vovendum, non voveret; qui tamen dum votum fecit sic erat dispositus ut vel difficultatum conscius nihilominus vovisset; nam difficultates graves aut leves sunt non praecise obiective, at praecipue rela­ tive ad sublectum, multaque facilia reddit amor quae difficillima sunt non amantibus. Alterum est quod inter­ dum sive errantes sive ignorantes valent votum emittere prout communiter emittitur ab aliis et sic habent inten­ tionem generalem se ad omnia obligandi ad quae voven­ tes ceteri se solent obligare; quoniam non requirimus ad votum validum rei plenam notitiam, verum obscuram seu confusam habemus sufficientem. Casus primus. Amalia, sollicitum atque suspensum animum exhi- 336 bens, confessarium consilii causa adit. Ipsa enim, vix tertium decimum annum agens, cum in pio ephebeo in­ stitueretur, magnificis incensa praeconiis quibus reli­ giosae virginitatem iugiter extollebant atque sanctarum quarundam mulierum exemplo commota, perpetuae vir­ ginitatis voto seipsam obstrinxit, licet arcana vitae atque matrimonii naturam ignoraret. Quae tamen ut primum novit, animi motus atque car­ nis stimulos persentiens, se via deceptam esse atque in­ consulte egisse clare percepit. Quapropter a confessario quaerit utrum voti onere missurus si inimicum sciret; vel dare pauperi quem putabat iustum, qui alias improbus erat, non promissurus si hoc sciret, teneretur dare illam» (Salmanticenses Mor., tr. 17, de voto, etc., c. 1, n. 156). 223 DE IUSTITIA adstringatur, an in futuras nuptias pura atque integra conscientia intendere possit. Quid Amaliae confessarius respondere debet? Solutio 337 Amalia in casu dicitur tredecim annorum; hac autem aetate puella sufficientem habet notitiam ad validum virginitatis votum emittendum, si generaliter loquimur seu ut plurimum. Habuitne hanc notitiam puella nostra? Negativa responsio non inde eruitur quod Amalia cla­ re nunc percipit se inconsulte vovisse; haec quidem vota quae ad statum pertinent seu ad vitam deberent certo emitti post maturam deliberationem, forsan et de consilio confessarii; sed haec quae prudentiam respiciunt validi­ tati voti non nocent. Nec inde necessario est petenda quod Amalia dum animi motus atque carnis stimulos persentit se via de­ ceptam esse novit. Difficultates quas experitur facerent quidem ipsam abstinere nunc a voto nuncupando; non tamen abstentionem fecissent tunc cum votum nuncu­ pavit: eo enim tempore, praeterquam alumna in pio ephebeo, incensa dicitur magnificis praeconiis quibus re­ ligiosae virginitatem iugiter extollebant atque commota exemplo quarundam sanctarum feminarum; id ergo nuncupasset tunc conscia difficultatum quod nuncupavit, si ei credimus, difficultatum inscia \ Ei, inquam, si credi­ mus. Quoniam vix est probabile inter tot virginitatis praeconia ne verbum quidem religiosas illas protulisse de huius voti arduitate. 1 Nisi quis fingat propterea Amaliam virginitatem Deo vovisse quod (erronee) eius conservationem facilem putaret; condicione deficiente cui adnexum foret, votum non urgeret in difficilibus his adiunctis. Sed iam apparet gratuita haec fictio, cum ad facilia promittenda nec incensa nec commota puella praedicaretur. VOTI NATURA ET CONDICIONES 229 Tota difficultas in eo sita est quod Amalia votum emi- 338 sit cum arcana vitae atque matrimonii naturam prorsus ignorabat. Exinde tamen non sequitur ipsa ignorasse substantialiter et in confuso quid vovebat. Unde Genicot ad casum similem: «Non est necessarium ut puella clare noverit qua in re consistant relationes matrimoniales vel peccata turpia» *; et Vermeerch: «Minus quoque vitiat professionem ignorantia vel error de rebus sexualibus: tum quia vis istius voti tamquam excellentis, Deo et Eccle­ siae probati, a pluribus emissi, et continentis renuntia­ tionem quibusdam deliciis, satis per vera elementa appre­ hensa est» 1 2. Amalia siquidem, praeterquam ducta fuit verisimiliter intentione se ad ipsum obligandi quod ce­ terae dum virginitatem vovebant se obligabant, suffi­ cientem diceres rei notitiam ex illis magnificis praeconiis pertulisse. Etiam exempla aliarum sanctarum feminarum mirata fuit in sublecta materia. Ut minimum virginitati adscripsit desponsationem cum Christo, abstinentiam a matrimonio; quae profecto ad validitatem voti suffi­ ciunt 3. Immo frequentans religiosas, quas novit sine coniuge et sine liberis, ideoque sine liberis quia sine coniuge (hunc enim nexum puerile fert colloquium), nonne habe­ bat matrimonii naturam cognitam? (cf. can. 1082, § 1). Quae cum ita sint, confessarius respondere debet 339 Amaliae ipsam onere voti adstringi. Locus forsitan erit interrogandi puellam num illa, potius quam virginitatis, votum emiserit non nubendi. Verum quodcumque emise­ rit, cum utrumque impediat matrimonium (can. 1058, § 1), perspicuum est Amaliam non posse intendere futu1 Genicot, Casus Conse., 88, ed. 1928. 8 Vermeersch, Th. Mor., U, 209, ed. 1928. 3 Si haec non sufficerent, quid de votis iuniorum puellarum quas Ecclesia canonizavit atque laudat quod a celesti praeventae Sponso huic animam et corpus consacrarunt? quid de votis religiosis olim emissis priusquam lure canonico maturior aetas fuit requisita? 230 DE IUSTITIA ras nuptias conscientia pura et integra nisi sub condi­ cione dispensationis impetrandae, quae eo facilius con­ ceditur quod nec votum reservatum sit (366) nec absque praecipitatione fuerit emissum. Attamen priusquam dispensationem ostendat facilem, confessarius Amaliam adhortetur ad validum suum vo­ tum observandum, illarum feminarum exemplo quo iunior fuit permota et dono Illius confisa qui id recte petenti­ bus non denegat nec patitur nos supra id quod possumus tentari (312). Alii casus. 340 μ '* •k C. II.—Votum emisit Attalus castitatis perfectae; hanc postquam servavit per decennium inventus est a medicis hyperaesthesia laborans sexuali, incurabili sed et congenita. Ad sententiam igitur medicorum, morbus latebat ab infantia: potuit quidem voluntas dominium per aliquot annos exercere in facultates inferiores, at po­ tentia inhibitrice tandem exhausta, Attalus, absque con­ scientia, immo aliqua voluntate obsistente necessario iam trahitur ad actus facultatum sexualium inordinatos. Hinc ipse existimat votum eius invalidum. Sol.—Si revera votum sic esset impossibile observatu, dicendum foret nullum, cum res promissa debeat esse possibilis (can. 1307) moraliter, a fortiori physice. At me­ dicorum illa sententia, ad hodiernam saltem scientiae condicionem, non praebet certitudinem de impossibilita­ te voti adimplendi: alii enim medici contradicunt; con­ tradicit quoque illorum experientia qui castitatis servan­ dae se putabant impares quique temporis decursu se pa­ res invenerunt. Nequit ergo sententia illa haberi ut nor­ ma certa in re tanti momenti. Voti ergo cum nullitas non constet, Attalus, si vult, dispensationem petat. VOTI NATURA ET CONDICIONES 231 C. III.—Num valeat votum de non amplius peccando? 341 Sol.—Distinguit Prümmer: «α) Si quis vovit iam nul­ lum peccatum, nec etiam levissimum, in tota vita se esse commissurum, tale votum est irritum; est enim de re moraliter impossibili, quia nemo potest, sine speciali gra­ tia, vitare omnia etiam levissima peccata, b) Si quis vo­ vit se velle vitare omnia peccata mortalia, vel etiam omnia peccata venialia plene deliberata, tale votum est quidem in se validum, quia cum ordinario auxilio Dei hoc possibile est; sed nihilominus pro homine non com­ probato per longum exercitium virtutum tale votum est imprudens, quia non expedit sub voto promittere quod probabilius fideliter non servabitur» *. C. IV.—Cyriaca, postquam votum emiserat non vo- 342 vendi in posterum, de voto emisso dubitat; ideo quae­ rit a parocho num quod nuncupavit ipsam teneat eamque inhabilitet, saltem prohibeat, a quolibet alio nuncupando. Sol.—Ad huiusmodi quaesitum non est indiscriminatim respondendum, sed dicendum est cum Fanfani: pri­ mum illud votum «a) absolute emissum invalidum est, quia est de minori bono: melius est enim vovere quam non vovere, ut supra dictum est. b) emissum autem sub aliqua honesta et utili condicione, e. g. nisi cum licentia confessarii, validum est; quia melius est sine periculo imprudentiae quam cum periculo imprudentiae vovere. Si quis autem postea inconsulto confessario voveret, actus quidem vovendi esset peccatum, quia contra votum antea emissum, sed novum votum fuisset de se validum, nisi forsan hoc etiam statuerit, ut futurum votum inva­ lidum sit» 2. C. V.—Eucarpius duplicem vovit eleemosynam, alte- 343 ram, si incolumis evaderet ex duello, alteram, si fornica1 Prümmer, 1. c., 399. 2 Fanfani, Th. Mor., Ill, 51. 232 DE lUSTITIA ria complex infamiam vitet, prole non suscepta. Estne votum validum? Sol.—Affirmative, «quia licet malum sit inire duellum aut fornicari, bonum est tamen et Dei beneficium salvus evadere ex duello aut infamiam vitare». Ita Billuart *. 344 1“ μ C. VI.—Dula votum emisit de non pectinando caput tali vel tali die. Estne votum validum? Sol.—Respondet D. Thomas: «Talia vota mulierum sunt sortilegia magis quam vota: sunt enim reliquiae quaedam idololatriae, secundum quam observabantur dies et menses; et ideo pro non votis habenda sunt» 12. Et ali­ bi: «Vota quae sunt de rebus vanis et inutilibus sunt magis deridenda quam servanda» 3. Peccant autem qui huiuscemodi vota emittunt, saltem ex animi levitate, unde Deum offerunt materiam illegitimam. XXVI. VOTI OBLIGATIO Doctrina. 345 Omne votum obligare ad sui adimpletionem inde li­ quido constat quod naturali iure tenetur homo ut fidelis exsistat in promissis; cum id igitur solvere obligetur quod promisit homini, illud quoque, a fortiori, quod promisit Deo Obligat propterea ob fidelitatem erga Deum; haec autem fidelitas ad virtutem pertinet religionis, nam 1 Billuart, 1. c., a. 2. * S. Thomas, in 4 Sent, d. 38, q. 1, a. 1, qla. 2, 2m. 3 Id., Summa Theol., II-Π, 88, 2, 3m. * «Si quid vovisti Deo, ne moreris reddere: displicet enim Ei infide­ lis et stulta promissio; sed quodcumque voveris, redde; multoque melius est non vovere, quam post votum promissa non reddere» (Eccle. 5, 3, sq.).— «Dicere quod 1111 qui voto vel iuramento sunt obligati ad intrandum reli­ gionem, non tenentur Intrare, est manifeste haereticum» (S. Thomas, quodl. 3, a. 12). > i VOTI OBLIGATIO 233 quod vovemus Deo ad Eius honorem vel cultum dedi­ camus. Et obligat quidem absolute, si condicio nulla fuit appo­ sita; secus, post appositam condicionem impletam. Insuper «votum non obligat, ratione sui, nisi emitten­ * tem (can. 1310, § 1). Quapropter si materia voti sit actus, ipse vovens debet votum implere: sic qui vovit medita­ tionem vel ieiunium. At si materia voti est res, cuius va­ lor omnino idem res tradatur a vovente aut a quocumque alio, nihil officit quominus vovens votum absolvat etiam per alium: ita qui vovit subvenire pauperi potest votum implere per amicum qui eleemosynam tribuat eius no­ mine x. Docent communiter Moralistae eam vim obligandi ines- 346 se voto quam materia voti demonstrat, nisi privatim vo­ vens12 intenderet tenuiorem obligationem sibi assumere: nam ut lex a legislatoris, votum a voventis intentione pendet, et sicut ille alios, hic seipsum obligare poterit ad materiam gravem tamen sub levi. Sed nec lege nec voto valet quis obligari ad materiam undequaque levem sub gravi seu mortali. Materia est gravis «quae ex se vel ex adiunctis notabiliter confert ad Dei gloriam utilitatem­ que voventis aut proximi, quaeque in praeceptis Dei vel Ecclesiae pro gravi habetur. Hinc, votum ieiunandi, con­ fitendi peccata, missam audiendi, communicandi etiam 1 Hic alius ad exsecutionem alieni voti non adstringitur voti obliga­ tione. Valet autem adstringi vi contractus; quem ipso facto acceptationis hereditatis heredes ineunt ut solvant testatoris vota realia ; unde in Co­ dice I. C. : «Voti realis obligatio transit ad heredes, item obligatio voti mixti pro parte qua reale est» (can. 1310, § 2). 2 Gravitatem obligationis in votis publicis quorum materia est gravis nequit intentio voventis minuere: huiusmodi enim vota leges ecclesiasti­ cae moderantur; fieret insuper ecclesiasticae disciplinae praeiudicium si quae vota nuncupans preaesumitur esse pollicitum sub mortali ea is sub veniali tantum spoponderit. 234 347 DE IUSTITIA semel, notabilem pecuniam erogandi in pios usus, obligat sub gravi» l. Si series actionum rerumve promittatur, omissionem quamlibet partialem sed notabilem peccatum grave auctores pronuntiabant hucusque; non ita quidam e recentioribus2. At coalescuntne partiales omissiones leves usque ad peccatum grave? Si promissio levium materiarum facta fuerit in honorem diei, sic videlicet ut assignetur dies veluti terminus obligationis, ut cum quis vovet quotidie Credo recitare, ex pluribus omissionibus non fit unum mortale, sicut nec e pluribus venialibus. Si vero illarum materiarum promissio facta fuit per modum unius, ita ut dies assignetur ad obligationem urgendam tantum, ne ultra illum scilicet differatur voti exsecutio, ut dum quis vovet recitare psalterium, psalmum autem quotidie, tunc leves materiae coalescunt, prouti parva furtula. In primo enim casu, transacto die extinguitur obligatio voti nec ’ Marc, Inst. Mor., I, 628, ed. 1927. 2 Noldin dixerat: «Ad diiudicandam materiae parvitatem in votis quorum materia per modum unius promittitur, materia omissa non abso­ lute, sed relative ad totam rem promissam considerari debet, adeo ut solum tertia vel quarta totius pars censeri debeat res notabilis, quae sine gravi culpa omitti nequeat. Sic qui per integrum mensem maii devotioni mariai! assistere promisit, non eo graviter peccat quod una alterave vice devotionem omittit, quamvis singulae devotiones absolute consideratae (si per semihoram durant) gravem materiam costituant, sed eo quod octo vel decem assistentias omittit» (Th. Mor., II, 215, ed. 1932). Huic doctri­ nae, cui subscribit Vermeersch (Th. Mor., Π, 215, ed. 1928), fortiter Mer­ kelbach adversatur (Th. Mor., II, 723, nota, ed. 3) quod discedat a regula tradita per saecula. Priimmer quoque scribit: «Lehmkuhl putat ex no­ tabili summa per votum promissa detrahere circiter 1 % adeo notabile non videri ut grave peccatum constituat. Unde e. gr. si quis vovit dare alicui ecclesiae 10.000 francos et retineat 100 franc, nondum graviter peccat. Quae quidem opinio mihi non probatur, si vovens voluerit se sub gravi obligare ad dandam totam summam 10.000 francorum. Nam in materia iustitiae summa 100 francorum est absque omni dubio materia gravis» (Th. Mor., H, 405, ed. 1928). VOTI OBLIGATIO 235 cum materia sequentis diei continuatur; in altero, con­ tra, non extinguitur sed continuatur cum materia alia *. Casus primus. Martha ob acceptum a Deo beneficium, intercedente beato Francisco, vovit accedere ad S. Eucharistiam su­ mendam quo die eius festum celebratur; non accessit quia praesto non habuit confessarium qui eam, ante Communionem, a gravi peccato commisso absolveret. Tunc autem dubitavit an adhuc voto teneretur. Quid decernat prudens confessarius? Solutio Agitur num votum emissum a Martha urgere pergat post festum S. Francisci, in quo ob statum peccati simul atque defectum confessarii femina iure merito 12 a Com­ munione abstinuit. Suppono imprimis Martham non ideo adstringi voti obligatione quia libere posuit impedimentum Communio1 «Qui vovit dare quotidie parvam eleemosynam tamquam partem notabilis summae quam quis erogare intendit, si aliquandiu omittat, ma­ teria coalescit, et tenetur supplere; quia materia censetur promissa per modum unius, nisi de alia expressa intentione constet. Contra, qui vovit eleemosynam singulis sabbatis in honorem Beatae Virginis, aut quotidie recitare eius Litanias, non tenetur pro diebus omissis supplere, neque materia coalescit : quia tunc opus promissum censetur tamquam pro­ prium onus diei» (Aertnys-Damen, Th. Mor., I. 486, ed. 1939). 2 «Nemo quem conscientia peccati mortalis gravat, quantumcumque etiam se contritum existimet, sine praemissa sacramentali confessione ad sacram communionem accedat ; quod si urgeat necessitas ac copia con­ fessarii illi desit, actum perfectae contritionis prius eliciat» (can. 856). Porro nullus, quod noverim, moralistarum docet urgere necessitatem com­ munionis cum sola contritione inde tantum quod communio fuerit voto promissa. 236 DE IUSTITIA ni promissae, peccans nempe mortaliter. Nam nec pec­ cans Martha praevidit defectum confessarii qui eam prae Communione absolveret; nec constat eo peccasse animo ut voti adimpletionem impediret; immo, si malitiose pec­ cato condescenderit animo se reddendi impotentem quae stet promissis, facile liquet voventis intentione diem fuis­ se determinatum ad finiendam obligationem voti. Alias igitur nodus est difficultatis expediendus. 350 Ad generalem quidem regulam, tempus praesumitur determinatum ad urgendam obligationem in votis realibus, ad obligationem vero finiendam in votis personali­ bus. Regula tamen exceptiones patitur, nam tempus acci­ pi potest a vovente et in votis realibus per se et in votis personalibus per accidens. Accipitur per se quoties venit in votis praecipuum elementum. Sic qui vovit facere eleemosynam die sabbati in honorem Beatae Virginis aut accedere ad mensam eucharisticam die quo festum Sancti celebratur in honorem Sancti; his propterea in adiunctis tempus determinatum fuit ad finiendam obligationem; nisi constet de intentione contraria. Verum cum agitur de Communione recipienda ad sol­ vendum erga quendam e celitibus debitum gratitudinis, determinatio temporis est elementum voti dumtaxat se­ cundarium. Ideo Genicot: «Videndum num forte dies tantum ad urgendam obligationem statutus fuerit; quod praesertim patebit ex intentione voventis, ex causa ob quam votum elicitum est, etc. Ita manebit obligatio ieiunii voti in gratiarum actionem» \ Merkelbach quoque: «In personalibus autem (tempus consetur determinatum) ad eam (obligationem) finiendam, v. gr. votum ieiunii in sabbato; ita nisi ex natura vel fine voti aliter statuen­ dum sit, ut si quis ad emendationem voveat confiteri per 1 Genicot, Th. Mor., I, 320, ed. 1931. VOTI OBLIGATIO 237 hebdomadam, aut in gratiarum actionem voveat certo die ieiunare» *. Martha igitur adhuc tenetur voto. Et prudens confessarius ipsi suggerat ut quamprimum suscipiens Commu­ nionem gratum animum exhibeat Deo atque S. Francisco intercessori. Alii casus. C. II.—Quinctilla, puella, vovit religionem ingredi si 351 eius frater nuberit. Hic quidem non nupsit, sed illa scru­ pulis laborat quod causa exstiterit cur optatissimo matri­ monio frater valedixit. Sol.—Puella quae vovit se ingressuram religionem si frater nuberit, religionem non tenetur ingredi si frater non ineat matrimonium; mediis etiam iustis atque lici­ tis (precibus, puta, aut lacrimis) potest fratrem suadere ne confugiat ad nuptias. Quod si fratrem a nuptiis vi vel dolo impediret ne votum adimplere ipsa cogatur, tunc peccat contra votum, quippe quod fecit dependere a vo­ luntate aliena et nunc reddit a voluntate huiusmodi independens. Sed utrum postquam culpabiliter et malitiose condicionem impedivit appositam, ad votum implendum teneatur auctores disputant; Salmanticenses sententiam affirmativam dicunt valde probabilem; negativam vero, probabiliorem 2. C. III.—Domnina, mater familias, ut obtineret a Deo 352 salutem primogeniti, votum emisit disiunctivum, ieiunandi nempe aut eleemosynam conspicuam elargiendi. Nunc vero anxiatur, filii recuperata valetudine, quodnam sibi adimplendum. Sol.—Disiunctive vovens, hoc nempe aut illud, ius ha1 Merkelbach, 1. c„ 727. 2 Salmanticenses Mor., tr. 17, de voto, etc., c. 1, n. 172 s. DE IUSTITIA bet ut libere ipse eligat; sic qui vovit aut ieiunium aut eleemosynam, potest illud eligere prae hac, hancque prae illo. Si alterutra materia, nondum facta electione, eva­ dat—absque culpa voventis—impossibilis, voti obligatio est nulla; si tamen voventis culpa, altera materia urget —ex culpa enim propria licet nemini reportare commo­ dum—. Semel electione facta, urget iam quod elegerat, quantumvis prae voti adimpletione impossibilis reddatur materia repudiata. Si alterutra materia voti esset illicita, votum est nullum; excipe dum votum emittitur poenale, in quo materia licita promittitur ut actus mali poena —v. gr. si mendacium dixerim, faciam eleemosynam—; votum hoc etenim est potius condicionale quam disiunctivum. 353 C. ZV.—Ariadna petit a confessario quandonam im­ plere teneatur votum quod nuncupavit. Sol.—Obligatio voti urget tempore quo intendit vo­ vens, aut tempore quo voventi occurrit materia voti, si intentio temporis nulla. Sic qui vovet peregrinationem instituere mense Decembri, non tenetur peregrinare ante hunc mensem—tenetur tamen post eum, si tempus deter­ minatum fuit ad obligationem urgendam, non ad finien­ dam quoque—. Quod si tempus non fuit determinandum, materia est pensanda: sic tenetur semper ac pro semper abstinere ab actu qui actum vovit omittere, v. gr. men­ dacium; qui autem vovit actum ponere, eum ponere de­ bet cum se praebet occasio, v. gr. qui vovit pugnare con­ tra infideles, tenetur nomen militiae dare quae conscri­ bitur ut infidelibus bellum gerat. Consequens est igitur peccare contra votum qui culpabiliter tempus determi­ natum praetermittit; eum insuper qui, tempore non de­ terminato, occasione non utitur, voluntarie sic incidens in impossibilitatem vel difficultatem perficiendi votum. VOTI OBLIGATIO 239 C. V.—Utrum vota a Rectoribus alicuius nationis aut civitatis nomine communitatis emissa posteros obligent. Sol.—«Respondetur: affirmative; at non vi voti, cum nemo voto alieno ligari possit, sed vi legis vel consuetudi­ nis legitime approbatae: quidquid enim superior nomine subditorum Deo promittit, id unicuique membrorum fa­ ciendum vel ommitendum imponit, non vi voti, sed ex oboedientia seu praecepto. Quare posset sine dubio talis obligatio a successoribus legitime abrogari per legem vel consuetudinem in contrarium, absque eo quod fuerit ne­ cessaria dispensatio a voto». Ita Fanfanil. C. VI.—Zosima fecit votum oboedientiae erga confessarium. Nunc vero petit a theologo an peccet contra vir­ tutem oboedientiae confessario inoboediens. Sol.—Negative, nam per votum illud—aliter atque per vota religiosa—is cui promittitur oboedientia non fit su­ perior voventi nec auctoritatem obtinet super ipsum. Non ergo peccat Zosima contra virtutem oboedientiae confes­ sario inoboediens; peccat tamen contra virtutem reli­ gionis quoties id agit aut omittit quod confessarius vult illam omittere aut perficere—nisi voluntas sit irrationa­ bilis vel rei aperte inutilis. Sic Regatillo 2. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Gra­ vis materia in voto (I, 303); Coalescentia in fractione voti (I, 314). 1 Fanfani, Th. Mor., ΙΠ, 52. 3 Regatillo, Casos canônico-morales, III. 476, ed. 1960. 240 DE IUSTITIA xxvn. VOTI INTERPRETATIO Doctrina. Quod attinet ad vota publica (333), haec sunt liquido interpretanda ad sanam doctrinam canonistarum et theologorum. Ad interpretanda vero cetera, id est privata, vota tri­ plex principium praesto sit oportet. Primum atque praecipuum : intentio voventis, sive ex­ pressa sive praesumpta. Praesumpta intellegitur intentio «si potero», cum votum sit de bono meliori atque possibili (physice et moraliter); insuper «si res non fuerint notabi­ liter immutatae», quia nemo ad plus tenetur quam pro­ misit, nec igitur ad rem longe diversam—unde fertur com­ muniter illam rerum mutationem notabilem excusare a servando voto v. gr. ieiunii quae aut praevisa impediret, tunc temporis, nuncupationem voti, aut excusaret modo a ieiunio servando lege ecclesiastica statuto. 357 Aliud, subsidiarium, principium est: communis usus et Ecclesiae lex vel consuetudo. «Hinc ille qui vovit Rosa­ rium, potest illud alternatim recitare cum socio... Qui vo­ vit ieiunium per mensem, non tenetur ieiunare diebus Dominicis...; potest etiam uti lacticiniis et generatim adhibere illas dispensationes quae in sua regione con­ ceduntur omnibus fidelibus durante Quadragesima... Qui vovit audire cotidie Missam, non tenetur diebus Do­ minicis et festivis audire duas Missas, etc.» l. Tertium, in aliorum defectu, hoc est critérium: In du­ bio benignior pars sequenda, quoniam agitur de obliga­ tione et ideo versamur in odiosis, quae non sunt exten­ denda sed restringenda. Unde «qui vovit aliquid sine cer- 356 Ίi ‘) i u'l' Prümmer, Th. Mot., Π, 408, ed. 192&. VOTI INTERPRETATIO 241 ta quantitate, v. gr. eleemosynam, pecuniam, frumentum, etc., satisfacit dando quantum voluerit; dummodo non det tam parum ut videatur potius Deum illudere, quam votum implere» x. Pariter, qui dubitat num diem appo­ suerit ad finiendam aut ad urgendam obligationem, ad finiendam censetur in votis personalibus. Item, qui dubi­ tat num voverit pro anno aut pro mense, tenetur ad mensem. Casus primus. Anna, cum unicus eius filius graviter aegrotaret, vo- 358 tum edidit, si ille convalesceret, se carnibus in singula sabbata abstinendi. Filii valetudine a morbo confirmata, susceptum onus ad hoc tempus religiose absolvit, neque recusat in posterum fideliter exsequi. Verum, attentis huius temporis angustiis atque gravi­ bus praescriptionibus, confessarium sciscitatur an vel in praesentia hoc onere pariter teneatur. Item ipsum inter­ rogat num grave sit eidem aliquando deesse, atque utrum ipsum diebus quoque festis de praecepto, si qui occurrant, exsolvendum sit. Quid ad singula? Solutio Primae quaestioni, scilicet num in praesentis tempo- 359 ris angustiis et gravibus praescriptionibus sive limita­ tionibus teneatur Anna ad observantiam voti, responden­ dum est sub distinctione: si ex temporis angustiis et gra­ vibus praescriptionibus, Anna extenuata sit, ita nempe quod abstinentiam sabbati servare nequeat sine corpo­ ris gravi nocumento, voto non adstringitur in adiunctis, nam praesumitur vovisse «si potero» ; verum si Anna va1 Marc, Inst. Mor., I, 633. ed. 1927. 18 242 DE IUSTITIA lida perseverat nec timet salutis detrimentum, angustiae temporis, etc., nisi aliter ipsa expresse intenderit, non eximunt a voto, cum quoniam etiam praevisae non impe­ dirent Annam a voto nuncupando in discrimine filii unici, tum maxime quia mutatio rerum non est talis quae sufficiat ad excusandos communiter fideles a lege ec­ clesiastica abstinentiae, etsi parcitas et levitas cibi ho­ dierni tribuant dispensationi causam sufficientem Com­ mutet ergo ipsamet, si mavult, abstinentiae votum in votum melius2, quin in votum aequale 3; totius petat con­ silium confessarii *. Si commutationem tamen recusaret —quod evidenter fingimus, cum ipsa Anna proferat se paratam votum, prout fuit emissum, servare in posterum, contrariis non obstantibus—, dispensationem postulet, quae non negabitur5. 1 Sic ob temporum angustias Indultum quoad abstinentiam et ieiunium concessum fuit 19 dec. 1941 (AAS, 33. 1941, p. 516 sq.) et proroga­ tum 22 ianuarii 1946 (AAS, 38, 1946, p. 27). 3 Commutatio ieiunii sabbatici in quotidianam Missae auditionem dicitur a Ferreres (Casus Conse., I, 373, ed. 1926) omnino in melius.— «Asserit Lohner unam Confessionem vel Communionem valere pro ro­ sario totius hebdomadae. Sed huic generaliter loquendo non acquiesco» (S. Alphonsus, Th. Mor., ΙΠ, 246, ed. Gaudé). 3 Can. 1314.—«Commutatio in evidenter melius nullam exposcit cau­ sam; in aequale nequit fieri sine aliqua iusta causa, licet parva sufficiat; in minus poscit maiorem causam, etsi non tantam quantam dispensatio» (Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 500, ed. 1939). * «Commutatio proprie dicta habetur, si opus promissum mutatur in aliud opus disparatum, e. gr. ieiunium in eleemosynam aut orationem. Tunc autem videtur in praxi vix umquam licere propria auctoritate com­ mutatio voti privati in aliud privatum. Nam nemo potest propria aucto­ ritati tuto iudicare, quale opus sit melius tam pro se quam pro cultu Del. E. gr. oratio est opus perfectius quam ieiunium. quia virtus religionis est excellentior virtute temperantiae. Numquid autem quis potest propria auctoritate commutare votum ieiunii sabbatini in recitationem Rosarii? Ergo non solum melius, sed etiam tutius est commutationem voti non fa­ cere nisi mediante auctoritate confessarii aut superioris ecclesiastici» (Prümmer, 1. c., 430). 5 Cum agatur de voto non reservato (366). dispensationem valent concedere ii de quibus infra (ib.).—Quoad irritationem voti a marito. Cf. 369-71. VOTI INTERPRETATIO 243 Ad alterum quaesitum, nempe num sit grave aliquan­ do voto emisso deesse, responsio, saltem traditionalis, affirmativa: Anna, nisi aliter expresse intenderit, toties peccabit graviter quoties ieiunium solvet (cf. 347 n.). Ad tertium, denique: Num ieiunium exsolvendum sit 360 ipsis diebus festis de praecepto, si qui occurrant, prius­ quam responsum demus, distinguamus oportet. Aut enim post Codicem votum emissum fuit aut ante Codicem. Si quidem ante, nec ipsa vovens aliter intenderit—quod constare satis poterit quod hucusque ipsis diebus festis a carnibus abstinuit—, his etiam diebus votum urget: quoniam, etsi lex ecclesiastica abstinentiae cesset festis de praecepto extra Quadragesimam (can. 1252, § 4), nihil ideo hoc canone immutatur de induitis particularibus, de votis cuiuslibet personae physicae vel moralis, de con­ stitutionibus ac regulis cuiusvis religionis vel instituti approbati (can. 1253); unde ad quaestionem: «Utrum diebus festis de praecepto extra Quadragesimam cesset lex ieiunii quae continetur in Regula Fratrum Minorum», S. Congr. de Religiosis (22 martii 1921) respondit: «Ne­ gative» ’. Si vero post Codicem, atque Anna dum vovit nec inclusit hos festos nec exclusit, duplex datur senten­ tia: alia, excusans a servando voto; alia, quae probabi­ lior visa fuit Salmanticensibus 2, urgens voti observan­ tiam. Haec altera sententia eo magis aptatur casui nostro quod Anna, dum pro salute filii unici votum emit­ tebat, etiamsi circumstantiam diei festi praevidisset, ni­ hilominus pro omni omnino sabbato abstinentiam vovis­ set 3. Poterit tamen, nisi expresse excluserit, stare Codici, in utraque hypothesi, quoad modum abstinentiae, sic videlicet ut utatur ovis et lacticiniis et quibuscumque condimentis, etiam ex adipe animalium (can. 1250). 1 Sartori, Enchiridion Canonicum, ad can. 1253. 2 Salmanticenses Mor., tr. 17, de voto, etc., c. 1, n. 139; et tr. 23, de tertio Dec. praec., c. 2, n. 104. 3 Cf. S. Alphonsum, 1. c., 226. 244 DE IUSTITIA Alii casus. 361 C. II.—Nicetas, qui ex voto ingressus erat monaste­ rium indeque dimissus, petit a confessario num voto teneatur ingredi monasterium aliud. Sol.—Ad hoc Fanfani: «Si ingressum in determinatum monasterium promittere intellexit, ad nihil aliud tene­ tur, etiamsi ipse culpabilis causa fuerit suae dimissionis. Si vero ingressum in religionem in genere promittere intellexit, tenetur, in quantum potest, voti exsecutionem adhuc curare et aliud monasterium quaerere a quo reci­ piatur... Secunda autem vice, et a fortiori tertia dimis­ sus, non tenetur amplius aliud monasterium quaerere, cum res appareat pro illo moraliter impossibilis» l. Priimmer autem: «Qui vovit intrare in statum religiosum, po­ test intrare in quodcumque institutum religiosum appro­ batum; sin autem post ingressum a superioribus dimit­ titur, non tenetur iterum conatum facere in alio instituto religioso, praesertim cum iuxta vigentem disciplinam nemo post professionem dimissus ex aliquo instituto reli­ gioso possit in alio instituto religioso recipi sine speciali dispensatione Apostolica. Petitio autem talis dispensatio­ nis (quae non ita facile conceditur) videtur esse medium extraordinarium, ad quod nemo tenetur pro exsecutione sui voti» 2. 362 C. III.—Clara, cum perfectionis studiosa constituerit nuptiis valedicere, fecit, de consilio confessarii, votum castitatis ad tres menses, quibus transactis votum reno­ vavit, de ipsius confessarii consensu, ad aliud trimestre. Hoc absoluto, confessarius suasit temporaneam renova­ tionem alteram; sed quoniam tardi auditus erat Clara » Fanfani, Th. Mor., ΙΠ, 58. ’ Prümmer, 1. c., 408. VOTI INTERPRETATIO 245 temporis condicionem sub qua renovatio proponebatur non percepit et emisit votum perpetuum. Sol.—Clara intendebat votum emittere pro tempore quo permitteretur sibi a confessario; porro hic ad tem­ pus solummodo votum permisit tunc, sicuti et antea, eius quantumvis mentem Clara non attingeret. Haec igitur non intellegitur voto perpetuo adstricta, nam votum non obligat ultra voventis intentionem, explicitam aut impli­ citam. Ergo non agitur votum reservatum S. Sedi. Sic Regatillo \ C. IV.—Titius Deo promisit se ieiunaturum omnibus 363 diebus sabbati semper ac posset. Nunc dubitat utrum illa obligatio adhuc perduret, cum ipse iam ingressus sit in annum sexagesimum secundum. Sol.—«Titius iam non tenetur ieiunare, quia nisi ex­ presse contrarium dicatur, vota ieiunandi intelleguntur ad normam legis ecclesiasticae; et cum haec lex urgere cesset post inchoatum annum sexagesimum, ita etiam tunc vota ieiunandi cessant». Sic Ferreres 2. C. V.—Putans in professione religiosa promitti regu- 364 lae observantiam, Casimirus intendit se obligare ex voto et sub mortali ad singula regulae praescripta. Detegens postea suum errorem, dubius haeret num teneatur ex voto atque sub gravi ad observantiam regulae. Sol.—Si in quadam religione fratres profitentur ser­ vare regulam, in ceteris expressius atque cautius—ad vi­ tandas difficultates et scrupulos—profitentur vivere vel oboedire secundum regulam. Nullibi tamen ad contenta in regula tenentur nisi prout in regula sunt contenta; quapropter sub gravi aut levi si continentur ut obligan­ tia sub mortali aut veniali, sub una poena si continentur 1 Regatillo, Casos Canônico-Morales, ΙΓΓ, 478, ed. 1960. 3 Ferreres, 1. c„ n. 353. 246 DE IUSTITIA ut ad nullam culpam obligantia. «Quod adeo verum est, ut etiamsi aliquis intenderet in sua professione se obli­ gare sub culpa mortali et ex voto ad singula in regula contenta, credens id exigere professionem talis religionis, non esset magis obligatus quam alii. Ex errore enim esset dicta intentio, cum tamen alias ipse simul intende­ ret se non obligare magis quam vere professio obliget» 'U 365 ail Hl • •Λ ll ·' il lit Lil Jil ?l C. VI.—Saturninus, consuetudinarius, volens confessario demonstrare firmum emendationis propositum, eidem coram Deo promisit se non amplius in vitium cui hucusque indulxerat relapsurum. Relabitur attamen et confessori interroganti num intenderit verum votum emittere, respondet se dubitare an votum aut proposi­ tum fecerit. Sol.—«In dubio utrum quis propositum fecerit an vo­ tum, possidet libertas; excepto casu quo quis recordatur se credidisse, dum promitteret, graviter se peccaturum si promissionem non impleret, quia tunc recte arguitur voluisse voti obligationem sibi imponere». Sic AertnysDamen2. XXVIII. VOTI DISPENSATIO ET IRRITATIO Doctrina. 366 Voti dispensatio est relaxatio voti facta nomine Dei ab habente competentem iurisdictionem. Hanc habet S. Sedes exclusivam in vota quae ideo dicuntur reservata; habent nonnulli alii in vota cetera, quae non-reservata nuncupantur. Vota reservata sunt vota publica atque duplex priva­ 1 Passerini, De hominum statibus, etc., q. 186. a. 9, n. 39. 1 Aertnys-Damen. 1. c., n. 480. Cf. supra, n. 332n. VOTI DISPENSATIO ET IRRITATIO 247 tum votum, scilicet votum perfectae ac perpetuae casti­ tatis et votum ingrediendi religionem votorum sollem­ nium, dummodo privata haec vota emissa fuerint absolute et post completum decimum octavum aetatis annum (can. 1309). At specialis saepe fit Ordinariis dispen­ sandi facultas, ubi recursus ad Summum Pontificem est moraliter impossibilis. Immo, in casu urgentis necessita­ tis, ad matrimonium contrahendum, in voto perfectae atque perpetuae castitatis, etiam sollemni, dispensare possunt quidam alii, ad normam can. 1043 ss. Impetrato saecularizationis induito, quod in religionibus iuris dioecesani etiam loci Ordinarius dare potest (can. 638), pro­ fessus manet a votis religiosis liberatus (can. 640). Pari­ ter a votis religiosis temporaneis ipso facto solvitur qui a religione dimittitur; non tamen, communiter, ipso fac­ to a votis religiosis perpetuis (can. 648, 669). «Vota non reservata, possunt iusta de causa dispen­ sare, dummodo dispensatio ne laedat ius aliis quaesi­ tum: l.° Loci Ordinarius quod attinet ad omnes suos subditos atque etiam peregrinos; 2.° Superior religionis clericalis exemptae quod attinet ad personas quae in can. 514, § 1 enumerantur; 3.” Ii quibus ab Apostolica Sede delegata fuerit dispensandi facultas» (can. 1313). In his sunt confessarii regulares habentes Mendicantium privilegia. Voti irritatio est voti relaxatio facta nomine proprio 367 ab eo a cuius voluntate votum alienum pendet. Duplex distinguitur: directa seu proprie et rigurose dicta, atque indirecta seu impropria, quaeque suspensio etiam in Codice (can. 1312) appellatur. Quoniam votum unius ab alterius dependet voluntate ratione vel perso­ nae voventis vel materiae voti; ratione personae voven­ tis, quandiu in huius voluntatem potestatem dominativam alter legitime exercet (can. 1312, § 1); ratione ma- 248 DE IUST1TIA teriae, quandiu materia voti sub aliena iacet potestate (ib., § 2) «sive dominii sive iurisdictonis: ut obtinet per modum dominii tempore servitutis vel famulatus vel noviciatus; per modum iurisdictionis in. quovis fideli erga potestatem ecclesiasticam, in quovis cive erga auctorita­ tem civilem» l. Vis autem directae irritationis est extinguere in per­ petuum votum emissum «ita ut nullo in casu obligatio postea reviviscat» (can. 1312, § 1); nam votum in adiunctis, utpote quod domino praeiudicium fert, sub condi­ cione fit, saltem implicita, nisi dominus, nempe, contra­ dicat2; hac autem condicione deficiente, obligatio revi­ viscit numquam. Irritatio indirecta non extinguit sua natura votum, sed eiusdem obligationem seu exsecutionem suspendit ad tempus, quandiu scilicet adimplementum voti praeiudi­ cium afferat irritanti (can. 1312, § 2); quod si huiusmodi tempus determinatum fuerit a vovente ad finiendam obli­ gationem voti, tunc votum, per accidens, extinguitur. Ra­ tio illius suspensionis est quoniam votum in casu laedit alienum ius circa rem vel actionem promissam a vovente; hoc attamen non laedit postquam res vel actio desinit esse in eius potestate. 368 Facultate vota irritandi pollent: A) Superiores ecclesiastici: a) Summus Pontifex, etsi nequeat directe irritare omnia vota fidelium, cum non habeat in omnes potestatem dominativam verum iu­ risdictionis, potest tamen irritare directe quidem vota reli­ giosorum—tribus substantialibus exceptis, unde potesta­ tem dominativam obtinet—qui sibi subiiciuntur vel vi i Damen, De irritatione et suspensione votorum, etc., in Apollinaris, I (1928), p. 471. ’ Nisi dominus contradicat, potius quam si dominus consenserit’, nam in sententia probabiliori vota sunt valida donec irritentur (cf. S. Alphonsum, Th. Mor., III, 231, ed. Gaudé). VOTI DISPENSATIO ET IRRITATIO 249 voti oboedientiae (can. 499, § 1), atque indirecte vota omnium fidelium «quae ipsius iuribus praeiudicant, et notanter vota facta circa bona ecclesiastica, cum ipse sit supremus administrator bonorum ecclesiasticorum» 1 ; b) episcopus potest irritare: directe, vota privata religio­ sorum qui in Institutis diocesanis sibi subduntur; indi­ recte, vota suorum fidelium quae praeiudicent eius iuri­ bus; c) superior religiosus scilicet Generalis, Provincialis, Abbas, Prior, superior localis (idem dicito de Abbatissa, Priorissa), in ipsorumque absentia illorum Vicarius, po­ test directe irritare omnia vota privata, post professionem emissa, subditorum—id autem non possunt superiores minores, nec ideo magister studentium1 2—; indirecte vota tum professorum tum noviciorum sibi subditorum supe­ riores quicumque, quandiu illa vota praeiudicant ipsorum iuribus vel regimini; alii quoque officiales possunt reli­ giosos subditos occupare in aliis ministeriis tempore quo votum implendum esset de quo loquimur 3. 1 Prümmer, Th. Mor., Π. 419, ed. 1928. 3 Noviciorum vota nequit superior religiosus irritare directe; nec a fortiori magister noviciorum, etiam praevio novicii voto oboedientiae erga magistrum (Vermeersch, Th. Mor., II, 224, ed. 1928). Si tamen age­ retur de novicio qui post professionem ab alia transivit religione, tunc superiores novae religionis, immo magister noviciorum possent eius vota privata irritare directe (can. 633, § 1). 3 luxta Salmanticenses Mor., tr. 17, de voto, etc., cap. 3. η. 42, vota noviciorum suspenduntur ipso iure dum noviciatus agitur; de huiusmodi tamen suspensione Codex I. C. silet. Verum ex Codice: «Vota ante pro­ fessionem religiosam emissa suspenduntur, donec vovens in religione permanserit» (can. 1315). Cum propositio universalis sit, intelleguntur omnia vota, ideoque vel votum transeundi in aliam, etsi severiorem, re­ ligionem (Damen, art. cit., in Apollinaris, 3 [1930], p. 276), et probabilius vota privata emissa in alia religione (Id„ ib„ p. 278). Professio religiosa in qua vota praecedentia suspenduntur est professio prima, temporaria sit aut perpetua (Id., ib., p. 276 sq.). Dubium remanet num vota privata quae ante sollemnem professionem emissa fuerint extinguantur hac professione; probabilius, affirmative, nisi postea renovata fuerint (Id., ib., p. 280 sqq.). Quoniam illa suspensio ponitur «donec vovens in re­ ligione permanserit», illa vota indubie reviviscunt si professus religio­ nem deserat, expulsetur, obtineat saecularizationis indultum; non autem 250 369 "|»ιί tl I»» J’ > • «I \·> Ul .il I’ 5» DE IUSTITIA B) Superiores civiles et domestici: a) Principes eorumque vicesgerentes (in provincia, civitate, pago) pos­ sunt indirecte irritare vota privata subditorum quae iuribus suis afferant praeiudicium; b) Dominus et do­ mina possunt irritare indirecte vota famulorum et fa­ mularum quae famulatui vel oboedientiae debitae non congruunt; c) Pater irritare potest directe omnia vota impuberium1, licet emissa in favorem tertii2; idque po­ test vel post adeptam pubertatem atque emancipationem, si pubes non confirmaverit filius votum pristinum a. Pu­ berum qui minores sint 1 nec a patria potestate emanci­ pati, probabilius pater non gaudet potestate directae ir­ ritationis (377); indirecte tamen possunt a patre irritari puberum non emancipatorum personalia vota quae praeiudicant patriae potestati, gubernationi familiae, re­ gimini domus, v. gr., votum longae peregrinationis seu absentiae; non autem vota personalia quae dictis non praeiudicant, v. gr., votum castitatis, moderati ieiunii; possunt quoque a patre irritari indirecte puberum non emancipatorum vota realia, quorum administratio est sub parentum cura; non autem votum de peculio ca­ strensi aut de bonis adventitiis ' ; verum vota personalia aut realia puberum emancipatorum pater irritare vel per indultum exclaustrationis, nec per promotionem ad episcopatum, cardinalatum, etc: ; forsitan attamen reviviscunt in apostata, fugitivo, dimisso (Damen, 1. c., p. 286 ss.). 1 Masculus censetur pubes a decimoquarto ; femina, a duodecimo anno completo (can. 88, § 2). Incongrue igitur Prümmer (1. c., n. 417) loquitur de irritatione votorum filiorum impuberum etiam reservatorum, nam vota privata reservata nulla nisi emissa post completum annum de­ cimum octavum (can. 1309) ; publica autem impuberibus non permit­ tuntur (can. 573). * Noldin, Th. Mor., Π, 226, ed. 1932. 3 Ut votum pristinum is confirmet, oportet conscius sit eius infirmi­ tatis; alias enim non intendit votum confirmare, sed servare. ‘ «Persona quae vicesimum primum aetatis annum explevit, maior est; infra hanc aetatem, minor» (can. 88, § 1). 3 Salmanticenses Mor., 1. c., n. 48. VOTI DISPENSATIO ET IRRITATIO 251 indirecte nequit. Potestatem quam pater habet circa le­ gitimos, etiam circa illegitimos exercere potest. Deficien­ te patre, facultas votum irritandi competit tutori aut cu­ ratori (si plures, cuilibet in solidum), necnon et matri. d) Maritus, directe irritare nequit uxoris vota prae ma­ trimonio emissa; quoad emissa durante matrimonio eoque persistente (id est non soluto per divortium), non est una sententia apud Doctores; attamen indirecte ir­ ritare valet uxoris vota quae iuribus matrimonialibus ad­ versantur, v. gr., votum castitatis aut longae peregrina­ tionis. e) Uxor vota mariti non potest irritare directe; indirecte vero ea irritare potest quae iuribus matrimonia­ libus praeiudicant, v. gr., votum longae peregrinationis aut castitatis. Casus primus. Dum in oris Africae bellum effrenatius saevit, Fran- 370 cisci parentes atque sorores trepide eius nuntium in dies expectant. At incassum. Hinc maestissima mater atque piae sorores instantius Deo pro dilecti militis salute sup­ plicant atque piam peregrinationem ad delubrum B. Vir­ gini Pompeiis dicatum, si laetus nuntius adveniat, pro­ mittunt. Immo una ex sororibus, Caecilia, viginti annos nata, quae usque adhuc de genere vitae amplectendo semper haeserat, ingressum in religionem votorum sol­ lemnium, hac pariter condicione, secreto vovet. Laetus re vera nuntius tandem ex Africa pervenit; at pater familias qui, religionis prorsus incuriosus, pere­ grinationis voto aegre annuerat, nunc eius exsecutioni obstat atque officit; Caeciliae vero proposito et ipse et mater acerrime obsistunt. Verum, post nonnullos menses, pater, gravissimo morbo correptus, supremum diem obit, atque novus tristisque nuntius ex Africa advenit Franci- 252 DE IUSTITIA scum, in novissima pugna, crebro vulnere consauciatum esse. Hinc dolentissima mater quae ceterum nunc, ob ma­ riti obitum, angustius se habet, cuidam confessario om­ nia enarrat ut sciat utrum ipsa eiusque filiae promissae peregrinationis onere teneantur. Itidem Caecilia, cui pri­ mus animi fervor interim concidit, quaeque denuo de sua vocatione haerere incipit, confessarium adit atque de suo voto interrogat. Quid ad casum? »! .ill Solutio I ni ' Duplex agitur votum, aliud peregrinandi quod mater atque sorores emiserunt, aliud religionis a sola Caecilia emissum. Utrumque votum fuit condicionatum futuro laeto nuntio; eo adveniente, condicio a qua pendebat impleta certo certius; ideo tentata votorum exsecutio, cui pater familias obstitit et offecit. Reviviscuntne post eius obitum? Negative, quidem, si paterfamilias donetur facultate irritandi directe tum vota uxoris emissa durante matrimonio tum omnia vota filiorum puberum non emanci­ patorum (prout esse praesumuntur in Casu nostro), et pater familias, de quo sermo, non modo peregrinationem et religionis ingressum impediverit, sed votum quoque peregrinationis et religionis irritaverit. Affirmative, contra, si patrifamilias illa denegatur potestas, saltem quoad votum filiae de amplectendo re­ ligioso statu. 372 Practice ergo, quod illa facultas valde dubia sit, ma­ xime quoad votum religionis a filia emissum, et quod in­ certum sit, in benigniore quoque sententia, an pater fa­ milias noster vota voluerit irritare aut eorum tantum 371 ' ·}'. !· ■ VOTI DISPENSATIO ET IRRITATIO 253 exsecutionem suspendere, petitio dispensationis est sua­ denda: quoad votum imprimis peregrinationis (non re­ servatum) ob angustias quibus mortuo patrefamilias uxor et filiae subiciuntur; quoad votum quoque religionis (re­ servatum), si Caeciliae fervore deminuto spes fundata desit de eius in claustrum receptione, saltem perseve­ rantia. Alii casus. C. II.—Mortuo coniuge, Pelagia emisit votum non am- 373 piius nubendi. Post annum attamen, cum velit ad secun­ das nuptias transire, votum aperit confessario, qui ad Sedem Apostolicam pronuntiat pro dispensatione recur­ rendum. An recte confessarius. Sol.—Votum non nubendi non est secundum se idem cum voto castitatis perfectae, nam secundum se nihil importat praeter coelibatum seu statum liberum; ad summum, abstinentiam ab usu coniugii seu ab actu venereo licito coniugibus—votum, e contra, perfectae ca­ stitatis excludit omnem actum venereum, internum quo­ que—. Attamen, cum agatur de voto privato, quod im­ primis interpretandum est secundum voventis intentio­ nem, votum non amplius nubendi potest ex intentione voventis unum esse cum voto castitatis perpetuae atque perfectae. Confessarius ergo debuit interrogare Pelagiam de intentione qua votum emisit. Si constat de intentione emittendi votum castitatis, non modo perpetuae, sed et perfectae, tunc quaerere debuit an votum fuerit emis­ sum absolute, id est absque condicione de futuro contin­ genti—v. gr., si filius sanitatem recuperaverit—, ideoque non disiunctive—v. gr., nisi maluero inservire hospitali— nec instar voti poenalis—v. gr. si me ruere contingat in peccatum—. Si affirmative ad haec omnia responderit —et votum, uti supponimus, emissum fuerit post imple- 254 DE IUSTITIA tum annum duodevigesimum—, sententia confessarii probanda; alias, e contra, reformanda. 374 C. III.—Secundilla quod votum perfectae et perpe­ tuae castitatis emiserat ante aetatem decem et octo an­ norum post hanc quoque aetatem quotidie renovat. Num propterea reservatum dicendum sit? Sol.—«Negative: votum namque semel emissum, non amplius dependet, tum quoad eius naturam tum quan­ tum ad eius obligationes, a voluntate voventis, sed per­ severare pergit qualiter ab initio emissum fuit; ab initio autem non erat reservatum; ergo neque in prosecutione temporis reservatum evadere potest. Aliud dicendum, si votum ante decimum octavum annum emissum, fuis­ set non absolutum, neque perpetuum, atque post com­ pletum decimum octavum annum renovatum fuisset tamquam absolutum et perpetuum, sicut est in voventis potestate; tunc evaderet certo reservatum». Sic Fanfanix. 375 C. IV.—Interdum Censurius irritat subditorum vota quin cognoscat votum specificum de quo agitur. Estne propterea invalida irritatio? Sol.—Negative. Non enim requiritur quod votum ir­ ritans cognoscat specifice votum irritandum; sufficit si dicat: Nolo te esse gravatum voto, aut: Aufero votum quod emisisti Si agitur de irritatione indirecta, «ipse suspendens ne quidem ipsam adimplementi impeditio­ nem necessario directe voluntarie intendat oportet; sed sufficit si, etiam votum ignorans neque ijlud suspendere ullo modo intendens, simpliciter tale ius suum prosequa­ tur, quod cum voti adimplemento stare nequit» 3. μ·1 WB » p 4" ,..11 1 Fanfani, Th. Mor., ΠΙ, 67. 2 Salmanticenses Mor., 1. c., η. 34. 3 Damen, art. cit. in Apollinaris, 1 (1928), p. 472. VOTI DISPENSATIO ET IRRITATIO 255 C. V.—Prudentius valde angitur quoad subditorum 376 vota irritanda, quoniam irritationem putat non modo illicitam sed et invalidam nisi causa proportionata adsit. Sol.—Ad irritationis directae validitatem nulla causa requiritur; ad eiusdem tametsi liceitatem causa exigatur proportionata sive iusta (can. 1312, § 1), cum sine tali causa nemo debeat potestatem dominativam exercere cum detrimento maioris boni, videlicet cultus Dei atque utilitatis voventis; absque iusta igitur causa votum sic irritare est, ut plurimum, peccatum veniale; erit autem mortale, si pariat grave damnum aut fiat ex contemptu religionis l. Verum si indirecta agitur irritatio, distin­ guendum est num detur ex potestate dominii aut ex pote­ state iurisdictionis. Si primum, aeque ac pro irritatione directa, nulla causa requiritur ut sit valida. Si alterum, causa omnino necessaria est, quem ad modum et pro valida dispensatione. Sed «ipsum praeiudicium caven­ dum, quod est fundamentum indispensabile validae su­ spensionis, per se etiam necessario causam sufficientem pro honestate eius suspensionis suppeditat...; per se, id est, nisi specialis ratio occurreret, ob quam quis a iure suo utendo abstinere deberet» 2. C. VI.—Utrum pater familias potestatem habeat ir- 377 ritandi directe vota puberum minorennium non eman­ cipatorum. Sol.—Ante Codicem quidam hanc facultatem denega­ bant, quidam concedebant, quidam limitabant, ne exten­ deretur nempe ad vota quibus pubes disponeret de sua 1 Prümmer, 1. c., n. 413.—Peccat pariter venialiter qui irritationem petit absque causa (Id., ib.). Et hic notare oportet quod si petens irrita­ tionem voti, voti omitteret circumstantiam, petens tantum licentiam ad aliquid contrarium voto agendum, irritatio ordinarie non valet, quia superior illam licentiam tribuens non supponitur velle irritare votum sibi Ignotum (Marc, Inst. Mor., I, 640, ed. 1927). 2 Damen, 1. c., p. 473. 256 DE IUSTITIA persona, v. gr., votum religionis vel castitatis. «Sunt qui censent, praesertim post Codicem promulgatum, vi pa­ triae potestatis omnia vota minorennium, etiam in pu­ bertate emissa, directe quoque irritari posse, cum can. 89 diserte dicat minorennem in exercitio suorum iurium potestati parentum vel tutorum obnoxium manere, iis exceptis in quibus ius minores a patria potestate exem­ ptos habet. Alii vero id non admittunt; et ratio est, quia, adepta pubertate, praesumitur filius habere discretionem ad vovendum requisitam, fitque sui iuris quantum ad divinum obsequium. Accedit quod secus etiam fere inu­ tile fuisset in can. 1309 pro minorennibus post decimum octavum aetatis annum votorum reservationem statuere; cum tunc ista vota multo facilius irritatione directa au­ ferri potuissent. Canon autem 89 sufficienter explicatur de potestate indirecta; hinc nulla urgens videtur esse ratio discedendi a doctrina ante Codicem communiter recepta. Cf. II-II, q. 88, a. 8, 2m» *. XXIX IURAMENTUM Doctrina. 378 Prout adducimus testes homines ad fidem adstruendam iis quae nobis asserentibus auditores aut nullatenus credunt aut non firmiter—quasi diceremus: Si mihi non creditis, sapientiori et veraciori credatis—, sic et invoca­ mus Deum quoque testem ut insufficiens humanum ver­ bum testimonio Omniscientis summeque Veracis con­ firmetur. Ideo iuramentum definitur: Invocatio Divini Nominis in testem veritatis (can. 1316). Dicitur invocatio, i Aertnys-Damen, Th. Mor., I. 490, ed. 1939.—Damen hanc alteram sententiam late defendit in art. cit. in Apollinaris, 2 (1929), p. 496 sqq., et 3 (1930), p. 109 s. IURAMENTUM 257 non enuntiatio, quia iurans non simpliciter asserit Deum omnia cognoscere prout sunt et testificari posse veraci­ ter, sed Deum ulterius invocat ut ferat testimonium, nunc aut in futuro, prout Sibi placuerit. Cum autem No­ men divinum invocare in confirmationem falsitatis, ir­ religiositatem gravem importet ideoque peccatum a Deo supremo vindice puniendum, et nemo censeatur poenas sibi praecari, nullus qui Deum admittit censetur Eum invocare qui falsum confirmet. Adiungimus Divini No­ minis, nam invocatio angelorum et sanctorum in testes, nisi agatur iuramentum implicitum, seu invocatio Dei per illos, a provincia iuramenti omnino exsulatl. Verba denique in testem veritatis ponimus, ut hanc invocatio­ nem Dei ab illa secernamus quae orationis est quaque a Deo petimus, non ut veritatem firmet, sed ut postulata concedat. Ad validum iuramentum duo necessaria sunt: inten- 379 tio iurandi, seu invocandi Deum in testem, atque formula qua sufficienter exprimatur haec invocatio Dei. Igitur si ex inndvertentia aut ex malitia animus iurandi desit, iuramentum invalidum—validum tamen, si animus unus desit implendi iuramentum—, et, etsi non absque causa 1 «Per creaturas rationales, nimirum per angelos, per Virginem Ma­ riam. per alios Sanctos iurare, tripliciter fieri potest. Primo, si per eos principaliter iuretur. quasi illos testes infallibiles veritatis invocare nita­ tur : et hoc est omnino illicitum et blasphemum, quia esset creaturis tribuere id quod ad divinum honorem solummodo spectat... Secundo modo potest fieri per has creaturas rationales iuramentum, si eas secundum scientiam et dignitatem propriam in testes adducamus, ad magis robo­ randam et firmandam propositionem, sed non ut testes infallibiles veri­ tatis, sed sicut alias personas in dignitate constitutas solemus in testes citare ut auctoritatem et fidem maiorem tribuant narrationi ; et sic non erit illicitum, sed non erit verum iuramentum... Tertio modo iuratur per has creaturas ut referuntur ad Deum, eo quod in eis Deus maxime eluceat...; et sic est verum et licitum iuramentum, in quo tacite invo­ catur divinum testimonium» (Salmanticenses Mor., tr. 17, de voto, etc., c. 2, n. 13). 19 258 DE IUSTITIA emissum, culpa non caret. Si formula sit ambigua, ad intentionem oportet attendatur: nam quae enuntiative seu narrative proferuntur, haec non important animum iurandi; bene, contra, quae invocative pronuntiantur. In formulis ambiguis hae ponuntur: Deus novit, Coram Deo loquor, Deus scit quod non mentior, Deus videt conscien­ tiam meam; immo, ubi interrogatio aut declaratio de iuramento non praecesserit, luro ita esse. Formula ta­ men: Deus est mihi testis, censetur satis clara et expli­ cita x. 380 Ad iurisiurandi liceitatem, tres condiciones requirun­ tur: veritas, iustitia atque iudicium. Iudicium, quidem, sive discretio, ne Deus invocetur absque reverentia debita tanto testi. Iustitia, pariter, ne Deus videlicet inducatur cooperator ad malum. Veritas, denique, in eo consistens ut qui iurans asserit, id dicat quod sentit, et qui iurans promittit, id quod promittit velit saltem (386) implere 1 2. Veritatis defectus constituit periurium stricte dictum; quod mortale peccatum est ex toto genere. Ac defectus sive iustitiae sive iudicii, constituens periurium late sum1 Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 464, ed. 1939; Noldin, Th. Mor., II. 243, ed. 1932. 2 «luramentum non est bonum nisi ei qui bene utitur iuramento. Ad bonum autem usum illius duo requiruntur, unum ex parte modi iurandi. aliud ex parte rei quae iuratur. Ex parte modi iurandi requiri­ tur quod quis non leviter, irreverenter, praecipitanter, absque iusta et legitima causa iuret, quia Deo iniuriam irrogat, eum absque iusta causa in testem adducendo; et ad hoc ponitur iudicium, nimirum discretio et ponderatio causae et necessitatis, et quod attendatur quod reverenter nomen Dei invocetur et omnia quae exiguntur ad debitum modum iurandi. Secundo exigitur in iuramento quod attendatur ad id quod per illud confirmatur, ut scilicet neque sit falsum, nec sit aliquid illicitum ; nam si sit falsum, efficitur Deus vel ignorans vel improbus, nam alte­ rutrum falsitatis testem esse oportet; si sit illicitum, efficitur Deus cooperator illius mali quod illius testimonio promittitur. Et ob id requi­ ritur veritas, per quam aliquis iuramenti confirmat quod verum est; et iustitia, per quam confirmat quod est licitum» (Salmanticenses Mor., 1. c„ n. 35). JURAMENTUM 259 ptum, non importat secundum se peccatum grave. Est attamen huiusmodi ex defectu iustitiae iuramentum sive assertorium quo quis utitur quasi peccati—puta detrac­ tionis—instrumento—v. gr., ut probabilior inde infamia fiat—, sive promissorium, quo quis promittit facere id quod inhonestum vel iniustum est—quamvis de peccato levi patrando promissio sit iurata, ut auctores tenent communius—. Ex defectu pariter iudicii grave fit iusiurandum ratione vel scandali vel periculi proximi peccati gravis ob aliarum condicionum defectum ’. Casus primus. Sophia, quae, cum iunior esset, prae imprudentia at- 381 que inscitia in insidias pessimi iuvenis deducta, turpem cum illo consuetudinem aliquando habuit, iam diu vitae rationem mutavit, atque nunc demum Aemilio occurrit, a quo, intuitu matrimonii, perdite amatur. At hic amoris stimulis continuo angitur, atque So­ phiam instanter adigit, ut iure iurando adstricta clare indicet an cum alio umquam turpiter se gesserit. Cuius immodestam postulationem illa, uti sibi iniuriosam, in­ dignabunda semper propulsavit; at id Aemilii sollicitudi­ nem atque suspiciones, nedum minuat, potius auget. Quare, ipsa, nolens suae famae detrimentum facere atque fortunatam nubendi occasionem amittere, a confessario quaerit an sibi liceat pristinam illam consuetudinem iuramento occultare. 1 «Si quis cum iuramendo se iactet de aliquo peccato etiam gravi, nonnisi venialiter peccat ratione iuramenti seu religionis; nam iura­ mentum eo solo fine pronuntiatur ut alios de suo peccato certiores red­ dat; in quo non est nisi quaedam animi levitas venialis... Venialiter peccat qui iurat aliquid contra consilia evangelica, ut v. gr. se non ingressurum Religionem, non dare eleemosynam. Ratio est, quia hic po­ tius affirmat se esse sic dispositum» (Marc, Inst. Mor., I, 609, sq.. ed. 1927). 260 DE IUSTITIA Quid de casu Sophiae indicandum sit, quidque illi consulendum. Solutio Supponimus turpem consuetudinem cui induisit So­ phia cum pessimo illo iuvene ad fornicationem porrectam fuisse; quae tamen occulta perseverat. Supponimus quo­ que huius consuetudinis absentiam non apponendam esse ab Aemilio condicionem sine qua non futuro consensui matrimonii; etsi demus Aemilium valedicturum nuptiis cum Sophia hanc ubi noverit ab alio fuisse cognitam. His in adiunctis Sophia non tenetur Aemilio revelare turpem suam consuetudinem; neque tenetur, ex iustitia, a nuptiis cum eo desistere. Si Aemilius igitur ipsam de re interroget, Sophia, etsi nequeat uti mendacio vel re­ strictione pure mentali, valet attamen respondens ad­ hibere late mentalem restrictionem, dicens, v. gr.: In­ nocens sum a tali consuetudine, si peccatum per paenitentiam remissum fuerat (ut videtur ex eius fiducia ad confessarium), aut: Numquam cum alio turpe quid egi, subintellegens in communi aestimatione, vel ad aperien­ dum tibi, seu vel quod debeam tibi revelare. Hanc quancumque responsionem potest firmare iuramento. Quo­ niam dum Aemilius nullum incurrit damnum Sophia, praeterquam non tenetur se diffamare, malum incurret grave si perpetuo maneat inupta. 383 At confessarius, dum iuramentum huiuscemodi pro­ fert in casu licitum, Sophiam pariter moneat cum de 382 1 Suppono virginem et corruptam non differre physice notabiliter; neque ideo corruptam esse noxiam, minusve utilem ad fines matrimonii. Notabilis quae differentia exstat moralis est. scilicet in opinione sive fama. Opinio autem vel fama est de rebus publicis, non occultis. Igitur dum peccatum occultum fuerit, si femina videlicet communiter reputa­ tur virgo, eius valor moralis unus est et idem ac si virgo realiter esset. IUR AMENTUM 261 probabili perdiuturna molestia ex suspicionibus Aemilii non facile sopiendis, tum de futura cui se exponit vita misera, si quando scilicet pravae illius consuetudinis conscius Aemilius fiat. Si tamen omnibus perpensis So­ phia mavult haec sustinere incommoda potius quam abs­ tinere a nuptiis, quarum, si oblatam non arripiat, oc­ casionem dimittet in perpetuum, ab illomet praestando non prohibeat (cfr. 499 ss.). Alii casus. C. II.—Pompilius a iureiurando cordetenus abhorret; 384 hinc a confessario sciscitatur num liceat iuramentum praestare absque iurandi' animo. Sol.—Negative. Talis siquidem actus mendacium innuit—ostendit enim animum qui non adest—atque ad­ versatur fini iuramenti, unde et est civili consortio per­ niciosus. Hinc damnata fuit ab Innoc. XI propositio: «Cum causa licitum est lurare sine animo iurandi, sive res sit levis sive gravis» (Denz. 1175). Sic autem iurare in confirmationem falsi, aut in iudicio, aut in contractibus, aut in re gravi, est peccatum mortale: ibi quidem, nam inducitur Deus falsitatis testis, quamvis externe tantum; hic vero, quia contemnitur verum ius iudicis vel contra­ hentis, aut non caret gravi damno, sive particulari sive sociali. Ficte tamen iurare in confirmationem veri—sive quia verum est quod narratur, sive quia vere intendit promissum adimplere—extra praedictos casus a multis theologorum habetur peccatum dumtaxat leve, propter vanam nempe usurpationem divini Nominis, quae tunc videtur non involvere irreverentiam gravem 1 Ficte iurans se aliquid acturum vel daturum non tenetur illud facere vel praestare ex vi iuramenti. utpote quod ponitur nullum ; po­ test tamen teneri ratione cum scandali tum damni, cuius alias exsisteret vera causa. 262 C. III.—Eulampia, mater familias, interdum sic in fi­ lios male agentes irascitur ut expresse iuret se illos acri­ ter punituram. Sed cum postea a punitione abstineat, dubitat num peccet infidelis iuriiurando. Sol.—Negative, ut plurimum; vel quod non adest in­ tentio iurandi, verum terrendi filios; vel quod cogitabat vindictam inordinatam seu supra demerita delinquen­ tium; vel quod supervenit causa excusans, v. gr., quod fi­ lii se emendarunt vel emendationem promiserunt, aut ne fletus conturbet domum, iam pacatam, ut Caietanus loquitur l. 386 C. IV.—Maxima, nobilis etsi femina, solet iuramento firmare promissiones quas amicis et pauperibus facit de donis vel eleemosynis elargiendis; nacta occasionem petit a confessario num peccet graviter iurans sine inten­ tione dandi vel non dans quod intendebat dare. Sol.—luramentum promissorium obligat sub gravi ex toto genere qua praesentem assertionem importat; pec­ cat ideo mortaliter qui iurans se aliquid acturum, omis­ surum, daturum, non habet intentionem seu propositum implendi quod se impleturum iurat. Ipsam tamen adim­ pletionem non urgent moderni, ut plurimum, sub mor­ tali ubi levis exsistat materia iuramenti; quoad actum ergo ponendum, omittendum, remve praestandam, iuramentum promissorium autumant obligare sub gravi ex genere; nec huius obligationis attenuationem, quam in voventis optione reliquerunt (346), committunt iurantis voluntati2. n ί lu Ml ·» rll H. 'Γ u •w ij* vH iustitia 385 7” N ΜιΙ ,Η ' JI DE 1 Caietanus, in II-II, 89. 7, n. 2. - Hanc modernorum communiorem sententiam redderet consenta­ neam qui distingueret diversas partes quas Deus in iuramento promissorio obtinet: invocatur enim ut testis praesentis intentionis; non atta­ men ut testis futurae exsecutionis, quae ipsamet suo tempore innotescet. Quoad hanc exsecutionem \ocatur fideiiussor, iudex nempe et arbiter; Eius Justitiae atque vindictae se iurans committit. Porro ex quo Deus IU RAMENTUM 263 C. V.—Nonnumquam laici et clerici praestare debent 387 in regione iuramentum fidelitatis principi vel gubernio. Sed plures anxii sunt de huius iuramenti liceitate. Sol.—Respondet Prümmer: «lusiurandum fidelitatis (supposito legitimo gubernio) per se licitum est. Si quan­ do sacerdotes aut episcopi cogantur ad praestandum huiusmodi insiurandum, imprimis attendenda sunt Con­ cordata vigentia inter S. Sedem et potestatem civilem. Deinde iurans neque potest neque debet ex virtute reli­ gionis se obligare ad observandas omnes et singulas leges etiam iniquas istius regionis, sed debet semper subaudi­ re clausulam: salvis legibus Dei et Ecclesiae. Ceterum sensus iurisiurandi praestiti non alius solet esse, ac ut sacerdos aut episcopus nihil velit moliri contra legitimam auctoritatem civilem, et quod intendat fideliter munus sibi concreditum exercere. Officiales et milites non obli­ gantur vi iurisiurandi fidelitatis ad res illicitas, cum nemo possit se obligare coram Deo ad rem illicitam» \ C. VI.—Mos est in acatholica regione petendi a ma- 388 gistratibus civilibus iuramentum de munere fideliter im­ plendo. Licebitne catholico iurare super Biblia protestantica? Sol.—«Certum est hoc non licere, si gubernium tale iusiurandum non absolute requirat. Si illud imponitur, poterit catholicus, praemissa protestatione, super Biblia haereticali iurare. Saltem praemittat clausulam: quate­ nus continet verbum Dei... Non sunt excusabiles qui, data facultate petendi vel secum afferendi versionem catholi­ cam, Biblia corrupta utuntur». Ita Mare*12. eligitur iudex et arbiter, exsulat a iurante definitio normae atque men­ surae; Ille puniet pro meritis: graviter, si materia est gravis; leviter, si levis. 1 Prümmer, Th. Mor., II, 452, ed. 1928. 2 Marc, 1. c., η. 611.—Ad quaestionem: Utrum liceat Iurare v. gr. super Koranum, sic Fanfani (Th. Mor., Ill, 36): «Resp. cum distinctio- 264 DE IUSTITIA Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Gau­ dium de periurio, etsi materiali, ob bonum effectum (I, 266); lurans per vitam Dei vel Sanctorum (II, 151); Dicens «renego Deum nisi te percussero; hoc est ita ve­ rum sicut Deus» (Π, 152). XXX. DIVINATIO Doctrina. 389 Divinatio definiri potest: inquisitio cognitionis rerum occultarum ope demonis. Huiusmodi interventus potest expresse aut tacite esse volitus; expresse, si praecesse­ rit pactum vel invocatio; tacite, dum quis inquisitioni vacat mediis quae naturaliter vana vel inepta, insuffi­ cientia vel improportionata cognoscit, nam quem exitum non expectat a causis naturalibus neque a Deo et caeliti­ bus, hunc expectat ex ingerentia diaboli—qui, de cetero, ultro occasionem arripit ut satisfaciens curiositati homi­ nis, hunc sibi devinciat et a vera religione fideque paulatim elonget. Et si quidem daemon explicite invocetur, habemus necromantiam—sub qua veniunt praestigium, divinatio somniorum, necromantia, divinatio per pythones, hydromantia, geomantia, aeromantia, pyromantia et aruspicium—; si vero tacite, dum cognitio quaeritur in rebus fortuitis locus est auguriis—sub quibus astrologia iudiciaria, chiromantia, spatulamantia, auspicium, augu­ rium et omen—, prout dum cognitio quaeritur in intentis ne: a; si iuramentum exigitur tanquam actum religiosum vel etiam in odium fidei, negative omnino, etiam per solum actum externum: esset enim vel negatio, saltem externa, fidei, vel communicatio immediata in divinis cum infidelibus; quae ambo numquam licent; b) si vero non ita iuramentum exigitur, sed potius ut pars solemnitatum mere civilium, tunc proportlonata de causa et remoto scandalo, licitum esse potest». DIVINATIO 265 locus adest sortibus—sub qua geomantia pariter ac sors. «Sortes proprie dicuntur, cum aliquid fit ut, eius even- 390 tu considerato, aliquid occultum innotescat. Et si quidem quaeratur iudicio sortium quid cui sit exhibendum, sive illud sit res possessa, sive sit honor, seu dignitas, seu poe­ na aut actio aliqua, vocatur sors divisoria. Si autem in­ quiratur quid agere oporteat, vocatur sors consultoria. Si vero quaeratur quid sit futurum [vel occultum], vocatur sors divinatoria * *. Ad huiusmodi sortilegia pertinet divinatio per char­ tas, ad quam plura reducuntur, utputa «quod quibusdam cedulis reconditis in occulto, dum in quibusdam earum diversa scribuntur, in aliis vero nihil, discernitur quid accipientibus cedulas contingere debeat, vel de eis quid oporteat fieri...; quod quibusdam festucis inaequalibus absconditis, diversa circa aliquos indicantur ex eo quod maiorem vel minorem accipiunt...; taxillorum proiectio..., duella..., iudicia ferri candentis vel aquae vel alia huiusmodi» a. In Theologia divinatio venit superstitionis pars, vi- 391 tium ergo religioni oppositum; nam dum religio soli Deo debitum cultum offert, superstitio tribuit aut Deo cul­ tum indebitum, aut creaturis cultum qui soli Deo debetur. Facit autem ad cultum Dei quod eius auxilium invo­ cetur; et sic pertinet ad cultum daemoniorum quod horum petamus patrocinium ·'*, eos sive expresse invo1 S. Thomas, Summa Theol., Π-ΙΙ, 95, 8. 3 Id., opusc. De sortibus, c. 3, ed. Mandonnet, III, p. 149 sq. 3 «Licet uti pacto daemonis, absolute loquendo, videatur ad societa­ tem, et non ad cultum spectare; ac per hoc, divinationem non esse spe­ ciem superstitionis, cuius est exhibere cultum creaturae, etc. : si tamen diligentius attendamus quod ratione divinae excellentiae sublectionem profiteri Deo religionis est, videbimus quod ratione affectatae excellien- 266 I I * •H I I ' *1· Φ» /I M iJ’ Vll DE IUSTITIA cando, eis sive occulte inquisitioni nostrae se ingeren­ tibus. Fiat cum expressa invocatione aut tacita, cum aut sine pacto cum daemonibus a quibus responsum expectatur, divinatio est unius speciei; et a fortiori, fiat uno me­ dio aut altero. Per se igitur innecessarium est haec in confessione declarare. Per accidens tamen ea oportet a paenitente manifestentur, aut propter peccata quae qui­ busdam divinationibus adiuncta sunt, aut propter pro­ babiliorem quarundam gravitatem. Nam etsi divinatio, cum expressa aut tacita invocatio­ ne daemonis, sit peccatum mortale ex toto genere, quia exhibet cultum diabolo, fovet commercium manifestum cum hoste Dei—etiam in parva materia invocare diabo­ lum est gravis iniuria Deo—, immo cum hoste nostro in­ fensissimo, ducens facile in apostasiam a fide aliaque gravissima peccata, divinatio cum invocatione dumtaxat tacita veniale fit, ob actus imperfectionem, si ex ignoran­ tia vel simplicitate, ex ioco aut levitate, ex defectu fi­ dei quam quis tribuit responsis ’. Verum non excusatur a mortali qui sciens media esse improportionata, illa ad­ hiberet2 quantumvis protestetur contra diabolicam ingerentiam. Licet utraque peccatum grave, divinatio cum expresa invocatione est gravior 392 Sed non omnis inquisitio futurorum superstitiosa est pronuntianda et ad divinationem redigenda. Quaedam tiae divinae a daemone profiteri se sublectum daemoni, implorando illius consilium vel auxilium, superstitionis est. Constat autem quod uti pacto cum daemone est profiteri se indigentem daemone, ac per hoc illi subditum: omnis enim indigens, quatenus indigens est, subicitur illi cuius opera indiget» (Caietanus, in ll-ll, 95, 2, n. 6). 1 Prümmer, Th. Mor., II 512, ed. 1928. 3 Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 419, ed. 1939. 3 «Multo gravius est daemones invocare quam aliqua facere quibus dignum sit ut se daemones ingerant» (S. Thomas, Summa Theol., Π-Π, 95. 3. lm). DIVINATIO 237 enim futura necessaria sunt quae possunt in suis causis certitudinaliter praenosci; quaedam alia sunt, e contra, libera, quae tamen valent in suis causis praevideri pro­ babiliter seu coniecturaliter. Sed nec omnis investigatio rei occultae excedit mediorum naturalium virtutem: omnes siquidem inventiones quibus aetas nostra ditata est, aliquid revelant prius ignotum, quasi per saecula sepultum in mysterio. Qui igitur probabili et rationabili argumento putat adesse sibi medium aliquod naturale aptum notitiae percipiendae, is licite potest vacare inqui­ sitioni, protestatione emissa adversus omnem interven­ tum diaboli, semoto scandalo, ceterisque denique remo­ tis quorum adiunctio aut nullum experimento subsidium praestat aut periculo committeret, nedum fidem vel mo­ res, caritatem quoque ac iustitiam qua tenemur ad nos nobisque proximos. Ut Willwoll enim animadvertit: «Si v. gr. medicus, rationem principiorum suae scientiae ha­ bendo, seria experimenta etiam in re obscura instituit non est idem ac si laicus in tali scientia occulta et futura quaecumque, velut mortem mariti militis aut sexum masculinum prolis in utero materno imprudenti et saepe indecoro modo indicit et homines ad superstitiones tra­ hit» Constat pariter eum qui ex probabili tantum con­ sectario normam conciperet se gerendi in re magni mo­ menti et imprudenter agere et facile peccare contra ca­ ritatem sibi debitam, immo et contra iustitiam si proce­ deret inde, temerarius, ad aestimandum vel denuntian­ dum proximum ut sontem vel suspectum. Casus primus. Proculus, acuti ingenii vir, ex astrorum, solis et lunae 393 observatione, dies fautos vel infaustos et humanarum 1 Willwoll, De factis radioaesthesiae, in Periodica, 31 (1942), p. 285. 268 DE IUSTITIA actionum eventus praenuntiat, tantaque apud omnes gaudet persuasione ut a mercatoribus maritimam navi­ gationem adgredientibus, ab artificibus, ab agricolis, a genitoribus de filiorum suorum moribus in futurum tem­ pus sollicitis consulatur. An Proculus omnia haec sine superstitione praenun­ tiet et licite praestare possit. Solutio 394 NI 0 |m( I'M' ijl Si revera peritus sit in re astronomica, Proculus po­ test quidem sine superstitione et licite monere navigan­ tes, artifices et agricolas de futura tempestate sive tran­ quillitate, siccitate vel pluvia. Ad rem Angelicus: «Si quis enim cornicula frequenter crocitante, mox futuram prae­ nuntiet pluviam, non est nugatoriae superstitionis: mo­ ventur enim animalia quodam naturali instinctu ex im­ pressione corporum caelestium, secundum dispositionem aeris ad temporis cognitionem, secundum quod est neces­ sarium naturae ipsorum, secundum illud 1er. 8, 7: Mil­ vus in caelo cognovit tempus suum; turtur et hirundo et ciconia custodierunt tempus adventus sui» *. Potest quo­ que parentibus sollicitis denuntiare probabiles futuros mores genitorum, si tamen genitorum noscat indolem, temperamentum, characterem. Ipsemet D. Thomas: «Quia stultorum, secundum Salomonem Eccl. 1, 15, infi­ nitus est numerus, in paucis autem perfecte ratio domi­ natur, in pluribus hominum inclinationes caelestium cor­ porum sortiuntur effectum. Et propter hoc quandoque astrologi ex inspectione stellarum vera praenuntiant, praecipue circa communes eventus» 12. 1 S. Thomas, opusc. De sortibus, c. 5. p. 159 s. 1 Id., ib.. c. 4, p. 154. DIVINATIO 269 Attamen, ubi peritia careat, observatio astrorum non esset Proculo nisi medium vanum et inane, ideoque illi­ cite ageret atque superstitiose dum practice aut non ex­ cludit diaboli interventum, aut alios, naturalis suae im­ peritiae inconscios, superstitiosos fovet vel reddit. Alii casus. C. II.—Num sit peccato immunis qui, etsi mediis cer- 395 to improportionatis ad notitiam capessendam usus, pro­ testatur attamen expresse se nullum cum diabolo com­ mercium velle. Sol.—Negative: quamvis enim actu signato commer­ cium diabolicum excludat, ipsum tamen admittit actu exercito; notitiam enim non expectans e causis natura­ libus, neque a Deo vel angelis, eam obtinere cupit ope daemonis. C. III.—Petronius uxorem ducere statuit; dubius au- 396 tem quamnam ex pluribus puellis sibi oblatis eligere de­ beat, ab amico consilium petit. Sic autem iste: «Perge, inquit, nocte proxima sancti Andreae inter undecimam et duodecimam horam ad flumen vicinum, et in aquis velut in speculo quodam imaginem futurae sponsae vi­ debis». Accepto consilio, praescripta nocte, dum luna cla­ rius nitebat, facemque quodam modo praebebat, Petro­ nius ad flumen impiger se contulit. Verum, dum super ripam stans superiori corporis parte se inclinavit, ut for­ mam puellae in aquis relucentem perfectius contemplari posset, ripa inopinato sub pedibus dilabente, in flumen velut plumbum prolapsus fuit. An Petronius culpae gra­ vis ob huiusmodi factum arguendus sit? Sol.—Ferreres respondet: «Affirmative. Medium enim istud a Petronio adhibitum a labe superstitionis nullate- 270 DE IUSTITIA nus excusari potest, siquidem omni prorsus virtute natu­ rali destituitur ad effectum intentum producendum. Ete­ nim, ad quid illa circumstantia ut inspectio fieri debeat tali nocte, scilicet S. Andreae? Cumam, inter undecimam et duodecimam horam? Insuper, quomodo aqua fluminis vim habere potest repraesentandi futurae sponsae effi­ giem? Sane impressio illa neque a Deo, neque ab Angelo bono, neque ab aliquo homine in illis circumstantiis exspectari potuit. Ergo, si illud fiat, a solo daemone, qui in similibus se immiscere solet, ut homines decipiat et secum in barathrum aeternae damnationis involvat, ex­ spectari debet» \ 397 C. IV.—Dum Clotildes procul ab Urbe aestivo tempo­ re rusticabatur, fures eius domum clam ingressi, grande argenti pondus atque magnum textilium numerum surripuerunt. lam vero, cum publicorum ministrorum inda­ gationes incassum cesserint, moerens atque irata domi­ na vellet notissimam quandam mulierem, quae solet lu­ soriis chartulis et praesentia et futura divinare, hac de re percontari. At confessarius dicit hoc illicitum. Sol.—Optime confessarius: agitur enim de divinatio­ ne per lusorias chartulas et de muliere notissima ob eius praesentium atque futurorum cognitionem, de consulen­ te credula, immo parata quae pro responso offerat ma­ gnam pecuniae summam. Nam etsi, prout animadvertit Merkelbach2, ii qui dicuntur per chartas divinare non credant, uti plurimum, suae arti; quoniam tamen fin­ gunt se serio agere, peccant iniuste decipiendo et coope­ rando superstitiosis inquirentibus. Id ipsum Genicot3, 1 Ferreres, Casus Conse., I. 279, ed. 1926.—At forsan expectari potest veluti effectus psychologicus praedilectionis Petronii inconsciae. 2 Merkelbach. Th. Mor., Π. 784, ed. 3. 3 Genicot, Casus Conse., 66, ed. 1928. DIVINATIO 271 quoad feminam quae chartulis utebatur ad danda con­ sulentibus responsa: «Interroganda est utrum ipsa vel ii qui eam consulunt firmam fidem huic divinationi adhi­ beant, an tantum ex ioco et levitate agant. In priori hypothesi, sub gravi adigenda est ut chartis legendis et somniis explicandis abstineat; in posteriore, non peccat dum pro honesto lucro aliorum voluptati deservit. Rarius ob propriam superstitionem, crebrius ob consulentium credulitatem, praesertim si soli veniunt neque ita levem pecuniae summam offerunt, sub gravi ab his ineptiis pro­ hibenda erit». Hoc quoad divinatricem. Nam Clotildes peccaret iniustitia si ex una eiusdem responsione procederet ad accusandum Titium, Caium, Sempronium de argenti atque textilium furto. C. V.—Cum rector communitatis eligendus esset ne- 398 que votorum numerum, post repetitas votationes, ullus obtineret sufficientem, convenerunt omnes electores ut ille haberetur ab omnibus electus super quem sors con­ tingeret. Dicemus ne sortem hanc illicitam? Sol.—Si agebatur de eligendo rectore communitatis civilis, nec leges id prohibeant, negative: «quia terrenae dignitatis officium ad temporalia dispensanda ordinatur, potest etiam licite ad huiusmodi sortes haberi recursus, si aliter electio concors esse non potest: quamvis enim rector quaerendus sit non sorte, sed industria prudens, tolerabilius tamen est sorte saecularem rectorem quaere­ re quam populum dissensionibus laborare. De rectore vero spirituali est alia ratio» \ 1 S. Thomas, 1. c., c. 5. p. 162. 272 DE IUSTITIA XXXI. RADIAESTHESIA Doctrina. 399 ΜI IJ' vli 9 Radiaesthesia nominat artem—quidam volunt scien­ tiae—pertingendi ad cognitionem occultorum, forsan et futurorum, per captionem irradiationum quas emitterent corpora 1 quasque nonnulli, sensibilitate praediti peculia­ ri et peculiariter exculta, ope virgae vel penduli percipe­ rent. Supponit igitur radiaesthesia corpus quodlibet irra­ diationes quasdam emittere quae, sensibus externis imperceptibiles, possunt tamen captari (ut aiunt) seu apprehendi. Irradiationes istae e rebus vel e personis emanantes in omnibus manerent quae rebus personisve adhaeserunt (vestigia). Immo vel illa quae dumtaxat si­ milia sunt vel quae cum rebus personisve relationem di­ cunt, omnia venire media opportuna (testimonia) ad cap­ tandas irradiationes rerum et personarum 2. Distinguitur radiaesthesia communis, quae versatur circa obiecta occulta, praesentia tamen secundum locum atque tempus—v. gr. circa aquas fluentes et metalla la­ tentia sub terra quam investigator pedibus calcat, circa internam hominis adstantis aegritudinem—et radiaes­ thesia a longe, seu teleradiaesthesia, quae versatur circa 1 «Le irradiazioni sono emanazioni impercepibili, direttamentc, dai nostri cinque sensi, le quali si sprigionano da qualsiasi corpo animale, vegetale o minerale, e che si spandono nell’atmosfera presso a poco come awiene per le onde sonore, approggiate (direi) quasi a quelle elettriche, che si diffondono per l'etere e vanno, libere e misteriose da un punto all'altro dei nostro pianeta e... forse, al di là» (Zampa, Elementi di Radiestesia. p. 3. ed. 1941). 1 «Materie, oggetti, fotografle, ecc„ che servono a determinare il contatto delToperatore con le materie o le persone che sono oggetto dei suo studio, si chiamano testimonl» (Grandori, Prodigi dei pendolo, p. 126 ed. 1941). RADIAESTHESIA 273 res et eventus distantes loco et tempore—v. gr. si ad in­ veniendas aquas subterraneas regionis dissitae quis uta­ tur pendulo super chartam regionis topographicam, ad sciendum num aliquis sit mortuus qui nationem exteram inhabitat quis imponat pendulum super eius photographiam, litteras, domi servatam vestem. Et usus quidem virgae divinatoriae ad inveniendas 400 aquas vel metalla notus a saeculis (cf. 407). Recens atta­ men controversia circa efficaciam quam plures e culto­ ribus radiaesthesiae tribuunt pendulo. Nam dum aliqui scientiarum physicarum periti iis quae facta dicuntur fidem denegant \ alii experimenta propria congerunt et producunt uti ab omni suspicione remotissima. Suprema S. Congr. S. Officii de radiaesthesiae usu decretum dedit (26 martii 1942), protestata simul «quin tamen quaestiones scientificas de Radiaesthesia hoc De­ creto attingere velit» 2. Rationem ergo agendi prudentissimam S. Congregationis aemulantes, oportet ne theolo­ gi tamquam superstitiosam condemnemus quancumque scrutationem radiaesthesicam. Nam si praenuntiatio cer­ ta futuri liberi vires naturales transgrediatur—sed et in­ sitas vires diaboli—, plura manent phenomena quae ce­ lebratarum irradiationum ope naturaliter explicari pos­ sunt. 1 Gemelli (Radiestesia e Rabdomanzia, in L’Osservatore Romano, 9 nov. 1941) narrat de Commissione instructa ad localizandas aquas sub­ terraneas, cui plures radiaesthetici contulerunt operam, prorsus tamen inanem. Bon (Medicina e Religione, p. 301, ed. 1940) refert pariter plu­ res e cultoribus Radiaesthesiae laborasse in Congressibus Avennionensi (1932) et Losannensi (1934) super tabulas geographicas, fotographicas, immo et super manuscripta, absque exitu positivo; ideo cum Richet con­ cludit (p. 302) : «I successi radioestetici si presentano, il più delle volte, con lo stesso imprevisto della caduta degli aeroliti». 3 Cfr. infra, 405n,—«Motiva enim quae peritos alios ad neganda omnia facta radiaesthesica, alios ad admittenda satis multa Inducunt cum veritatibus religionis nihil commune habent» (Creusen, De decre­ to S. Officii, in Periodica, 31 [1942], p. 286). 20 274 401 t DE iustitia At cum probabilitas quam concedere nunc licet novae scientiae tenuis profecto sit, imprudens prorshs foret qui eius responsis se committeret in re magni momenti; nam, praeter periculum superstitionis 1 et scandali, tenemur damnum tam alienum quam proprium, etiamsi tempora­ le, vitare, quod facile exponitur discrimini (392). I I Casus primus. 402 > I* Wl » » ? I-1 Û Timolaus publicis ministris de patrato apud domum bancariam insigni furto investigantibus se libenter offert ut ope radiaesthesiae furti auctores detegat ignotos; ait enim per radiaesthesiae vim non modo res deperditas se iamiam invenisse, verum et multo adhuc mirabilia se fuisse assecutum. Unus autem e ministris, divinationem timens superstitiosam, a sacerdote petit num sibi in casu auxilio radiaesthesici uti liceat. I Solutio id1 XXXII. VANAE OBSERVANTIAE Doctrina. $ 409 ■ I ; ) ,) i • Vanae observantiae illae sunt quibus nec a natura nec a Deo virtus inest quam eis attribuit homo in vitae et activitatis directionem. Et quia effectum quem quis non expectat a natura neque a Deo, expectare relinquitur a diabolo, vanae observantiae ad superstitionem reducun­ tur, qua quis diabodi patrocinium postulat. Ideo defi­ niuntur: daemonis invocatio ad vitam vel activitatem dirigendam. Prouti divinatio, valent esse cum daemonis invocatione pactoque explicito et implicito (389); verum dum divinatio ad instructionem, ipsae in directionem ordinantur. Distinguuntur in artem notoriam, observantiam sanitatum et observantiam eventuum. Ars notoria est illa qua quis utitur ut obtineat sine labore vel studio scientiam, v. gr. per solam inspectionem quarundam figurarum vel prolationem verborum ignotorum. Observantia sanitatum innuit verba, signa caeremoniasve adhibitas ad morbos sive curandos sive oraecavendos2. Observantia demum eventuum praecognitionem nominat rei prosperae aut adversae ex eventibus fortuitis observatis 3 . ________ 1 Aertnys-Damen, Th. Mor., I, 428, ed. 17. 2 In his Salmanticenses Mor. illos enumerant «qui secum gestant quasdam figuras astronomicas ad varios morbos curandos, v. gr. figu­ ram Leonis scultam in auro in Leonis signo, quam fingunt valere contra hydropem, pestem, febres et phantasmata melancholica» (tr. 21, de praeceptis Decalogi, c. 11, n. 102). 3 «His adiunguntur millia Inanissimarum observantiarum, si mem­ brum aliquod salierit, si iunctim ambulantibus amicis, lapis, aut ca- i VANAE OBSERVANTIAE 279 Ad vanas observantias timor fascini pertinet; credi- 410 tur enim homo nocere posse hominem solo intuitu. Quod si timor dumtaxat adsit, habemus eventuum observan­ tiam; si vero utatur aliquis amuletis aliisve mediis ad nocumenta corporis propulsanda, observantiam habemus sanitatum. Ad eventuum vel sanitatum observantias spectant quoque quae male ominosa dicuntur passim, utputa nu­ merus tredecimus, occursus vetulae et alia huiusmodi, quae ideo nonnulli fugiunt quod ab illis infortunium cor­ porale aut temporale timeant; vanae insuper viae atque deprecationes, assumptae sive ad medendos morbos 1 sive ad bonam fortunam inducendam, adversam elongandam. Somnia denique, etsi in divinationibus numerentur prout faciunt ad cognitionem futurorum (389), adnumerari possunt ad vanas observantias, si accipiantur uti in­ dicia futuri prosperi aut infensi. Quod ad moralitatem observantiarum attinet, iam 411 Caietanus2 animadvertit observantiis vanis quem vacare posse quatenus vanis, id est non expectans notitiam vel fortunam ex ipsis nisi a casu; tunc aderit peccatum ve­ niale ob vanitatem sive otiositatem. At potest quis vacare ipsis quatenus utilibus, hoc est expectans notitiam vel fortunam ex secreta illorum virtute. Hanc secretam virtutem qui naturalem putat probanis, aut puer medius intervenerit...; limen calcare, cum ante domum suam transit; redire ad lectum, si quis cum se calceat, sternutaverit; redire domum, si procedens offenderit ; cum vestis a soricibus roditur, plus tremere suspicione mali futuri quam praesens damnum dolere» (S. Augustinus, 2, De doctrina Christiana, cap. 29; PL 34, 50s). 1 Huc pertinet ensalmus, qui «nihil aliud est quam orationes quaedam ex certis verborum, praesertim sacrorum, formulis coordinatae ad mor­ bos et vulnera sananda» (Salmanticenses Mor., 1. c., n. 123) ; quique ideo sic appellatus fuit quoniam ex psalmorum verbis ut plurimum compositus (Id., ib.). 2 Caietanus, in II-II, 95, 2, n. 3. 280 -4 •ί 4 Ml ··· DE JUSTITIA bilem aut possibilem peccare potest ob nimiam credulitatem vel formidinem; superstitionis tamen non incur­ rit peccatum. Verum incurrit culpam gravem qui ex cre­ dulitate vel timore ducatur inde ad praeceptum aliquod transgrediendum obligans sub mortali; immo si totam vitam suam dirigeret illis mediis, nam tunc peccaret gra­ viter imprudentia (392). Ut plurimum attamen erit culpa levis maxime dum credulus vel timidus id facit aut omit­ tit quod nullo praecepto adstringatur ut omittat vel fa­ ciat \ Et hoc quidem praecipuum locum obtinet ubi mutfua relatio ex personali petitur experientia, seniorum tra­ ditione, vel opinione vulgi. Qui secretam illam virtutem aestimaret rei inesse a Deo, is peccare potest credulitate, nec continuo supersti­ tione peccat. Ita qui putat somnium sibi divinitus immis­ sum; qui alicui orationi aut certis praecandi formulis omnimodam tribuit efficaciam 2. 412 Si secretam denique virtutem quis attribuat diabolo, aut quia certis mediis utitur quasi ritu diabolico vel ma­ gico—quasi sacramentis vel sacramentalibus ipsius dae­ monis—, aut quia cum diabolo pactum iniit, aut quia diabolicum petit patrocinium, immo quia conscius rei inefficaciae naturalis, praeternaturalem neque divinam tentât, is omnis peccat superstitione, cum expresse aut tacite invocet diaboli interventum. Hoc peccatum, speci­ fice unum in diversis observantiis vanis, specifice distin­ ctum a peccatis cultus indebiti, idololatriae atque divinationis, licet omnia superstitiosa sint et religioni adversa, 1 «Cum nullo praecepto cogantur tredecim numero mensae assidere vel ferla VI iter facere, vel tali gestu abstinere, aliquam maiorem securi­ tatem ex observantia, quam ceterum parum rationabilem esse fatebuntur, capere cogitant... Ac maior est inordinatio eius qui positive quaedam adhibet quam qui quaedam ex isto timore omittit» (Vermeersch. Th. Mot., Π. 242. ed. 1928). 1 Ipsi Ecclesiae exorcismi non habent effectum infallibilem ; a fortio­ ri igitur aliae preces privatae. i VANAE OBSERVANTIAE 231 hoc inquam peccatum est grave ex toto genere, quia non admittit materiae parvitatem. Potest tamen fieri veniale propter actus humani imperfectionem. Ideo extra casum invocationis daemonis expressae, plures a mortali ex­ cusantur, tum propter inconsiderationem seu ignoran­ tiam tum ob fidei defectum quam tribuunt hisce me­ diis: sicut etenim dum sumus in angustiis, v. gr. morbo, tentamus omnia media sive remedia, quin fidem illis cer­ tam tribuamus, sic valet quis adhibere vanas observan­ tias absque plena fiducia. Casus primus. Priscilla, nobilis atque pia matrona, licet in rebus cum 413 profanis tum religiosis videatur satis exculta, non raro attamen somniis in sua agendi ratione ducitur iisdemque ut publica ludat alea, praesertim si defunctorum species in somniis obversetur, utitur. Estne de mortali arguenda? Solutio Somnia, imprimis, secernenda sunt naturalia a prae- 414 ternaturalibus, quorum quaedam immissa a causa bona (Deo, angelis), quaedam a causa mala (nempe diabolo). Qui somniis fidem tribuat quae petiit ipse a diabolo aut putat a diabolo inspirata, is peccaret superstitione; in primo casu, graviter; leviter, in altero—nisi absque errandi formidine illis se committeret vel sua—. At qui 1 Id est «ob ignorantiam in re physica vel religiosa, qua certis rebus vim naturalem aut supernaturalem tribuunt. Quod praesertim facile fit ex credulitate erga illa quae acceperunt traditione vel auctoritate se­ niorum, et etiam aliquando si in casu fortuito eventus congruus adfue­ rit. qui falso inferunt id provenire ex rerum virtute» (Merkelbach. Th. Mor., Π. 787, ed. 3). 282 DE IUSTITIA somnium reputat naturale, is tunc tantum superstitione peccat cum causandi vel signandi vim somnio innatam amplificat. Est autem somnium causa futuri eventus dum aliquis, sollicitus de iis quae in somnio vidit, inducitur ad aliquid agendum vel omittendum; eius ergo in effectum efficacia non dominatur homini, cuius potius dominio subditur. Est vero signum, dum se habet cum futuro eventu veluti duplex effectus eiusdem causae, quem ad modum arcus in caelo est signum serenitatis, quia est effectus causae communis sibi et serenitati \ Et somniorum quidem na­ turalis causa alia est cogitatio et affectio quae somnium praecesserunt, et haec somniorum causa non est causa futurorum eventuum; alia est interior corporis disposi­ tio, et ideo aer et caelum, quorum in corpus non tenuis est influxus, et talis somniorum causa, proxima vel re­ mota, in futuros potest habere eventus nonnullam effi­ caciam, ita ut somnia significare valeant futura, neces­ saria certitudinaliter, libera vero secundum aliquam pro­ babilitatem seu coniecturam1 2* . 1« il· ul νΐ 4 1 Caietanus, 1. c., a. 5, n. 2. - Cfr. S. Thomam, Sumina Theol., ΙΙ-Π, 95. 6.—«Pluvia futura primo producitur in quodam effectu conformi ipsi pluviae in animali crocitan­ te; et deinde producitur in esse materiali, quando actualiter pluit. Et tunc crocitatio avis est signum pluviae, tamquam co-effectus unius com­ munis causae utriusque. Et hoc modo somnia quae a corporibus caelesti­ bus habemus, sunt signa futurorum eventuum. Praecausant namque in hominibus motus phantasiae conformes ipsi communi causae et effectui futuro, ita quod somnium et futurus effectus sunt effectus unius com­ munis causae caelestis... Sed quia nos latent proportiones et correspondentiae motuum phantasiae in nobis ad futuros vel exsistentes effectus, quis motus respondeat effectui..., hoc scire per certitudinem impossibi­ le est. Quoniam id quod habet multas causas, neutram determinate monstrat...; constat autem nullum esse somnium a caelo quod non pos­ sit ex alia causa provenire, et consequenter non significare illum effe­ ctum quem significaret si a caelo esset. Et hoc bene nota, tu qui philo­ sopharis. Et propter hoc ego, qui tot habui in vita mea somnia vera, de remotis praecipue, hoc modo, scilicet per huiusmodi correspondentiam et aliquam similitudinem—ut si ea scripsissem cum suis eventibus VANAE OBSERVANTIAE 283 Peccaret igitur qui ex medio probabili concluderet ad 415 eventum certo futurum, id est ad certitudinem futuri eventus. Unde Salmanticenses: «Si quis ita sit observator somniorum ut passim per illa gubernetur et moveatur ad negotia agenda aut omittenda, non potest a gravi su­ perstitione excusari» *. Et Noldin: «Somniis naturalibus caeca fide ita credere, ut quis ordinarie iuxta illa actio­ nes suas dirigat, mortale peccatum divinationis est... Graviter autem ordinarie non peccat qui numeros, quos somniavit, ludo exponit, vel qui equum non conscendit quia lapsum somniavit, vel qui terram effodit, quia ibi thesaurum reconditum esse somniavit, quia id non tam ex certa fide futuri eventus facit, quam ex nimia quadam timiditate vel spe» * 12. Demum, qui somniis crederet divi­ nitus immissis, is de peccato non esset arguendus; dum­ modo tamen constet de somnii origine nec fides se exten­ dat ultra id quod permittunt argumenta, sic scilicet ut eventus non nisi probabiliter expectetur quandiu proba­ bilis manet somnii divina origo aut somnii divinitus im­ missi interpretatio. Nec inficiendum est Deus permittere aliquando species defunctorum obversari in somniis; beati atque animae detentae in purgatorio possunt orare Deum pro viatoribus sanguine aut caritate sibi coniunctis; orantes valent petere collationem bonorum spiri­ tualium atque, subordinate, temporalium. Deus potest eis committere ut vias ipsis revelent huic fini accommodas. Quoties propterea revelatio nihil habeat inhonesti, ex fine aut circumstantiis, licite credi potest facta divinitus ubi firmata eventu nequeat explicari naturaliter; prae (quorum forte aliqui adhuc pendent) non mirarentur philosophi et theo­ logi, sed stuperent—, incertus de causa eorundem, sto suspensus, nec unquam me aut mea illis credidi, ne forte illusio daemoniaca se im­ misceat. Fateor tamen quod paucorum aut nullorum interpretationem determinatam novi ante eventum» (Caietanus, 1. c., a. 6, n. 2). 1 Salmanticenses Mor., 1. c., n. 64. 2 Noldin, Th. Mor., II, 156, ed. 1932. 284 DE IUSTITIA omni confirmatione licebit quaedam facere aut omittere veluti probabiliter prospera vel adversa, si horum omissio vel positio moraliter nec mala sit neque periculosa \ Non constat igitur Priscillam graviter peccare. Alii casus. 416 C. II.—Rosula nimis fascino credit, ideoque valde sol­ licitatur ut filioli vitent occursum cuiusdam vetulae. Sol.—Quoniam dicitur fascino nimis credere, putat ergo Rosula quasdam feminas, vetulas praecipue, nocere posse parvulos, tenellos maxime, solo aspectu. Porro si huiusmodi efficaciam attribuat diabolo, cum quo fasci­ natores in societatem venerint vel pactum, peccare qui­ dem potest credulitate—immo et temeraria proximi su­ spicione—, verum credulitatis hoc peccatum non exsistit mortale: cum diabolus potens sit qui hominem noceat, etiam per alium hominem. At si ulterius, ut filiolos a fascini nocumento immunes servet, vanis mediis utatur, oportet perscrutari undenam ista media putet nacta vir­ tutem: si quidem a Deo, ne loquamur de peccato gravi, licet forsan monenda sit ne tantam fidem praebeat123; 1 «Requirere impletionem naturalis desiderii non est peccatum, nisi Inordinatio aliqua adiungatur; sicut patet in sumptione cibi et potus. Homo autem naturaliter scire desiderat... Nulla autem inordinatio in hac inquisitione videtur, si aliquis requirat a moriente cognoscere sta­ tum suum post mortem, submittendo hoc tamen divino iudicio» (S. Tho­ mas, Quodl. 3. a. 22). Et ad obiectionem: «Diviti petenti ut Lazarus mit­ teretur ad fratres suos viventes, est hoc denegatum», respondit Ange­ licus: «Non est mirum, si superbis fratribus divitis Deus aliqua noluit revelari, quae tamen vult revelari fidelibus ple et humiliter requirenti­ bus» (ib.). 3 «In multis vanis observantiis habetur bona fides, et idcirco rudes aliquando in sua simplicitate sunt relinquendi; cum difficulter abdu­ cantur ab eo quod bona fide a suis maioribus receperunt. Videat paro­ chus, num res in bonum sensum detorqueri possit, vel mutari in alium usum quasi similem, sed pium et bonum» (Marc, Inst. Mor., I, 568, ed. 1927). VANAE OBSERVANTIAE 285 si tamen a diabolo, huius cum patrocinium postulet, huic vel se commendet ne damnum sibi inferat, facile de pec­ cato gravi reprehendenda; si, denique, nihil cogitans de Deo aut de daemone, illa media putavit naturaliter effi­ cacia ob vulgi aestimationem vel propriam experientiam, tunc fortasse (ut supra) ab huiusmodi praxi est prohi­ benda. Quod si virtutem fascinandi putaret naturalem, de errore Rosula arguatur, non de peccato. Nam quamvis oculis non sit damnificandi vis quam ipsis tribuerunt ve­ teres scholastici ’, ex timore tamen quem aspectus ali­ cuius valet aliis incutere, hi possunt damno affici etiam notabili2. Non quod aspectus nocivus sit, sed quod timor ex aspectu causatus revera noceat. Qui ergo facile alicuius aspectu conturbatur, is absque peccato potest eius aspe­ ctum declinare; immo, si psychologice timor diminuatur aut spes roboretur quibusdam mediis, haec fas est adhi­ beat, ab omni tamen superstitione alienus. C. III.—Edmundus, ut intelligentia praeditus et reli- 417 gionis colens, nonnulla tamen uti male ominosa vere­ tur; ait enim eorum occasione adversas res crebro et sibi et aliis accidisse atque haud nimius esse sibi, eadem vi­ tando, praecavere. Sol.—Agitur, ut puto, de vitando numero tredecimo, occursu quarundam personarum, etc.; porro si nulla lege adstringitur ut illum acceptet numerum, his obviam vadat personis, non est de gravi peccato condemnandus. ’ Cf. S. Thomam, Summa Theol., I. 117. 3, 2m; Salmanticenses Mor., 1. c., n. 127 ss. = Ex ipsa immaginatione sequitur contractio appetitus animalis, ca­ loris et spirituum (S. Thomas, 1. c., I-II, 44. 1); hinc deseritur cor (ib., a. 3. 3m), oritur tremor (ib., a. 3), operatio impeditur (ib., a. 4); quod si malum apprehendatur inevitabile, tristitia exurgit, quae inter passio­ nes animae precipue nocet corpori (ib., q. 37, a. 4). Cum autem causa dispositiva timoris defectus sit eius qui timet, aspectus ille maxime parvulis, puellis, feminis est noxius (ib., q. 43, a. 2). ·» 22 286 DE IUSTITIA Verum, cum praeditus intellegentia ipse laudetur, mo­ nendus est de illorum vanitate; neque desunt exempla1. Si spes tamen non adsit correctionis, ob factorum quae narrat multitudinem et constantiam, reliquatur in bona fide (416n); cum enim religionem colat, gratis suppone­ retur fovere scienter cum daemone commercium; insu­ per, quia propriam atque alienam invocat experientiam, ne quidem suspicatur interventum diabolicum; agit po­ tius ex nimia credulitate vel timididate. Neque constat eousque duci ut omittat quae sub gravi praecepta sunt agenda vel agat quae sub letali vetita. I ■s . I * A •4 ‘H ) •Ή Û & 418 C. IV.—Utrum peccent superstitione qui efficaciam adiudicant non praecise orationi sed orationis verbis, ite­ rationi vel diebus. Sol.—Affirmative, cum eius vim circumstantiis tribuant potius quam substantiae. Attamen Caietanus: «Videntur ergo simplici corde similia credentes et facientes ex devo­ tione, excusandi: quia non peccant, aut venialiter tan­ tum, ex quo principale, puta quod divina assistat virtus, potest sustineri; licet nesciant aliam reddere rationem 1 «Risi olim quoad hanc rem et simul amicum sum illacrimatus. Tredecim canonici ad convivium invitati, simul discubuere, eiusmodi su­ perstitionem parvi facientes. Porro, die sequenti, quidam e collegio ca­ nonicorum, qui invitatus ad convivium non fuerat, obvius casu procedens uni ex convivis, dixit fore ut ex ipsis trededim unus eo anno moreretur; cui alter subridens respondit potius fore ut ipse non invitatus e vivis desineret, quam unus ex Invitatis: adeo vanam eam observantiam se existimare. Hanc non insulsam responsionem, mihi, idem qui respondit, cum risu narravit, et ego, fateor, illam cum plausu excepi ; sed cum lacrimis non post multos dies amicum illum, qui convivio non inter­ fuerat, e vita ab inexpectata febri sublatum, sum prosecutus» (Tamburinus, clt. a Ferreres, Casus Conse., I, 277, ed. 1926).—Vitoria de se narrat: «Ego et aliqui fratres eramus tertianarii, et illis alligata fuerunt nescio quae verba, et sanitatem consecuti fuerunt; mihi autem non fuerunt alligata illa verba, et non sanavi; sed postea post paucos dies ipsi fuerunt quartanarii et ego mansi sanus» (in Π-ΙΙ, 96, 2, ed. Beltrân de Heredia). SPIRITISMUS 287 quare has condiciones, quae vanae sunt, observant, nisi quia sic acceperunt a maioribus» \ C. V.—Gerafinia, ex gravi influentiae morbo ad sani- 419 tatem perfecte restituta, votum emittit abstinentiae et ieiunii per totam suam vitam diebus omnibus domini­ cis et Nativitatis et Paschatis. Audivit enim efficax et infallibile esse remedium ad relapsum praecavendum. Idque ipsa tamquam certum omnino habet, cum reapse in perfecta corporis sanitate per tres annos iam perseve­ ravit. Sol.—Ad casum Bucceroni: «Gerafinia rea est su­ perstitionis. Ratio est quia ieiunium, praedictis diebus observatum, medium per se infallibile non est ad praeca­ vendum relapsum in influentiam. Ipsa autem illud ob­ servare statuit cum certa fide secuturi effectus» 12. XXXIII. SPIRITISMUS Doctrina. Spiritismus valet sumi communiter pro collectione 420 phenomenorum vel effectuum qui, quomodocumque ob­ tineantur, spiritibus vulgo tribuuntur; et potest sumi pro­ prie pro phenomenis seu effectibus evocatione spiritum quaesitis et obtentis. In hoc altero sensu, spiritismus de­ finiri solet: ars evocandi animae defunctorum vel spiri­ tus ut illorum ope, vera aut ficticia, occulta revelentur vel mira patrentur. Haec evocatio, ut plurimum, revelatio et causalitas obtinentur auxilio medii, id est personae quae spiritibus optata deferat, quorum et revelationes notas faciat et 1 Caietanus, 1. c., 96, 4. 2 Bucceroni, Casus Conse., I. 43, ed. 1913. 288 S ί 41 I .4 I * Ht in î> ·*< ü .'I l>i DE IUSTITIA causalitatis sit instrumentum x. Haec porro aptitudo non innuit excellentiam quandam moralem vel intellectua­ lem, sed extraordinariam sensibilitatem, excitabilitatem, impressionabilitatem. 421 Phaenomenorum quae illam evocationem consecuta dicuntur alia ad ordinem physicum, alia ad psychicum sensitivum, alia denique ad psychicum intellectivum re­ ducuntur. Ad primum pertinent: ictus, rumores, strepi­ tus, rotationes tabularum, levitationes corporum horumque translatio, coruscationes, lumina, apparitio phantas­ matum, materialisationes, etc. Ad alterum: transpositio sensuum—qua 7/zediim distinguere potest photographiam aut scripta legere clausis oculis, v. gr. digitorum auxi­ lio—, exteriorisatio sensibilitatis—qua medium experitur veluti sibi facta quae fiunt in distans—, etc. Ad tertium: responsiones datae quaestionibus, cognitio ignotorum, intuitio occultorum vel longinquorum, usus ignotae lin­ guae, etc. 422 Et aliqui quidem quae a spiritistis facta narrantur omnia atribuunt fraudibus et praestigiosis artibus; alii plura attribuunt animabus defunctorum, quibuscum me­ dium communicat vi corporis astralis; alii concedunt plura diabolico interventui; alii, denique, omnia adscribunt ad naturales causas, id est ad vires physicas aut psychicas medii et cooperatorum, puta ad cryptomnesiam (seu memoriam inconsciam), ad telepathiam, ad vim quandam magneticam. Porro si quaedam daemonis interventui tribuenda12, 1 «II medium, funzionando contemporaneamente da apparecchio trasmettitore e ricevitore, puô, con maggiore o minore facilità e chiarezza. far conoscere al vivi le notizie dei cosldetti morti, e a questi le notizie dei vivi» (Zacchi, Lo Spiritisme» e la Sopravvivenza dell'Anima, p. 7, ed. 1922).—«Le sale destinate aile sperienze medianiche sono per essi [1 plù entusiasti splrltisti] delle vere e proprie central! telefoniche, che funzionano in modo perfetto tra 1 due mondi» (Id., ib„ p. 9). » «Le démon n’a de pouvoir sur la matière ou sur les hommes que dans la mesure où Dieu le permet ou du moins le tolère. Mais si nous le SPIKITISMUS 289 haec amplificare non oportet. Sunt enim phenomena quae valent explicari viribus naturae nobis notis; sunt alia, quae, ex analogia cum phenomenis quarundam ex condicionibus morbosis, satis probabiliter possent natu­ rae viribus causari; quae ulterius remanent explicanda, haec certo nondum subiacent legibus nobis notis et vi­ dentur interventionem praeternaturalem petere, quae in adiunctis esset diabolica; sed hoc potius suspicamur quam asserimus ‘. His omnibus praemissis, dicamus de moralitate usus 423 spiritism!; scilicet quod, licet omnia aut plura quae spi­ ritisme tribuuntur habeant causas probabiles ipsas naturae vires, eius attamen usus est omnino impro­ bandus. Primo, propter pericula. Abunde enim constat praxim spiritisticam noxiam saluti corporis2, adversam bonis provoquons, soit consciemment et directement, soit indirectement en dé­ sobéissant gravement, par exemple pour consulter en vue de découvrir l’avenir en dehors d’une révélation divine, nous nous exposons à ce que Dieu nous libre à son action» (Omez, Peut-on communiquer avec les morts?, ch. 7, p. 173, ed. 1955). 1 «Non posso a meno di ritenere che nei riguardi di argomenti quali la psicologia morbosa, l’ipnotismo. la trasmissione del pensiero. e le facoltà psichiche dell’uomo, noi, ancora oggi, non siamo più ferrati di quanto non lo fossero i teologi del tempo di Galileo in fatto di astro­ nomia. Non è impossibile che tra un secolo o due si riconoscano certe verità psichiche di cui oggi noi ignoriamo oppure sospettiamo appena l’esistenza. Di conseguenza. per il momento, sembra opportuno dogmatizzare il meno possibile, in attesa di una guida più chiara ed esplicita» (Thurston, La Chiesa e lo Spiritistno, p. 1. ed. 1938).—«Non vi è nulla che tenda a dimostrare l’inesistenza di una forza rudimentale di facoltà telepatica eccetto che fino ad ora questa non è stata riconosciuta corne una delle doti naturali dell’uomo» (Id., ib.. p. 199 sq.). 2 «Léon Denis n'a pu manquer de constater la proportion énorme des adonnés au spiritisme qui finissent (s’ils n’ont point commencé par là) par le détraquement mental, sinon psychique et nerveux. Nous con­ naissons personnellement un certain nombre de ces victimes des émo­ tions hallucinantes et bouleversantes provoquées par la pensée de se trouver en communication aves des morts» (Omez, 1. c., ch. 4. p. 129). 21 290 DE rUSTITIA moribus 1 et praecipue contrariam esse et ideo incompossibilem cum Christianae fidei dogmatibus 2. Et quoniam arbor cognoscitur ex fructibus, iure creditur spiritismus instigante daemone propagari, atque opus diabolicum merito appellatur. Hinc Ecclesia, licet de natura phaeno­ menorum ius non dixerit, spiritismum suspectum habet3 et ideo libros prohibet qui evocationem spirituum docent vel commendant *; a fortiori spiritisticis sessionibus assistentiam (cf. 425). i M 1 «La ragione dei pericolo morale non si deve vedere unicamente nel fatto che le sedute hanno luogo nell’oscurità, con 1’aiuto di medium nevropatici e di povere isteriche a tendenze erotiche, bensi ancora nella natura e nel carattere dei messaggi spiritici... Non poche azione immo­ ral!, come furti, vendette, adulteri, sono state o consigliate o incoraggiate dal pretest spirit!» (Zacchi, 1. c., p. 271). 3 «Per gli entusiasti, tipo Stead, lo spiritismo non è soltanto la base della credenza nella immortalità; è pure la base di ogni fede religiosa; anzi una vera e propria religione; la sola religione—sono parole del congresso spiritico americano del 1911—che si trovi in pieno accordo con la scienza de’ tempi in cui viviamo» (Zacchi, 1. c., p. 9).—«Nè il concetto che essi [gli spiritisti] hanno di Dio, nè quello che hanno di G. Cristo e della sua Chiesa, è conciliabile con la dottrina del cristianesimo tradizionale. Il loro Dio rassomiglia più a quello impersonate del panteismo, che a quello personate del cristianesimo. La divinità di G. Cristo—cardine del cristianesimo—o è negata apertamente, o è professata con frasl incerte ed ambigue. La Chiesa, che per il cristianesi­ mo tradizionale è Tunica légitima continuatrice dell'opera di G. Cristo, per gli spiritisti è invece la rappresentante e custode del fanatismo e della superstizione» (Id., ib., p. 281).—«Per quanto ho potuto accertare, 1’attegiamento di quasi tutti gli spiritisti di lingua inglese che si sono occupati delle più profonde questioni della nuova corrente era e rimane irriconciliabilmente anticattolico, se non anticristiano» (Thurston. 1. c„ p. 96). 3 «La Chiesa non si è pronunciata sulla natura essenziale dei fenomeni spiritici... Nelle manifestazioni che si verificano, la Chiesa sospetta che possano, per accidens, intervenire influenze diaboliche» (Mainage, La Religion Spirite’, cit. por Thurston, 1. c„ p. 5).—«Indubbiamente la Chiesa considera lo spiritismo con profonda diffidenza, ed è precisamente nel suoi cattivi frutti. o per lo meno nelle sue promesse ingannevoli. che essa trova la giustificazione del proprio atteggiamento» (Thurston. 1. c„ p. 72). * Can. 1399. n. 7.—«Se la Chiesa afferma il proprio diritto di vietare la diffusione della letteratura eretica o moralmente pericolosa tra i suoj SPIRITISMUS 291 Praeter Ecclesiae tamen prohibitionem, ortam ex praesumptione periculi communis, urget vetitum natu­ ralis et divini iuris, si assistentia activa, immo et passiva, locutionibus et manifestationibus spirituum periculosa, saltem scandalosa sit in particulari; maxime si evocatio spirituum aequipolleat daemonum invocationi expressae aut tacitae, quoniam tunc adessent divinatio atque su­ perstitio (cf. 391). Casus primus Fabius, qui physicae in Universitate omni studio ope- 424 ram dat simulque metapsychicorum, quae vocant, phae­ nomenorum cupidus indagator est, spiriticis sessioni­ bus haud semel interfuit cum ceteris active communi­ cans; at, nedum credit evocatos spiritus praesentium provocationi respondere, omnia potius per naturales vi­ res fieri arbitratur. Hinc, dum confessario haec narrat, ab eodem licen­ tiam ut in posterum huiusmodi sessionum particeps esse possit, vel saltem ut iisdem passive interesse valeat etiam atque etiam postulat; cum vero confessarius id prorsus esse illicitum atque ab Ecclesia prohibitum identidem respondeat, Fabius ipsum sciscitatur an saltem sibi liceat haec experimenta cum sociis peragere qui eadem naturae viribus tribuunt. fedeli seguaci, ha ogni ragione di comprendere nello stesso bando la grande massa di scritti che riportano pretese comunicazioni di carattere spiritico. Π fatto stesso che tali comunicazioni emanino, a detta degli spiritisti, da intelligenze il cui campo visivo è stato ampliato dopo la loro liberazione agli intralci delTesistenza corporea, tende a conferir loro una pericolosa importanza agli occhi della gente semplice, incapace d’indagare seriamente i problemi inerenti» (Thurston, 1. c., p. 97). 292 DE IUSTITIA Solutio Recte respondit confessarius assistentiam activam aut passivam vetitam his in adiunctis ab Ecclesia. Ad quae­ stionem etenim: «An liceat per Medium, uti vocant, vel sine Medio, adhibito vel non hypnotisme, locutionibus aut manifestationibus spiritisticis quibuscumque adsistere, etiam speciem honestatis vel pietatis prae se ferenti­ bus, sive interrogando animas aut spiritus, sive audiendo responsa, sive tantum aspiciendo, etiam cum protestatio­ ne tacita vel expressa, nullam cum malignis spiritibus partem se habere velle», respondit S. Officium (24 apr. 1917): «Negative in omnibus» (Denz. 2182). Posset quis obicere cum Vermeersch: «Non mere aspicit vir peritus et satis expertus, qui intervenire velit ad fraudem dete­ gendam et denuntiandam, ad fortunam huiusmodi su­ perstitionum minuendam pluriumque deceptionem tol­ lendam» 1 ; sed in casu nostro agitur de iuvene qui una curiositate ducitur. 426 Verum aliud est daemonem invocare aut animas de­ functorum evocare, et aliud ea naturalibus viribus expe­ riri quae post illam invocationem vel evocationem obti­ neri dicuntur; aliud ergo adsistere locutionibus et mani­ festationibus quae sunt, nuntiantur, praetenduntur vel accipiuntur quasi spiritisticae, et aliud vacare experi­ mentis scientificis, a quibus expectantur facta non dis­ similia, cauto tamen ne effectus expectentur manifesto supra vires naturae—v. gr. revelatio numeri praemiandi in loteria futura—, ne experiens pergat ultra—si quando eveniant quae supernaturalia prorsus indicantur—, ne experimenta cedant in scandalum. Ideoque si «periti viri prohibendi non sunt quin scientificam earum (virium naturalium) indagationem peragant sine alieno scandalo 425 s J :> I* 1 û 1 Vermeersch, Th. Mor., II, 248, ed. 1928. SPIRITISMUS 293 et physicis corporis vel mentis detrimentis» *, fideles atta­ men, communiter, ab huiusmodi experimentis deterrendi sunt ■. Porro Fabius noster adhuc iuvenis est atque metapsychicorum phaenomenorum investigator cupidus. Illa propterea experimenta non vacant a periculo. Si confessarius tamen fundato timet Fabium privatis his experimentis non valedicturum quae cum sociis pe­ ragit qui una secum tribuunt illa phaenomena naturae viribus, eum sic muniat ut periculum proximum remo­ tum fiat, atque illum excitet ut scopum sibi praefigat stu­ diorum non curiositati satisfacere sed soiritismi fortunam minuere. Alii casus. C. II.—Titius, exclusa omni conventione cum spiritu 427 maligno, evocare solet animas defunctorum. Ita procedit: Dum solus reperitur, quin aliquid aliud praemittat, pre­ cem dirigit ad ducem militiae caelestis, ut ab ipso obti­ neat facultatem communicandi cum spiritu talis deter­ minatae personae. Aliquantulum expectat; tunc ipse praeparatam manum dum praebet ad scribendum, per­ sentit illam moveri, ex quo certior fit de praesentia spi­ ritus. Ipse exponit quae scire cupit, et manus scribit responsa hisce quaesitis. Quae responsiones quadrant om­ nes cum fide et doctrina Ecclesiae relate ad vitam futu­ ram. Plerumque spectant statum in quo reperitur anima alicuius defuncti, necessitatem suam de recipiendis suf­ fragiis, quaerimoniis eiusdem circa ingratitudinem pa­ rentum, etc. Estne licita agendi ratio Titii? Sol.—Ad hunc casum respondit (30 martii 1898) S. Of­ ficium: «Uti exponitur, non licere» \ 1 Vermeersch, 1. c. 2 Aertnys-Damen, Th. Mor., I. 420. ed. 1939. 3 Bucceroni, Enchiridion morale, ed. 1905. p. 80. 294 DE IUSTITIA 428 C. III.—Herminius, spiritisticis sessionibus assiduus, acriter contra parochum contendit defunctorum animas, maxime quae sunt in purgatorio, vere communicare, sal­ tem vi astralis corporis l, cum adstantibus, ut minimum cum medio, atque ad interrogata respondere. Sol.—Specialiter quoad animas quae sunt in purga­ torio nemo sanus admittet divinam permissionem ut fa­ veant vel cognitionibus vanis et inutilibus vel phenomenis quae officiunt sanitati et sunt moribus et religioni periculosa. Corpus autem astrale, praeterquam non con­ ciliatur facile cum substantiali hominis unitate, attribuitqr, a fautoribus spiritism!, tum vivis tum defunctis; cur igitur illi effectus non sint effectus medii atque coo­ peratorum potius quam animarum? cur anima separata exerceat in materialia corpora influxum quem non ha­ buit corpori sensibili coniuncta? De cetero mirum est quod ubi animae defunctorum interveniant, nihil hu­ cusque revelatum fuerit mortalibus dignum condicioni excellentiori animae separatae 2. 429 C. IV.—Hoc ultimum Herminius noster explicat quo1 «Secondo questi [gli spiritisti], oltre il corpo materiale, esiste in ognuno di noi un corpo più sottile detto astrale, fluidico o perispirlto, che è come 1'involucro immediato dell’anima e lo strumento ad essa in­ dispensable per agire nella sfera sensibile ed entrare in contatto con gli esseri corporei. Al momento della morte fisiologica 1’anima, che lascia alia terra il corpo materiale, si porta dietro quello astrale... La trance medianica, la catena che si fa al tavolino, ecc., non avrebbero altro scopo che quello di mettere a disposizione delle anime disincarnate la quantità di fluido simpatico e intonato indispensable a facilitarne le manifestazioni con segni, gesti, movimenti, fantasmi, ecc.» (Zacchi, 1. c„ p. 56 ss.). 2 «Queste [communicazioni], almeno ordinariamente, sembrano davvero poco degne tanto d’intelligenze superiori, quanto di spirit! immersi nella luce e usciti ormai fuori delle brume e delle nebbie dei sensi... A proposito del basso livello intellettuale di questi illustri revenants, il Janet osserva amaramente: Saremmo quasi tentati di rinunziare alia vita futura, se la si dovesse conduire con individui di questo *genere (Zacchi, 1. c., p. 71, 73). SPIRITISMUS 295 niam sunt praecise imperfectiores (inquit) animae quae illas revelationes operantur. Sol.—Ista tamen positio parum affert solatii mortali­ bus coniunctis. Sed et animae quae spiritisticis sessioni­ bus intersunt asserunt nec raro se pertinuisse defunctis illustrioribus, esse videlicet animam S. Augustini, S. Tho­ mae, Galilei, etc. Illae quoque quae imperfectiores sunt inter spiritus, superiores debent esse sine corpore quam in corpore; in earum tamen manifestationibus se exhi­ bent subordinatas hominibus vivis, medio scilicet et coo­ peratoribus medii ’. C. V.—Potamius cuncta quae a spiritistis mira cele- 430 brantur tribuit artibus praestigiosis et fraudibus. Sol.—Plura, abs dubio, concedere debemus fraudibus et praestigiosis artibus. Semel enim ipsamet media con­ fessa sunt se huiusmodi fallaciis indulxisse. Impruden­ ter tamen is ageret qui omnia omnino facta spiritistica falsa aut mendacia pronuntiaret2. 1 «E’ senza dubbio molto significativo il fatto che tutti i fenomeni spiritici sono strettamente collegati alie forze fisiche e psichiche dei medium e de’loro cooperatori. I pretest spirit! sembrano non aver nulla di veramente proprio ed autonomo ; nulla che c’induca a ritenerli entità davvero distinte e independent!... I messaggi spiritici, nella forma, nello stile, nel contenuto sono perfettamente intonati all’ambiente nel quale vengono dati. Elevati o pedestri, seri o frivoli, scientific! o volgari, a seconda de’ gusti, delle inclinazioni e delle attitudini de’ convenuti alie sedute, appaiono sempre 1’esatto riflesso delle cognizioni e de’ sentlmenti di questi» (Id., ib., p. 206 ss.). 2 «Nonostante la vasta prevalenza della frode che naturalmente è molto favorita dalle condizioni in cui si svolgono le sedute, il fatto che dei fenomeni fisici si verifichino, non puô essere negato da coloro che studiano con serietà le prove e le testimonianze, a meno che non assumano a priori un atteggiamento scettico, che nuocerebbe al valore di qualunque testimonianza umana in favore del miracoloso» (Thurston, 1. c., p. 6). 296 DE IUSTITIA XXXIV. SACRILEGIUM Doctrina. 431 /I Μ 432 Sacrilegium, etsi passim dicatur (sensu lato) omne peccatum contra religionem, proprie atque stricte (prout ab aliis contra religionem peccatis differt) innuit sacro­ rum violationem seu irreverentem tractationem; gravem ex toto genere, si intenta fuerit; gravem, ex genere dum­ taxat, si volita, non tamen intenta. Quia reverentia contra quam agit sacrilegus aliter debetur personis Deo dicatis—quibus sanctitas convenit ut sublectis—, aliter locis dicatis Deo—ut personas con­ tinentibus et res sacras—, et aliter rebus ceteris Deo de­ stinatis—ut causantibus, significantibus, ordinatis ad personas cum sanctificandas tum etiam sanctas—, sa­ crilegii species infimae numerantur sacrilegium persona­ le, locale et reale. Ubi oportet animadvertamus tempus, secundum se, non esse sacrum, licet sacrum interdum no­ minetur ratione festi aut mysterii in ipso celebrati ‘, nec ideo committi sacrilegium propterea quod quis peccet die dominica. Sacrilegium igitur personale violationem nominat personae sacrae. Constituitur autem persona sacra ordi­ ne, ut inserviat Ecclesiae, et voto, ut vacet Deo. Sacrilegium locale importat violationem loci sacri. Locus fit sacer consecratione vel benedictione qua depu­ tatur ad divinum cultum, si agitur de ecclesia vel orato­ rio publico12, aut ad fidelium sepulturam, si de coeme­ terio. 1 «Excipe, nisi ex proposito notabilis irreverentia irrogetur cultui di­ vino, ut si quis in Parasceve exhiberet comoedias, ludos publicos, etc.» (Marc, Inst. Mor., I, 580, ed. 1927). 2 «Quoad oratoria semi-publica, nequit affirmari a priori ilia esse loca stride sacra, eo quod ex can. 1196 satis est si vel communi locorum SACRILEGIUM 297 Sacrilegium reale violationem nominat rei sacrae, prout res differt a loco et a persona. Est autem res sacra aut ex divina institutione—ut sacramenta—aut ex re­ praesentatione—uti imagines et reliquiae—aut ex conse­ cratione vel benedictione—uti vasa et vestes—aut ex de­ stinatione—uti bona quae sunt ecclesae ad sustentatio­ nem propriam aut ministrorum vel hospitalium eius. Sacrilegium personale committitur violatione privi- 433 legiorum canonis (can. 119), fori (can. 120) atque immu­ nitatis personalis (can. 121). Idipsum sacrilegium certo committit qui violat actu luxurioso personam voto publi­ co castitatis sacram; peccata interna luxuriae a persona voto publico sacra commissa sacrilegia communius repu­ tantur; nec desunt qui sacrilegium putent violationem personae castitati adstrictae ex privato voto 1 ; sunt immo qui violationem cuiuscumque voti dicant sacrilegium—li­ quet autem non nisi materialiter sacrilegii nomen attri­ bui peccatis ceteris quae persona sacra committat. Sacrilegium locale iis actionibus, etsi occultis, com­ mittitur quibus ecclesia vel coemeterium violatur—iniusto nempe homicidio, iniuriosa et gravi sanguinis effu­ sione, impiis et sordibus usibus quibus locus addictus fuerit, sepultura infidelis vel excommunicati post declaratoriam vel condemnatoriam sententiam (can. 1172)—et actionibus profanis, a fortiori peccaminosis, quae vel ex sola communi aestimatione2 sanctitatem ecclesiae vel benedictione donentur. Sunt tamen stricte sacra post benedictionem sollemnem» (Marc, 1. c.. n. 582). 1 Hac tamen differentia quod dum votum publicum (acceptatum nempe ab Ecclesia) adstringit ceteros ut voventem agnoscant sacrum, quem igitur tractent reverenter, votum privatum (non acceptatum ab Ec­ clesia) nonnisi voventem obligat ut se sacrum agnoscat quem reverenter tractet. J Minus recte, ut puto. Vermeersch loquitur (Th. Mor.. II. η. 268. ed. 1928). Qui nec sibi constat dum adicit sacrilegium locale etiam com­ mitti violatione immunitatis atque luris asyli, de hac duplici violatione etsi canon 1172 omnino sileat. 298 DE IUSTITIA coemeterii1 dedecent, v. gr., mercatus, convivia, pollu­ tio, et, iuxta plures, quaecumque peccata gravia atque externa luxuriae, furtum grave—saltem si rei traditae ecclesiae in pignus vel custodiam—et laesio immunitatis localis, ideoque iuris asyli (can. 1178 s.)—saltem ubi vi­ get 2. Sacrilegium reale locum obtinet dum quis sacramenta indigne recipit, administrat, tractat, dum quis vasa et vestes integras, etc.3 ad profanos adhibet usus, dum quis divinum Nomen vane usurpat, dum quis Scripturae ver­ bis abutitur ad haereses, ad turpia, ad facetias, dum quis imagines et reliquias indecenter tractat vel irreverenter, dum quis bona ecclesiastica inique occupat, detinet aut destruit. Casus pri H us. 434 Titus, annuam confessionem instituens, cum alia tum haec confessario patefecit se haud semel in ecclesia libi­ dinosis cogitationibus atque stimulis induisisse, oculis lascivis mulieres contuitum esse, easque aliquando turpi­ ter contractasse. Quibus auditis, confessarius, confessionis integritati omnino consulere volens, sollicite Titum interrogat quo­ ties singula in ecclesia acciderint. An confessarius in casu recte egerit. 1 Non constat violari coemeterium peccatis v. gr. pollutionis, commesationum, etc., etsi violetur ecclesia (Marc, 1. c.). * «Per meros actus internos non violatur sanctitas loci ; ideoque non committit sacrilegium qui in ecclesia habet voluntatem occidendi homi­ nem extra ecclesiam. Secus, si quis extra ecclesiam proponit occidere in ecclesia. Eadem valent quoad desideria et proposita circa actus externos turpes graviter culpabiles» (Marc, 1. c.). • Dummodo haec sint consecrata vel benedictione constitutiva be­ nedicta (Marc, 1. c., n. 583); nam adhibere ad usus profanos quae non solent benedici, v. gr. candelabra, non est sacrilegium (Noldin, Th. Mor., II. 179, ed. 1932). SACRILEGIUM 299 Solutio Non agitur de integritate quoad numerum peccato­ 435 rum luxuriae aut impudicitiae (cf. I, 216-8), sed quoad numerum sacrilegiorum: in ecclesia. Porro cum ad confessionis integritatem satis sit de­ clarare peccata gravia, gravitatem habeant ex obiecto aut ex circumstantiis quae speciem mutent (Denz. 899, 917; can. 901), integritati confessionis Titi satis consuli­ tur si gravia sacrilegia declarentur. Sed cogitationes libidinosae non induunt malitiam sacrilegii—nisi agatur de desideriis externe luxuriandi in ipsa ecclesia; quae quidem desideria pariter sunt sacri­ lega licet foris habita—; superflua ergo, ad rem, sollici­ tudo confessarii. Ipsi aspectus, prout habiti in ecclesia, non facile prae­ sumuntur graviter lascivi—nisi ob graviter pravam in­ tentionem, quae interna manet—; confessarius igitur non indiget sollicitari de ipsis ut sacrilegis. Quod Titus tamen libidinosis indulxerit stimulis—nisi prava dumtaxat desideria hac formula significet—, pec­ catum grave externum (quantumcumque occultum) clare insinuat, pollutiones videlicet aut tactus. Recte propterea confessarius ipsum interrogavit de horum sacrilegiorum numero. Demum, quod feminas turpiter contrectavit, verbum satis ambiguum. Quaerendum fuit propterea a confessa­ rio num turpitudo inesset tactibus ipsis, nec uni solum­ modo intentioni; et quatenus affirmative ad primam partem, negative ad secundam, recte confessarius egit dum ulterius petit quot vicibus (moraliter distinctis) Ti­ tus his contrectationibus vacaverit. * 300 DE IUSTITIA Alii casus. « * 436 C. II.—Cantianilla abduxit SS. Species in finem tur­ pissimum. Intimo post mensem dolore affecta confessarium petit, qui cum eam sat dispositam invenerit atque durum ipsi compexerit in statu peccati permanere, abso­ lutionem concessit quidem, iniuncto tamen onere recur­ rendi per epistolam et intra mensem ad S. Paenitentiariam et standi huius mandatis. Sol.—Confessarius recte egit absolvens Cantianiilam a censura et peccato, vi can. 2254, § 1 ; et quoniam ageba­ tur de excommunicatione specialissimo modo reservata S. Sedi (can. 2320), recte pariter fecit onus imponens re­ currendi ad S. Paenetentiariam, pro foro interno. Tamen quoniam casus conscientiae non solent pertractari a S. Paenitentiaria nisi cum paenitentis confessario, recur­ sum imponere debuit per confessarium. reticito nomine atque cognomine paenitentis (cf. Π, 60n). 437 C. III.—Irene, sanctimonialis, sic post quaedam alia confessario: Commisi maximum sacrilegium, quin et pec­ catum. Interrogata de quo ageretur: Ausa sum, inquit, accedere ad sacram communionem in peccato mortali; timebam enim ne consorores et maxime abbatissa meum statum suspicarentur si ad sacram synaxim, pro more, non accederem. Sol.—Exaggerat Irene malitiam proprii criminis. Com­ munio sacrilega non est maximum sacrilegiorum; gra­ vius enim sacrilegium foret Eucharisticum panem proicere sive canibus ad manducandum sive in lutum ad con­ culcandum; gravius adhuc fuit sacrilegium occidentium Christum, quippe qui peccarunt contra corpus Christi in specie propria, Irene autem contra corpus Christi in spe­ cie sacramenti. Sed nec fuit maximum peccatorum, nam SACRILEGIUM 301 gravior est infidelitas, gravissimum odium Dei. Immo, gravior fuisset sacrilega communio facta ex contemptu quam facta, prout in casu, ex timore, ne abstinens nempe a sacra mensa, suspecta haberetur de peccato mortali. Sic D. Thomas ’. C. IV.—Absque praevia confessione vel contritionis 438 actu, luventinus, etsi peccati mortalis conscius, ad au­ diendas confessiones accessit. Sed ex viginti paenitentibus tres inabsolutos, iure quidem, dimisit. Quot sacrilegia fecit? Sol.—Tot sunt numero peccata quot obiecta moralia totalia. Sed utrum plura sacramenta paenitentiae sine interruptione ministrata constituant obiectum morale atque totale multiplex, inter Auctores disputatur. Plures tenent tot esse numero sacrilegia quot fuerunt absolu­ tiones, eo quod absolutione compleatur paenitentiae sa­ cramentum, nec illa quae datur uni paenitenti habeat aliquid quo coalescat cum iam data alteri. Putant alii, ex adverso, plures absolutiones in una sessione datas coa­ lescere posse, quia cum simus, inquiunt, in moralibus et iniuria indignae administrationis sacramenti in unum Deum redundet, moraliter conficit unum opus qui ex in­ tentione unica audiendi paenitentes quotquot accedat, eos successive audit et absolvit. In prima ergo sententia, nobis probabiliori, luventi­ nus commisit 17 sacrilegia consummata et ulterius 3 in­ choata seu attentata. In altera vero, commisit unicum sacrilegium; vult attamen Merkelbach (Th. Mor., I, 440, ed. 3) luventinum debere declarare pluralitatem in sa­ crilegii accusatione, ne in errorem inducat confessarium, qui alias putaret administrationem unicam sacrilegam. (Videsis quae iamiam diximus I, 218, 223). 1 S. Thomas, Summa Thcol., III, 80. 5. 302 DE IUSTITIA 439 C. V.—Sigefridus parochus repertas in sacristia obseletas casulas et pluviale pauperi familiae tradidit ut ex iis sibi vestimenta conficeret. Item cum sollemne con­ vivium ageret et domesticae mappae deficerent, mappas altaris adhibuit ad partem mensarum operiendam. His auditis, a Decano damnatur de duplici gravi sacrilegio. Sol.—«Licite egit Sigefridus ubi vestimenta illa sacra pauperi familiae distribuit, modo eidem commendaverit (quod vix sponte non faciet) ut in convertendis illis ve­ stibus sacris in profana vestimenta tam sedulo earum formam immutet ut a nemine agnosci queant. Peccavit Sigefridus ubi mappas profanas mappis sacris supple­ vit: hae enim stricte usibus sacris deputantur tum bene­ dictione..., tum usu ad quem adhibentur, nempe in ipso altari, tempore divini sacrificii. Neque hic stricta neces­ sitas invocari potest, sed tantum maior commoditas quam si aliae mappae apud vicinos quaerendae forent. Grave tamen sacrilegium commisisse non videtur parochus: si­ quidem deest in mappa directa illa cum rebus sanctissi­ mis conexio quae similem abusum calicis gravem redde­ ret». Ita Genicotl. 440 C. VI.—Aurelia falso denuntiavit sacerdotem tam­ quam sollicitantem in confessione; peccavitne sacrilegio personali ob calumniam impositam personae sacrae? Sol.—Negative, quoniam etsi persona sit sacra, non fama eius; saltem, quoniam ita ab Ecclesia constitutum est ut persona censeatur sacra in se, non in fama sua. > β h I -4 I* Ml • « *4 J ) iM ·· f I . I ’ Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Fur­ tum rei sacrae (I, 145); Porrigens Eucharistiam peccatori occulto (I, 1G8); Reus sacrilegii realis et personalis (I, 212); Consentiens delectationi pravae in ecclesia (I, 241). 1 Genicot, Casus Cons,, 76, ed. 1928. SIMONIA XXXV. 303 SIMONIA Doctrina. Simonia iuris divini1 definitur in Codice I. C.: «Stu- 441 diosa voluntas emendi vel vendendi pro pretio temporali rem intrinsece spiritualem, ex. gr. Sacramenta, eccle­ siasticam jurisdictionem, consecrationem, indulgentias, etc.1 23 , vel rem temporalem rei spirituali adnexam ita ut res temporalis sine spirituali nullo modo esse possit, ex. gr. beneficium ecclesiasticum, etc., aut res spiritualis sit obiectum, etsi partiale, contractus, ex. gr. consecratio in calicis consecrati venditione» (can. 727, § 1). Ad hanc igitur habendam simoniam oportet adsit voluntas deli­ berata dandi vel repetendi temporale pretium pro re spi­ rituali aut spirituali necessario adnexa. Verum aliud est largiri temporale pro spirituali vel huic adnexo, et aliud est largiri temporale occasione spiritualis vel huic adne­ xi: occasio enim differt a causa, ideoque importat titulum superadditum, utputa gratitudinem, remunerationem laboris extrinseci, sustentationem, redemptionem vexa1 Simonia in genere—prout eam quae iuris divini et iuris ecclesiasti­ ci complectitur—definiri nequit. Definitio D. Thomae est simoniae iuris divini, quae una attinet ad theologum; altera enim canonistas potius spectat.—Etsi plures definiant simoniam: sacrilegium reale..., simonia non continetur sub sacrilegio reali; alias omnis simonia esset sacrile­ gium reale, et tamen illa potest esse de re non sacra—spirituali, tempo­ rali adnexa spirituali, immo et temporali, si agitur simonia iuris eccle­ siastici—. Prout nec sacrilegium reale venit sub simonia, cum illud valeat locum habere etiam absque venditione, rei nempe sacrae. Ergo sacri­ legium reale et simonia sunt species disparatae sub genere irreligiositatis simul contentae. Sacrilegium reale dicit usum rei sacrae quasi profa­ nae; simonia dicit venditionem rei praetio inaestimabilis quasi rei praetio aestimabilis; ibi adest iniuria Deo—rei domino et invito quoad illum usum—, hic vero non adest iniuria commutanti—utpote qui voluntarie commutationi acquiescit. 3 Verbum etc., hic et inferius positum, ostendit satis ea quae exem­ pla in Codice ponuntur non esse habenda veluti capita sive categoriae ad quas omnes omnino casus revocandi essent. I I I I I I I I 304 DE IUSTITIA tionis iniustae. Unde in can. 730: «Non habetur simonia, cum temporale datur non pro re spirituali, sed eius occa­ sione ex iusto titulo a sacris canonibus vel a legitima consuetudine recognito; item cum datur res temporalis pro re temporali, quae tamquam sublectum habeat adne­ xum aliquid spirituale, ex gr. calix consecratus, dummo­ do pretium non augeatur propter adnexam rem spiri­ tualem». Simonia iuris ecclesiastici venit in ipso Codice: «Dare res temporales spirituali adnexas pro temporalibus spiri­ tuali adnexis, vel res spirituales pro spiritualibus, vel etiam temporales pro temporalibus, si id ob periculum irreverentiae erga res spirituales ab Ecclesia prohibea­ tur» (can. 727, § 2). At etiam hic oportet ut res detur pro re—temporale spirituali adnexum pro temporali adnexo spirituali, spirituale pro spirituali, temporale pro tempo­ rali—; insuper quod huiusmodi datio sit vetita ab Eccle­ sia et quidem ob periculum irreverentiae erga res spiri­ tuales. ,4 A Μ I Mi '5 442 Ex dictis, simonia iuris divini committitur emendo vel vendendo pro pretio temporali sacramenta, ecclesia­ sticam iurisdictionem, consecrationem, indulgentias, be­ neficium ecclesiasticum, calicem quatenus consecratum; insuper emendo vel vendendo pro pretio temporali sacramentalia, instructionem catecheticam ad primam com­ munionem, concionem, preces, missam, indulgentiarum applicationem, dispensationem voti, iuramenti, impedi­ menti matrimonialis; electionem, praesentationem, con­ firmationem vel collationem beneficii; sepulturam eccle­ siasticam. usum iurisdictionis ecclesiasticae, reliquias sacras, laborem intrinsecum seu necessarium administrationi sacramentorum; rem consecratam vel benedictione constitutiva benedictam vel indulgentiis ditatam, si ideo augetur pretium; admissionem ad religionem. SIMONIA 305 Simonia iuris ecclesiastici his praecipue modis com- 443 mittitur: deductionibus ex fructibus, compensationibus ac solutionibus a clerico in actu provisionis beneficiorum faciendis, quae collatori, patrono aliisve cedant (canon 1441); permutatione beneficiorum facta privata auctori­ tate (can. 1487, § 1), aut si beneficia inaequalia compen­ sentur reservatione fructuum vel praestatione pecuniae sive cuiusque rei pretio aestimabilis (can. 1488, § 1); di­ missione beneficiorum in commodum aliorum vel sub aliqua condicione quae ipsam beneficii provisionem aut redituum erogationem attingat (can. 1486); qualibet spe­ cie negotiationis vel mercaturae circa stipem missarum (can. 827, 840, § 1; 2340); aliquid recipiendo pro litteris testimonialibus aspirantium ad statum religiosum (ca­ non 545, § 1) aut pro exploranda voluntate puellae admit­ tendae (can. 552, § 2). Casus primus. Vincentius parochus qui, ad nonnulla expedienda ne- 444 gotia, Romae per aliquot dies invenitur, occasioni non deest ut extraordinariam confessionem peragat. Super cetera confessario narrat se ex more stipem pro missae applicatione, a fidelibus qui expresse sciscitantur quae sit eleemosyna tradenda, supra taxam dioecesanam exigere, cum iam diu soleant ceteri superiorem stipem ultro offer­ re, nec ipse teneatur huiusmodi lucrum amittere. Cupiens tamen suae conscientiae serio consulere, a confessario quaerit an hoc liceat et quibusdam forsan obligationibus ipse teneatur. Quid dicendum? 308 DE IUSTITIA Solutio 445 Stipem quidem supra taxam exigere nonnulli de simonia condemnant, non certo iuris divini—excessum cum non petat aliquis pro missa—, verum ecclesiastici; alii damnant tantummodo de iniustitia—quia exaggerat, qui petit, titulum sustentationis licitum—. In quocumque casu Vincentius tenetur ad restitutionem illius excessus, utpote quem exegit sine iusto titulo (cf. can. 2408). Hanc autem restitutionem potest facere missam aut missas applicans (ad excedentis pecuniae summam, cum taxa dioecesana comparatam) pro illis quos defraudavit obla­ tores. Nec valet ratio allata de superiore stipe quam ce­ teri ultronei offerunt, cum horum liberalitas non tribuat ius ad talem exigentiam. Dum tamen opponit se non te­ neri lucrum amittere huiuscemodi, interrogandus esset num haec acceptans quae stipendia exaggerat impedia­ tur revera a lucrosioribus sponte oblatis celebrandis; quoniam si negative (potens cum sit omnibus satisface­ re), titulus est nullus, prout nullum lucrum cessans; si vero affirmative, num satis sibi cavere nequeat illas mis­ sas ad taxam dioecesanam non acceptans, aut saltem transmittens aliis sacerdotibus, nam si neutrum possibi­ le, haberemus revera lucrum cessans, quod de se ( abs­ traction facta a scandalo, etc.) videtur sufficiens titulus. In quocumque casu, potius quam decipere fideles qui de tradenda eleemosyna sciscitantur, respondeat «commu­ niter alios tantam dare». Alii casus. 44G C. II.—Peccatne simonia vendens vel emens omissio­ nem sive administrationis sive receptionis sacramen­ torum? SIMONIA 307 Sol.—Negative: omissio siquidem non est res spiri­ tualis, licet in adiunctis rem spiritualem habeat obiectum. Si quis attamen vendat vel emat denegationem absolutionis paenitenti rite confessi atque contriti dan­ dae, is vendit vel emit non nudam omissionem, sed pote­ statis spiritualis exercitium sive sententiam. C. III.—Arbogastus, parochus, se in confessione accu- 447 sat quod nonnumquam, ut possit generosi offerentis po­ stulationi obsecundare, bis die dominica pro stipendio litavit, dilata in proximiorem diem missae pro populo applicatione. Sol.—Bis in die dominica litasse pro stipendio signi­ ficat quod parochus noster utramque quam Missam binans celebrat pro stipendio celebravit. Hoc autem in Co­ dice expresse vetatur (can. 824, § 2), et ideo a quibusdam de simonia iuris ecclesiastici damnatur. Sed cum non constet hanc prohibitionem factam esse ob periculum irreverentiae erga res spirituales—magis videtur facta ob periculum avaritiae—, potius dicendum est Vincen­ tium peccasse dumtaxat iniustitia, cum careat titulo le­ gitimo, ab auctoritate ecclesiastica recognito, ut cele­ brans unam missam ex titulo iustitiae—pro stipendio scilicet aut pro populo—pro alia missa recipiat stipen­ dium. Tenetur ergo ad restitutionem stipendii aut ad ite­ ratam celebrationem missarum quas illo modo celebra­ vit. Oportet insuper attendat ad obligationem celebrandi die dominica missam pro populo: etsi enim can. 339 ad­ mittat translationem legitimam, translatio non redditur legitima ob quancumque causam. Immo, si casus fre­ quens, rem Ordinario deferat, penes quem est facultas translationem hanc permittendi. C. IV.—Vocatus ad confessiones audiendas in collegio 448 puerorum, Wolfangus pecuniariam praetendit remune- 308 DE IUSTITIA rationem, non quidem tamquam pretium administrationis sacramenti sed tamquam pretium laboris qui est in audiendis confessionibus. Rector autem collegii Wolfangum arguit de simonia. Sol.—Recte, quidem. Ut Vitoria etenim loquitur: a. Hodie attamen pretium restituendum esset vel danti, iuxta quosdam, vel ecclesiae cuius est beneficium, iuxta alios. XXXVI. FILIORUM OBLIGATIONES Doctrina. Sicut stricto debito tenemur erga Deum, primum 451 creationis et gubernationis nostrae principium, sic quo­ que erga parentes, sub Deo principium alterum produ­ ctionis et gubernationis nostrae. Quem ad modum ad Illum est religio, ad hos habetur pietas. Et actus quidem per se pietatis ad parentes sunt ho­ nor et obsequium; quoniam, per se loquendo, parentes sunt benefactores nostri, superiores nobis et gubernato> S. Thomas, Sumina Theol., II-II, 32, 7; 62, 5, 2m. a Vitoria, 1. c., q. 32, a. 7, n. 3. 310 * ' ’ >,·, 1 '· 1 <■ »t 'I ; 1 , < 'i DE IUSTITIA res societatis domesticae; eis igitur debemus honorem —excellentiae recognitionem—et obsequium, sive oboe­ dientiae—imperio—, sive timoris—coactioni—, sive gratitudinis—beneficio—. Et quantumvis parentum, utpote superiorum, sit subvenire filiis, ipsi tamen possunt versari in indigentia quam filii valeant ideoque teneantur sive alleviare sive explere; actus ergo per accidens pieta­ tis ad parentes corporale venit subsidium. 452 Peccant ergo graviter filii: Qui parentes, etsi paupe­ res, contemnunt, contumelia vel maledictione afficiunt; qui parentes percutiunt, quamvis leviter; immo qui deli­ berate manus in eos extollunt aut baculum arripiunt quo videantur parati ad percutiendum; qui e domo vel societate ipsos repellunt; qui de crimine, etsi vero, eos in foro externo accusant—aliud nisi medium desit ad divinum commune ve malum vitandum—; qui praesentes non alloquuntur, vicinos, maxime si aegrotos aut senio confectos, non visitant; qui absentibus litteras nullas mit­ tunt; qui eos malis artibus a conficiendo testamento im­ pediunt, eorumve voluntatem ultimam, ingressi heredita­ tem, non exsequuntur; qui pro eis vita functis non curant ut suffragia communia fiant; qui parentibus, denique, non succurrunt versantibus in necessitate sive spirituali sive corporali. 453 Oboedientia debita parentibus urget sub gravi dum parentes vere praecipiunt—non solum adhortantur vel dumtaxat monent—atque materia est gravis. «Quaenam autem materia sit revera gravis, difficulter potest regula generali determinari. Generatim tamen dici potest illam materiam esse gravem, cuius omissio causât grave nocu­ mentum aut filio aut familiae» x. Saepius tamen iuniores a mortali excusantur ob animi levitatem atque inadvertentiam. ■ _ _ » Prümmek, Th. Mor., Π, 583, ed. 1928. FILIORUM OBLIGATIONES 311 Prout nullus tamen hominum est divinitus constitu­ tus secundarius motor qui universaliter ipse moveat, ve­ rum personas determinatas quoad determinata tantum negotia, sic nemo tenetur superiori oboedire nisi proprio, huic autem intra limites competentiae eius. Oboedientiae igitur ad parentes obligatio non est per­ petua: cessat enim simpliciter quando filius a paterna auctoritate emancipatur; quoad partem vero, quando fi­ lius maioritatem obtinet—is etenim quandiu manet in domo paterna parentibus subicitur quoad ea quae ordi­ nem domesticum spectant. Ceteri subsunt paternae auctoritati quoad regimen sive 454 gubernationem domus, quoad litterarum vel artis accom­ modae studium vel exercitium, quoad morum et religionis disciplinam. Hinc peccant graviter: si impositam operam praestare pertinaciter renuunt; si contra parentum prae­ ceptum debito tempore domum non redeunt, vespere praesertim, idque non semel; si sine gravi causa a pa­ terna domo aufugiunt; si litterarum studio vacare aut ar­ tem condicioni illorum convenientem addiscere negle­ gunt, cum iactura temporis et expensarum ; si contra pa­ rentum vetitum prava consortia, popinas, theatra et alia loca periculosa frequentant, ludos prohibitos inquirunt, illicitas procationes habent; si contra parentum prae­ ceptum preces, doctrinam Christianam, conciones, Missas, in notabili materia praetermittunt; si per notabile tem­ pus a Sacramentorum susceptione abstinent \ Extra hos limites nullam habent parentes competen- 455 tiam. Ideo quoad status electionem non tenentur filii imperium parentum observare «quia omnes homines na­ tura sunt pares: puta in his quae pertinent ad corporis 1 Aertnys-Damen, Th. Mor., I. 540, ed. 1939.—«Ubi agitur de prae­ cepto, quod ad plures actus successivos refertur, e. g. ne ad cauponam accedant, ne tardius domum redeant, etc., grave peccatum (excluso con­ temptu) non committitur nisi praeceptum saepius violetur» (Noldin, Th. Mor., II, 287. ed. 1932). 312 DE IUSTITIA sustentationem et prolis generationem» 1 ; at cum agitur de matrimonio cum hac illave persona, debent eorum consilium et assensum petere: «saepe enim filii vesano amore obcaecati volunt contrahere matrimonium quod certo verget in ipsorum perniciem et familiae dedecus» 1 2. Ideo in Codice I. C.: «Parochus graviter filios familias minores hortetur, ne nuptias ineant insciis aut rationa­ biliter invitis parentibus; quod si abnuerint, eorum ma­ trimonio ne assistat, nisi consulto prius loci Ordinario» (can. 1034). Insuper «quod attinet ad salutem animae, fi­ lii sunt semper sui iuris, quatenus conscii et veram re­ ligionem amplecti et pietatem modo approbato colere semper possunt» 3. Immo, quod intra hos limites ipsi pa­ rentes superiori auctoritati subsint, non sunt audiendi si ad id filios inducant quod fieri vel omitti nequit absque peccato. Bonum igitur ad quod faciendum tenetur filius ex necessitate, ob legem naturalem, divinam vel ecclesia­ sticam, non est praetermittendum propter parentum oboedientiam4. Ubi agatur, contra, de bono ad quod fi­ lius non tenetur ex necessitate, de bono tamen meliori quod Deus vel Ecclesia commendat, parentes praecipere non valent huius boni omissionem: non urgeret igitur parentum prohibitio de non frequentanda ecclesia, missa, meditatione, sacramentis, pietatis exercitiis, coetibus actionis catholicae, quandiu huiuscemodi aliaque opera cum officiis domesticis componi possint. Si tamen incompossibilia sunt cum his officiis, tunc et parentibus ius adest illa vetandi, et filii tenentur oboedire 5. 1 S. Thomas, Summa Theol., ΙΙ-Π, 104, 5. 2 Prümmer, 1. c., n. 585. 3 Vermeersch, Th. Mor., Π, 291, ed. 1928. ♦ Necessitas abesset si lex Ecclesiae non urgeret in casu, v. gr. ob grave consequens filio incommodum. 5 «Duplex est bonum. Quoddam ad quod faciendum homo ex neces­ sitate tenetur: sicut amare Deum, vel aliquid huiusmodi. Et tale bonum nullo modo debet propter oboedientiam praetermitti. Est autem aliud bonum ad quod homo non tenetur ex necessitate. Et tale bonum debet FILIORUM OBLIGATIONES 313 u Casus primus. lam a quindecim annis Pulcheria vivit in monasterio 456 sollemniter professa cum modo a patre instatur ut clautro valedicens domum redeat: inopinato etenim viduus mansit et filia prorsus indiget. Pulcheria obsistit. Verum pater contendit praeceptum de parentum honoratione prius esse quam votum religiosum, ideoque per superve­ niens votum abrogari non posse. Pulcheria suas angu­ stias confessario pandit, ab eo petens quid sibi sit agendum. SoZwiio Respondet D. Thomas: «Ille qui iam est in religione 457 professus, reputatur iam quasi mortuus mundo. Unde non debet occasione sustentationis parentum exire clautrum, in quo Christo consepelitur, et se iterum saeculari­ bus negotiis implicare. Tenetur tamen, salva sui praela­ ti oboedientia et suae religionis statu, pium studium ad­ hibere qualiter eius parentibus subveniatur» \ Ad quae Caietanus: «Sciendum est quod dupliciter contingit patrem egere servitio filii religiosi: primo, ci­ tra extremam necessitatem; secundo, in extrema necessi­ tate. Et si quidem pater ita eget filio quod sine ipso ex­ trema necessitate manifeste laboraret, tenetur filius, petita, licet non obtenta, licentia superioris, patri subvehomo quandoque propter oboedientiam praetermittere, ad quam ex ne­ cessitate homo tenetur: quia non debet homo aliquid bonum facere cul­ pam Incurrendo. Et tamen, sicut ibidem Gregorius dicit, qui ab uno quolibet bono subiectos vetat, necesse est ut multa concedat, ne oboe­ dientis mens funditus intereat, si a bonis omnibus penitus repulsa ieiunet. Et sic per oboedientiam et alia bona potest damnum unius boni recompensarl» (S. Thomas, 1. c., a. 3, 3m). 1 S. Thomas, 1. c., 101, 4, 4m. «Wnh 314 DE IUSTITIA nire. Et ratio est quia praeceptum iuris naturae et divini in extrema necessitate praeeminet omni voto et vinculo. Nec solum pro patre, sed pro quocumque homine in simili necessitate tenetur quilibet. Non enim debent vota esse impeditiva operum iustitiae... Si vero pater citra extre­ mam est necessitatem, tunc religiosus tenetur adiuvare patrem salvo suo statu, et non aliter, hoc est, salva oboe­ dientia et regulari observantia: sicut filius uxoratus non tenetur patri nisi salvo statu coniugali... Nam praecep­ tum de honore parentum, licet verum sit quod prius quam votum, et ex naturae iure obligat, nec est abrogabile per superveniens votum; falsum tamen est quod eodem modo obliget filium in quocumque statu. Quoniam est praeceptum affirmativum, et obligat pro tempore unumquemque prout tunc invenit illum. Non enim eodem modo obligat filium liberum, et uxoratum : nam uxoratus non obligatur ad actum commanendi cum patre, quia iam est obligatus ad commanendum cum uxore. Et sic est in proposito, quod filius liber tenetur ex hoc praecep­ to ad subsidium paternum simpliciter: filius autem re­ ligionis vinculo adstrictus tenetur ut religiosus potest» \ Confessarius ergo Pulcheriam tranquillam esse iubeat. Indigentia in quam pater coniectus est ob viduitatem non est extrema. Si salva oboedientia et observantia re­ gulari valet quidpiam auxilii conferre ei, id quidem fa­ ciat. Sed nullatenus debet ideo claustrum exire. Alii casus. 458 C. II.—An patri extra gravem necessitatem teneatur filius subvenire de superfluo vitae quantumvis ad statum necessario? Sol.—Ad rem Vitoria: «Parentibus dico quod non so1 Caietanus. in ΙΙ-Π, ιοί, 4, n. 2. FILIORUM OBLIGATIONES ♦ 315 lum in istis duobus casibus, scilicet in extrema necessi­ tate et in gravi de superfluis ad statum sine deminutione status tenemur subvenire, sed etiam extra extremam ne­ cessitatem, si graviter egeant, tenemur illis de necessa­ riis ad statum et cum deminutione ipsius status subve­ nire. Nec dubito nisi quod si filius laute vivat, et permit­ teret patrem, non solum in extrema necessitate et gravi, sed quod ignobiliter vivat et patiatur nimiam iacturam et ignominiam, peccaret mortaliter ipse filius si non sub­ veniret» \ I i C. III.—Num filius teneatur solvere de bonis suis de- 459 bita patris solvendo imparis? Sol.—«Imprimis distinguenda est obligatio iustitiae ab obligatione pietatis. Ex iustitia filius tenetur solvere debita patris, si accepit bona paterna, quae adhuc super­ sunt. Etenim a bonis paternis (sive donatione inter vivos sive testamento acceptis) semper subtrahenda sunt de­ bita patri incumbentia. Filius autem non tenetur redde­ re expensas quas pater fecit pro ipsius educatione; cum habeat ius ut expensis patris debitam educationem acci­ piat. Ex pietate aliquando filius tenetur solvere debita patris, etiamsi hoc non potest ex bonis a patre perceptis, si scilicet secus honor patris valde laederetur. Nihilomi­ nus haec obligatio non solet esse gravis, ideoque ex sola pietate filius non tenetur cum suo gravi incommodo sol­ vere debita patris». Ita Prümmer2. C. IV.—Num ingredi possint religionem illi quorum 4G0 parentes, in gravi necessitate constituti, eorum opera in­ digent? Sol.—«Ille qui est in saeculo constitutus, si habet pa­ rentes qui sine ipso sustentari non possunt, non debet, J Vitoria, in II-II, 101, 2, n. 3, ed. Beltrân de Heredia. 2 Prümmer, 1. c„ n. 581. 316 DE IUSTITIA eis relictis, religionem intrare: quia transgrederetur praeceptum de honoratione parentum. Quamvis dicant quidam quod etiam in hoc casu licite posset eos deserere, eorum curam Deo committens. Sed si quis recte conside­ ret, hoc esset tentare Deum: cum habens ex humano consilio quid ageret, periculo parentes exponeret sub spe divini auxilii» \ Hinc in Codice I. C.: «Illicite sed valide (ad noviciatum) admittuntur... filii qui parentibus, idest patri vel matri, avo vel aviae, in gravi necessitate consti­ tutis, opitulari debent» (can. 542, n. 2). < > 461 1 I ’ • , ·. 1' - ) • 4 ♦ . I rT · 'hf C. V.—Nympha, filiafamilias, multa pietatis facit opera ad quae nullo praecepto adstringitur. Verum inde parentes, religionis omnino incurii, graviter offendun­ tur, adeo ut domesticam pacem turbent quin et in blasphemias erumpant. Debetne propterea abstinere Nympha ab illis piis operibus? Sol.—«Ea quae sunt de necessitate salutis praetermitti non debent propter scandalum vitandum. In his autem spiritualibus bonis quae non sunt de necessitate salutis videtur distinguendum. Quia scandalum quod ex eis oritur quandoque ex malitia procedit... Quod esse contem­ nendum Dominus docet, Matt. 15. Quandoque vero scandalum procedit ex infirmitate vel ignorantia: et huiusmodi scandalum est scandalum pusillorum. Propter quod sunt spiritualia opera vel occultanda, vel etiam interdum differenda, ubi periculum non imminet, quousque, reddita ratione, huiusmodi scandalum cesset. Si autem post redditam rationem huiusmodi scandalum duret, iam vi­ detur ex malitia esse: et sic propter ipsum non sunt huiusmodi spiritualia opera dimittenda» 2. Ad haec po­ strema D. Thomae verba, Caietanus: «Adverte quod Auctor non assertivo verbo utitur, sed opinativo, dicen-- i S. Thomas, 1. c. 2 Id., ib., 43, 7. FILIORUM OBLIGATIONES 317 do: lam videtur ex malitia esse. Potest quidem continge­ re quod pusilli non sint capaces rationis redditae: vel propter pristinam consuetudinem, quae facit apparere dissonum quod veritati consonat, vel propter rationem apud eos magis apparentem, vel aliquid huiusmodi. Et tunc, ex quo malitia non facit scandalum, sed ignorantia vel infirmitas, quamvis reddita sit ratio, cessandum est ab huiusmodi spiritualibus non necessariis» \ Videsis t. II, n. 395. C. VI.—Volens Eudociam nubere Martinianus petiit 462 consensum patris. Sed hic eum a cogitato matrimonio prohibet et iubet ut uxorem ducat Anatoliam, electionem rationibus confirmans. Anxius Martinianus confessarium adit quaerens num et quatenus teneatur patris oboedire praecepto. Sol.—Respondet Billuart: «Quantum ad matrimonium in particulari cum tali persona non possunt etiam pa­ rentes cogere filios aut filias, neque isti tenentur oboedi­ re propter rationes iam datas. Possunt tamen parentes filios aut filias inducere ex rationabili causa. Et tunc si­ cut se habet filius ad illam causam, ita se habet ad prae­ ceptum patris, ut scilicet si causa illa cogat de necessitate vel honestate, praeceptum patris similiter cogat: puta, si pater iubeat filio ducere talem puellam, quia vel eam defloravit, vel tale matrimonium est necessarium ad sedandas inveteratas inimicitias, aut ad sustentandam inopiam patris, etc. Puto tamen filium in hoc casu de­ bere acquiescere non tam vi praecepti oboedientiae, cum iuxta S. Th. quoad statum pater non sit superior filii, quam vi praecepti pietatis ex qua filius in talibus cir­ cumstantiis tenetur acquiscere voluntati patris, facturus alioquin illi magnam iniuriam in re gravi» 1 2. 1 Caietanus, in hunc locum. 8 Billuart, Summa S. Thomae, tr. de ceteris virtutibus iustitiae annexis, dlss. 2, a. 3. 318 DE IUSTITIA Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Opta­ re mortem patris ad hereditatem adeundam (I, 277); Puella vacans pietatis exercitiis contra parentum vetitum (I, 423). XXXVII. PARENTUM OBLIGATIONES Doctrina. Ad pietatem parentum erga filios pertinet imprimis educatio, cum corporalis tum spiritualis. Ipsa siquidem animalia instinctu feruntur naturali ut proprios fetus indigentes nutriant et perducant ad perfectionem quibus dederunt initium. Homo, insuper, anima rationali dita­ tus est atque ad ordinem supernaturalem evectus. Hinc Codex I. C.: «Parentes gravissima obligatione tenentur prolis educationem tum religiosam et moralem, tum phy­ sicam et civilem pro viribus curandi, et etiam temporali eorum bono providendi» (can. 1113). 464 Et quod attinet ad educationem religiosam, parentes catholici adstringuntur ut prolem natam mox ad baptis­ mum deferant (can. 770), instruant vel instruere faciant a pueritia in doctrina Christiana (can. 1335), praeparent, per se vel per alios, ad Paenitentiae et Eucharistiae de­ bitam receptionem, promoveant ad frequentationem ecclesiae, ad exercitia pietatis solida (v. gr. ad preces matutinas et serotinas), ad devotionem erga B. Virgi­ nem l. Tenentur insuper vitare ne filii scholas acatholicas, neutras, mixtasve frequentent (II, 104, 106, 111). Parentes quoque debent filios docere honestos mores,i 463 ' 1 i ‘ t ·■ e I * » · i «Idcirco graviter delinquunt parentes... qui pietatem, Religionem, sacerdotes, aliasve res sacras irrident; praecepta Ecclesiae non obser­ vant» (Aertnys-Damen, Th. Mor., I. 548, ed. 1939). PARENTUM OBLIGATIONES 319 verbo et exemplo; eos arcere a mundi illecebris, a sociis pravis, ludis, lectionibus vel colloquiis periculosis; eos non locare apud familias—disciplinae vel famulatus cau­ sa—in quibus eorum castitas periclitetur; eos, denique, peccantes opportune corripere x. Quoad educationem physicam parentes obligantur ne 465 quicquam agant quod vitae, sanitati vel naturali perfec­ tioni nocivum sit proli semel conceptae; ei provideant quoque semel natae de victu, vestitu, habitatione et cura —si infirmentur—secundum proprii illorum status con­ dicionem; de honesta recreatione pariter, passim aequa­ libus concessa. Quoad civilem, demum, educationem parentes obli­ gantur ut filiis copiam faciant litteras vel artem pro condicione propria addiscendi. 4 Quod attinet ad status vitae electionem, filii sunt li- 466 beri nec tenentur parentibus morem gerere (455). Hinc colliges «gravissimi peccati reos esse parentes qui, sive directe metu, vi, fraude, sive indirecte durius cum liberis agendo in victu, vestitu, verbis, signis, etc. eos invitos compellunt ad religionem, clericatum aut matrimonium, quia contra iustitiam agunt violando filiorum liberta­ tem, et eo gravius peccant quo graviora mala inde nata sunt sequi; quot enim inde maledictiones, imprecationes, desperationes, impudicitiae, sacrilegia, adulteria, etc. quae filios et filias in hac vita miseros, in altera miserri­ mos efficiunt!»1 23. Peccant parentes igitur qui filio sta1 «Graviter peccant per se parentes: a) qui nimia indulgentia fi­ lios corrigere notabiliter neglegunt, quando alioqui id necesse foret; b) sed non minus peccant qui gravioribus poenis in filios animadver­ tunt, v. gr. si eos mutilent, vel eis grave vulnus aut percussiones et ver­ berationes adeo graves infligant ut vita vel sanitas eorum notabile de­ trimentum capiat» (Ferreres, Th. Mor., I. 464, ed. 1932). 3 Billuart, Summa S. Thomae, tr. de ceteris virtutibus iustitiae adnesis, diss. 2, a. 3.—Parentes a gravi peccato «excusari possunt, sal­ tem ad breve tempus, ratione ignorantiae vel inadvertentiae, quae facile. • yw 320 DE IUSTITIA -*V » r tum clericalem amplectenti constituere patrimonium re­ cusant; qui filiae dotem denegant ad religiosam vitam convolanti; qui filium aut filiam, ideo..quod ipsis invitis nuptias, post annos maioritatis, celebrarunt, laedunt in hereditatis parte legitima x. 467 Quantum ad matrimonium porro parentes, etsi ne­ queant suam prolem cogere ut huic vel illi nubat, possunt tamen ex causa rationabili ad id inducere immo et im­ pedire (cf. 462); sed «matrimonium filii indebite impe­ diendo aut etiam differendo facile peccant graviter cum saepe sint causa multorum peccatorum incontinentiae et odii aut etiam desperationis» 2. Quoad statum vero sacerdotalem aut religiosum, eo minus habent parentes ius cogendi filios quo potiores obligationes assumuntur, quarum inobservatio et filio­ rum redundat in salutis discrimen et aliis facile in scan­ dalum 3. Tenentur autem filios non impedire a sectanda vocatione; peccarent alias et contra iustitiam, filiorum libertatem violantes, et contra caritatem et pietatem, eos retrahendo tum a maiori Dei obsequio tum ab ipsoI > · ” ob nimium eorum (filiorum) amorem, admitti potest» (Marc, Inst. Mor., I. 700, ed. 1927). 1 Filiae «si ante annos maioritatis indigno nupserit, non debetur dos. iuxta sententiam probabiliorem; sed indigenti debentur alimenta. Simili modo si filius, patre invito, uxorem duxerit, tenetur pater eum indigentem eiusque uxorem alere» (Marc, 1. c.). 2 Prümmer, Th. Mor., II, 585, ed. 1928. • Ideo in Codice I. C. : «Excommunicatione nemini reservata Ipso facto plectuntur omnes, qualibet etiam dignitate fulgentes, qui quoquo modo cogant sive virum ad statum clericalem amplectendum, sive virum aut mulierem ad religionem ingrediendam vel ad emittendam religiosam professionem tam sollemnem quam simplicem, tam perpetuam quam temporariam» (can. 2352).—«Censura incurritur cum vir fit clericus, vel cum candidatus Religionem ingreditur aut professionem emittit. lamvero status clericalis initur prima tonsura (can. 108, § 1); ingressus in Re­ ligionem vero fit incipiendo tempus postulatus vel noviciatus (si nempe postulatus non praerequlritur). Qui cogit ad postulatum et postea ad professionem in duplicem censuram incurrit» (Marc, 1. c., n. 1355). PARENTUM OBLIGATIONES 321 rum meliori bono ‘. Quin propterea sint illico culpandi si ad tempus vocationi filiorum non accedunt, ipsam ut probent; «caveant autem ne diutius hanc probationem protrahant, aut sub pretextu probationis, suae malae vo­ luntati indulgeant» 2. Casus pri H us. Annae duae filiae sunt, Virginia et Clara: haec, quae 468 antea amoribus et levitatibus induisit, nunc, horum tae­ dio affecta, vitae religiosae desiderio flagrat; illa, e con­ tra, levem atque liberam vitam adhuc agit. lamvero earum mater, dum Virginiae licentiam libertatemque vi­ vendi agnoscit ac permittit—ait enim haud coartatione sed consiliis tantum filios educari posse—, Claram, e con­ tra, ut de suo proposito desistat, quod arbitrio potius quam vocationi tribuit, omni ope conatur. Quae omnia, cum confessario narrat, eiusdem assen­ sum exigit. Hic conatur sane recta educationis principia eidem indicare; at incassum. Quare, ne debeat cum huiusmodi muliere disputando profundere ac perdere labo­ rem, paenitentiam imponit et absolvit. Quid dicendum? > I*· ) U th ■» »» .J vl 1 Merkelbach, 1. c., n. 828. 3 Prümmer, 1. c„ n. 588. PARENTUM OBLIGATIONES 325 possit in se exstinguere; sed vincere certe potest, quate­ nus non agat secundum eam, sed secundum rectam ra­ tionem. Tam pertinax Melaniae agendi ratio grave tan­ dem damnum suo filio inferre potest. Vos patres, ait Apost., nolite ad iracundiam provocare filios vestros. Ad Eph. 6, 4. Immoderata castigatio filiis multum nocet. Eos reddit morosos, stupidos, pusillanimes, et quandoque de­ speratione affectos. Pro amore parentibus debito, con­ temptum et odium parere soleto. Sic Bucceroni ’. C. V.—Kilianus, numerosae prolis pater, exiguo cibo 474 vestituque vix sufficienti uxori et filiis aegre concesso, quidquid labore acquirit, ocius inter pocula cum aliis bi­ bulis dilapidat. Uxori vero adhortanti et lacrimis effla­ gitanti ut maiorem curam filiorum suscipiat, ait: Nudus ego ingressus mundum, nudus inde egrediar; a parentibus nihil obtinui, sed labore et industria quaesivi unde me su­ stentarem; filii exemplum patris sequantur et sibimetipsis provideant. Sol.—Respondet Ferreres: «Kilianus graviter contra pietatem peccavit, nec inde excusari potest quod nudus mundum ingressus fuerit, nihil a parentibus acceperit; etenim attendendum non est ad id quod parentes Kiliani fecerint, sed ad id quod facere debuissent, si potuissent, et quod et ipse paterfamilias, de hire naturae, praestare debuerit» 2. C. VI.—Utrum parentes possint aliquando exheredare 475 filios? Sol.—Ad hoc dubium Fanfani: «Affirmative, ob iustam tamen causam quae talem poenam mereatur. Id constat: a) ex iure naturali: aequum enim est ut paren­ tes possint filios graviter delinquentes tali poena plecte» Bucceroni, Casus Conse., I, 55/1, ed. 1913. 2 Ferreres, Casus Conse., I, 418, ed. 1926. 326 DE IUSTITIA re et eiusdem poenae timore in proprio officio continere; b) praeterea constat iure positivo, prouti patet ex iure Romano et etiam ex Codicibus modernis, in quibus deter­ minantur etiam casus iustae exheredationis ex parte pa­ rentum» \ Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Optare mortem filiae deformis (I, 278); Filios mittens ad scholas neutras (II, 111 s.); Parentes tradentes filios scholis communistarum (Π, 125 s.); Num mater teneatur periculosissimam subire operationem pro prole baptizan­ da (II, 283); Femina mortem cupiens filiorum (II, 286); Parentes, propter gravem offensam, filium non alloquentes et e domo eicientes (II, 300); Filios adolescentes secum ducens in publica theatra (II, 427). *4 * toi i ώι I XXXVIII. OBLIGATIONES PARENTUM NATURALIUM Doctrina. 476 Ex iure canonico: «Legitimi sunt filii concepti aut nati ex matrimonio valido vel putativo, nisi parentibus ob sollemnem professionem religiosam vel susceptum or­ dinem sacrum prohibitus tempore conceptionis fuerit usus matrimonii antea contracti» (can. 1114); «Legitimi praesumuntur filii qui nati sunt saltem post sex menses a die celebrati matrimonii, vel intra decem menses a die dissolutae vitae coniugalis» (can. 1115, § 2). Sed et civiles codices fere eodem modo definiunt legitimitatem, aliis quamvis verbis utantur. Omnes alii filii sunt vel praesumuntur illegitimi. Qui quidem distinguuntur in naturales et spurios; 1 Fanfani, Th. Mor., Ill, 266. OBLIGATIONES PARENTUM NATURALIUM 327 naturales sunt nati ex parentibus inter quos tempore conceptionis, vel praegnationis, vel nativitatis validum consistere potuit matrimonium (cf. can. 1116); ceteri sunt spurii, quorum alii adulterini—seu nati ex adulte­ rio—, alii sacrilegi—seu ex uno vel utroque parente li­ gato voto castitatis, sive sollemni sive sollemnizato—, alii incestuosi—quorum parentes consanguinei vel affi­ nes sunt in linea collaterali—, alii nefarii—quorum pa­ rentes consanguinei vel affines sunt in linea recta—, ce­ teri, simpliciter spurii—puta si ex parentibus detentis im­ pedimento aetatis, disparitatis cultus, etc. ’. lura illegitimorum non sunt eadem atque legitimorum. «Promovetur hodie tendentia, tum matrem tum fi­ lios illegitimos aequiparandi legitimis. In hac re dicen­ dum videtur...: b) quoad natos illegitimos. Etiam familia a Deo socialiter ordinata est ita, ut infantes participent tum bonis tum detrimentis parentum sive temporalibus sive moralibus sive socialibus. Et sicut talis participatio in bonis utilis est, ut parentes quaerant sanitatem, bona temporalia, honores, ita illa participatio in detrimentis 1 Filii naturales legitimantur per subsequens parentum matrimo­ nium sive verum sive putativum sive noviter contractum sive convalidatum, etiam non consummatum (can. 1116). Spurii vero legitimantur: I.» «Per dispensationem super impedimento dirimente concessam sive ex potestate ordinaria, sive ex potestate delegata per indultum generale, non vero per rescriptum in casibus particularibus... ; excepta (tamen) prole adulterina et sacrilega» (can. 1051); 2.° Per rescriptum S. Sedis aut habentis potestatem legitimandi, prout data fuit cuidam Vicario Apostolico, quantum ad prolem natam ex parentibus detentis impedimento disparitatis cultus vel aetatis, dummodo non sit ex adulterio vel sacrile­ gio procedens (Sartori, Enchiridion canonicum, ad can. 1116); non enim sufficit ad prolem legitimandam quod tempore subsequentis matrimo­ nii iam impedimentum pristinum cessaverit (AAS, 23 [1931], p. 25).— «Per professionem sollemnem in ordinibus religiosis aut per professio­ nem simplicem in nonnullis institutis religiosis speciale privilegium ha­ bentibus, obtinetur eo ipso legitimatio filiorum tum naturalium tum spu­ riorum, sed pro suscipiendis ss. ordinibus tantum, non autem pro accep­ tandis dignitatibus» (Prümmer, Th. Mor., Ill, 884, ed. 1928). 477 328 DE IUSTITIA est stimulus perpetuus pro parentibus, ne noceant proli. Insuper filii illegitimi saepe patiuntur ex male refrenata concupiscentia parentum et ex defectu educationis fa­ miliaris. Ex altera parte, si filius illegitimus propria vir­ tute expiat culpam parentum, occasio praebenda erit purgandi ignominiam parentum et obtinendi statum con­ venientem virtuti. Ideo Ecclesia, si reliquae dotes adsunt, facile dispensat ab irregularitate» \ 478 Obligationes igitur parentum ad filios illegitimos non sunt eaedem ac erga legitimos. Ex iure naturali ambo parentes, in solidum, tenentur ad alendam et educandam prolem illegitimam—nisi ma­ ter vi fuerit oppressa, quia tunc onus sustentationis et educationis pater portare debet—: ei etenim dederunt initium. Urget haec obligatio quandiu filius non potest sua industria sustentari. Codices civiles interdum patrem obligant ut proli tribuat convenientem sustentationem usque ad annum decimumsextum; interdum, ne illicitis commerciis faveant, patrem ad nihil obligant; quem nonnuli codices vel inquirere vetant. Educatio oportet sit ad condicionem personae, quam a matre proles sortitur. Ideo, per se, non licet, quandiu parentes valent con­ gruam sustentationem praebere proli, hanc in hospitio seu brephotrophio collocare. Possunt tamen per accidens, cum prolis illegitimitas est ex occulto crimine, ut vitetur videlicet infamia 2. Casus primus. 479 Berta, nobili genere orta et a marito perfidiose dere­ licta, in laqueum lascivi amoris misere incidit, atque pro» Noldin, Th. Mor., II, 297/4, ed. 1932. 3 Cum tanto enim dedecore eos per se alere non tenentur et suffi­ cit curare ut debite nutriantur (Salmanticenses Mor., tr. 24, de quarto Dec. praecepto, n. 36). OBLIGATIONES PARENTUM NATURALIUM 329 lem ex turpi consuetudine cum Mario concepit. Re cogni­ ta, eiusdem frater, ad familiae famam tuendam, curavit ut in remota regione occulte pareret atque a Berta exegit ut natum puerum publici hospitii curae relinqueret. Peccatum re vera occultum servatum est, atque po­ tuit Berta, decursu temporis, marito reconciliari. At nunc acri scrupulo angitur, et a confessario quaerit num ali­ qua obligatione erga prolem adulterinam teneatur. Ipsum insuper sciscitatur an debeat Mario qui puerum adfiliare desiderat necessarias suppeditare notitias quibus valeat illum invenire: timet enim ne maternitatem quoque po­ stea puer, ob patris inconsiderantiam, agnoscat, atque ita suum crimen reveletur. Quid confessarius respondere debet? Solutio Quoad prolis commissionem hospitio, nihil mali. Ut 486 ait etenim Merkelbach, «si possibile sit prolem adulteri­ nam in hospitio vel brephotrophio educare quin suspi­ ciones oriantur, curandum est ut ita fiat» ’. Restitutio hospitio non gravat fratrem Bertae, quippe qui rationa­ biliter cogit adulteram ad hanc agendi rationem, cui propterea infantes pauperes, quibus hospitium forte de­ stinatum erat, nequeunt esse rationabiliter inviti. Neque gravat Bertam, quae irrationabiliter invita diceretur mo­ rem fratri non gerens. Sed Marius vult puerum adfiliare, nempe per agni­ tionem, de qua Codex civ. italus: «I figli adulterini possono essere riconosciuti dal genitore che al tempo del concepimento non era unito in matrimonio» (art. 252). Porro, per se loquendo, huic voto Marii Berta nequit obsi­ stere, cum in eodem codice habeamus: «II riconoscimen1 Merkelbach, Th. Mor., II, 388, ed. 3. 2 330 DE IUSTITIA to non ha effetto che riguardo a quello dei genitori da cui fu fatto. L’atto di riconoscimento di uno dei genitori non pud contqnere indicazioni relative all’altro genitore. Queste indicazioni, qualora siano fatte, sono senza effet­ to. Il publico ufficiale che le riceve e 1’ufficiale dello sta­ to civile che le riproduce sui registri dello stato civile sono puniti con 1’amenda da lire 500 a lire 2000. Le indi­ cazioni devono essere cancellate» (art. 258). 481 ώι Μ ί* ) Λ •· νΐ ■ % Attamen in casu Berta timet ne Marius indicet filio nomen matris «atque ita suum (Bertae scilicet) crimen reveletur». Et si quidem ageretur de revelatione soli proli spuriae, non adesset tacendi sufficiens ratio; sed neque ubi ageretur de infamia dumtaxat apud aliquos, qui anteactae vitae iam habebant indicia. Verum si revelatio agitur quae ad aures pertingeret mariti, a quo propterea Berta—etsi prius perfidiose derelicta—iterum separari deberet aut pati gravia incommoda, tunc non tenetur in­ dicationes dare. Excusata tamen, v. gr. ob infamiae periculum, ab in­ dicationibus nunc suppeditandis, Berta non excusatur ne res ita disponat ut cessante periculo, puta post eius mor­ tem, Mario notitiae huiusmodi procurentur—quem in fi­ nem potest ipsa fratri commendare ut has notitias Mario communicet, qui saltem in testamento filium agnoscat. At si post mortem quoque matris esset periculum infamiae pro Bertae nobili familia, ab his etiam indicationibus abstinendum foret. Et quamvis Berta, agnitionem filii sacrificans pro­ prio et familiae commodo, teneatur ex gratitudine sa­ crificium hoc compensare, v. gr. ei dans quod a marito recipit pro eleemosynis vel quae a marito impetrat pro consanguineo paupere, non puto exaggerandam esse compensationem huiuscemodi, quoniam filius, quantum­ vis agnitus, licet iura obtineat ad hereditatem, etc., non OBLIGATIONES PARENTUM NATURALIUM 331 liberatur originali macula, ex defectu natalium; maxime si noverit se filium adulterinum, quem vel educatio in brephotrophio suspectum reddit de filiatione naturali. Alii casus. I C. II.—Centolla, coniugata, rem habuit cum Berardo 482 et Egberto. Prole concepta atque mariti expensis nutrita et educata, Egbertus dubitans num proles sit sua aut al­ terius confessarium sciscitatur an teneatur ad restitu­ tionem illarum expensarum. Sol.—Respondet Fanfani: «Cum distinctione: a) si dubitat an (proles) sit sua vel veri mariti, negative, sal­ tem probabilius: quia praesumptio in casu stat pro ma­ trimonio in favorem prolis; aliunde nemo tenetur ad re­ parationem damni, nisi certo constet ipsum damni causam fuisse, b) si vero dubium est inter duos adulteros, tunc aut isti ex communi consilio (quod raro accidit) adulterium commiserunt, et ambo tenerentur in casu ad reparatio­ nem in solidum et pro rata parte, cum ambo fuerint cau­ sa efficax et formalis totius damni; aut unus omnino in­ dependents ab alio adulterium patravit, nec cogitando de incertitudine prolis, et tunc probabilius neuter tene­ tur ad restitutionem, cum nullus teneatur ad reparandum damnum nisi certo constet se fuisse causam efficacem et formalem damni; aut tandem secundus adulter ad­ vertit, saltem in confuso, se sua actione causam fore cur dignosci amplius nequeat cuius sit proles, et tunc certo tenetur, et ipse solus, ad damnum ex illa incertitudine ortum reparandum, cum ipse fuit causa efficax et for­ malis illius incertitudinis, ac proinde totius damni» ‘. i Fanfani, Th. Mor., II, 322. 4 332 DE IUSTITIA 483 C. III.—Calliopa cum multum diligat filium quem ha­ bet spurium anxia petit a confessario quid ei valeat ipsa­ met paterve largiri. Sol.—Parentes qui filios suos spurios non agnoverunt aut legitimarunt prohibentur civili lege ne, praeterquam alimenta, aliquid eis largiantur per testamentum, ab in­ testato, per contractum. Nonnulli tamen codices confe­ runt illegitimo condicionem cum legitimis parem quoad ius ad hereditatem maternam. Semper attamen mater potest spurio id tradere quod ad propriam condicionem erogare potest in eleemosynas et quae impetraret a ma­ rito pro consanguineo paupere. Semel autem agniti vel légitimât! obtinent spurii iura quae codicibus signantur nationalibus. 484 C. IV.—Num parentes qui non sunt pauperes tenean­ tur restitutionem facere hospitio pro sustentatione et educatione illegitimi quem ibi collocarunt. Sol.—Iam Salmanticenses 1 aestimarunt probabilem sententiam negativam, quod huiusmodi hospitia non tan­ tum in favorem parentum pauperum erecta sint, sed in gratiam quoque, forsan maxime, parvulorum illegitimo­ rum. Moderni distinguunt inter hospitia quae aluntur privata caritate aut civitatis potius expensis; non im­ ponunt restitutionem dum de illis agitur; imponunt atta­ men si de his, casu tamen excepto quo lex civilis inquisi­ tionem patris vetaret. w * «4 I 485 C. V.—Si testator, vivente prima uxore, novum matri­ monium civile inivit, possuntne filii, ex hoc concubinatu adulterino nati, partem legitimam, ipsis sicut et filiis le­ gitimis assignatam, accipere; vel, si nihil assignatum fuit, partem legitimam repetere? Sol.—«Respondemus: ad Ium, affirmative, quia ad 1 Salmanticenses Mor.. tr 13. de restitutione, c. 3, n. 29. VINDICATIO 333 tramitem iuris positivi haec pars ipsis relicta est; nec obstat ius naturae, quia testator, ita omnia disponendo, ius strictum filiorum legitimorum non laesit; ad 2um vero, negative, si nempe in testamento clare exprimitur ultima defuncti voluntas. Ratio huius: filii ex primo ma­ trimonio nati, in casu, immediate post mortem testatoris strictum dominium partis ipsis assignatae obtinuerunt. Praeterea, est contra pietatem expressam patris volunta­ tem impugnare. Lex civilis utique secundum matrimo­ nium in paris iuris condicionem atque primum recipit, sed ipsa filiis illegitimis in casu favere non potest, cum sit evidenter iniqua. Tandem addimus: si in testamento exprimitur, etc.; in dubio enim de testatoris voluntate, impugnatio licite fieri posset. Similiter, si defunctus te­ stamentum non confecit: tunc enim censetur voluisse ut omnia ad normam iuris positivi distribuantur». Ita Mare \ XXXÏX. VINDICATIO Doctrina. Vindicta nominat ultionem damni illati per remedium 486 poenale seu punitionem damnificatoris. Prout est nobis siquidem inclinatio prorsus innata ad conservationem et perfectionem nostram, sic et naturaliter inclinamur con­ tra illos qui huic conservationi et perfectioni obstant, ut ab his videlicet habeamus compensationem damni illati et eos ab ulteriori damno inferendo terreamus. Hanc in­ clinationem naturalem virtus vindicationis perficit, ho­ minem disponens ad iniuriam illatam ulciscendam, «non intentione nocendi, sed intentione removendi impedimen­ ta» 2. Quoniam ultio est ad alterum et quidem ad iniuriae J Marc, Inst. Mor., I, 1083, ed. 1927. ·' S. Thomas, Sumina Theol., Π-ΙΙ, 108, 2. 334 DE IUSTITIA illatae mensuram, vindicatio per ultionem aequam est pars iustitiae. Quia tamen ulcisci non tenemur, illa sal­ tem obligatione quam alius urgere valeat coram lege, vindicatio deficit a debiti ratione et ideo iustitiae ponitur potentialis dumtaxat pars. Porro si vindicatio disponit hominem ut vindictam aequam sibi velit, hanc immo inchoet per recursum ad legitimam auctoritatem, non ideo ut eam consummet seu perficiat. Vindictae perfectio seu consummatio coactivam potestatem exigit in auctore, propter condicionem materiae reddendae, mali poenae scilicet. Et si quidem pater, qui domesticae praeest sive imperfectae societati, habet potestatem subditos coercendi poenis levioribus ', solus princeps civitatis, quae est perfecta communitas, plena potestate coercitiva gaudet ut poenas in deliquentem ponat, graviores quoque immo et irreparabiles, v. gr. carceris, mutilationis, occisionis. Hinc non licet privatis hominem, quantumvis mortis reum, directe occidere, mu­ tilare, graviter percutere. Qui absque principis auctori­ tate sic alium punit, is non modo contra iustitiam lega­ lem peccat—usurpans jurisdictionem quam leges principi reservarunt—, sed contra iustitiam commutativam insu­ per, cogens alterum ad sustinendam poenam quam unus princeps poterat ei infligere. a •4 it 4 w| •4 ) •Μ il 1* / 487 Practice, quoniam per recursum ad tribunalia facile indulget homo et nimis sibiipsi et non satis proximo —cuius persaepe malum optat sub ratione mali—, vindi­ catio pro iniuria personali non est continuo apud iudicem appetenda. Pluries insuper ne appetatur suadet scandalum quod sequitur. De reliquo iniuriam propriam potest persona condonare offensa, utpote cui et licet no1 to ίto MENDACIUM Doctrina. 496 Signis utimur ad alios: in veracitate quidem ut mens nostra proximis innotescat—quid sentimus de nobis, de ceteris hominibus aut rebus—; in mendacio, contra, ut proximus decipiatur circa mentem nostram. Ideo utimur ibi signis quae respondent menti; hic ex adverso signis inadaequatis menti. Si haec signa quibus utimur sint verba, habemus men­ dacium prout a simulatione distinctum; simulationem vero si sint facta. Mendacium propterea, quatenus ingreditur provin­ ciam morum, dicit inadaequationem signi volitam, signa deceptiva voluntarie usurpata, enuntiationem intentionaliter falsam. 497 «Ante Augustinum, Patres mendacium ut Christianae veracitati contrarium modo generali reprobarunt; pauci tamen, ut Clem. Alex., Origenes, S. Chrysostomus et S. Hilarius docuerant in casu necessitatis, ad maximum damnum avertendum, licite uti mendacio quemadmodum medicamento; et hoc sensu intellegebant quaedam facta in utroque Testamento relata. Hac de re interrogatus, S. Augustinus suam doctrinam exposuit in duplici opere, De Mendacio (circa annum 365) et Contra Mendacium (circa an. 420); in utroque aperte docet—non quidem ut doctrinam catholicam, sed ut opinionem cui firmiter adhaeret—omne mendacium esse peccatum, nec umquam mentiendum esse» x. Haec doctrina facta est communis inter theologos catholicos. «S. Augustino adhaerentes doctores scholastici tam Thomistae quam Scotistae, uno t i I* »4 η 3 I'M » Tanquerey, Th. Mor., ΠΙ, 372, ed. 1931. MENDACIUM 341 Eulalia obstetrix, quaesita ab aliqua puella, Aristea 499 nomine, quae, stupro a teneris annis oppressa, virginita1 Vermeersch, De mendacio, in Grecjorianum, 1 (1920). p. 26. 2 Vitoria, in II-II, q. 110, a. 3. n. 2, ed. Beltran de Heredia. —— Casus primus. ■ fere ore mendacium absolute damnant. In quam severi­ tatem auctores e Societate lesu postea quoque concesse­ runt» l. Talis quoque videtur omnium hominum sensus: ut enim Vitoria animadvertit: «Si aliter non probaretur quam ex sententia omnium gentium dicentium quod mentiri est peccatum, certe esset sufficiens probatio. Numquam aliquis laudatus est propter mendacium. Bene de intentione laudatur volendo prodesse alteri, non ta­ men de mendacio ipso» 1 2. Ratio accedit: locutio enim intentionaliter falsa est 498 actus malus ex obiecto; verba sunt etenim signa quaedam eaque naturalia intellectus; eis ergo contra natu­ ralem ordinem abutitur qui intentionaliter loquitur contra mentem. Quapropter reicenda est Grotii et Pufendorfii theoria de malitia mendacii, quo violatur alienum ius aut damnum infertur alteri, simul ac de liceitate falsiloquii, quo nec laeditur ius proximi nec alteri infertur nocu­ mentum. Inquantum oppositum virtuti veracitatis mendacium est peccatum dumtaxat veniale; potest esse mortale si simul opponitur alteri virtuti—ut cum agitur mendacium perniciosum—aut ex fine mentientis—v. gr. si quis utitur mendacio iocoso ad obtinendum consensum fornicarium —aut ex alia pariter circumstantia—v. gr. si ex officioso episcopi mendacio magnum scandalum fidelium oriretur. DE IUSTITIA 342 tern perdiderat, quomodo possit amissae virginitatis sta­ tum futuro sponso abscondere, lacrimis eiusdem puellae mota, consilium dat ut operatione quadam plastica amis­ sam virginitatem occultet et nomen medici suggerit, qui ab huiusmodi operationibus non abhorret. Postea tamen dubitat quin illicitum consilium prae­ stiterit, attento praesertim dolo contra virum adhibito, qui, uti ipsa Aristea dixerat, virginitatem futurae spon­ sae adeo faciebat ut non virginem ducturus fuisset num­ quam. Ad parochum proinde pergit et expostulat utrum consilium revocare debeat, an sponsum admonere. Quid parocho dicendum? Solutio Si quidem femina quae carnis integritatem petit re­ parandam, id peteret ad finem pravum, utputa ad deci­ piendum, tunc peccaret sane cum intendat mendacium. Ergo quoties medico constat de prava feminae intentione, is profecto nequit deceptioni, vel etiam iniustitiae, coope­ rari. Nec ullus alius, conscius propositi, cooperari potest approbatione vel consilio. At valet femina virginitatem petere reficiendam ad finem non moraliter malum, ad occultandam tantum sui corruptionem. Sic qui caret naturali oculo utitur saepe v’treo; non ad decipiendum, sed ad occultandum defec­ tum proprium. Tunc quaestio vertitur: habetne femina corrupta ius suam corruptionem occultandi? 501 Omnium sententia, imprimis, ubi sponsus virginita­ tem materialem apponeret condicionem sine qua non consentit matrimonio—accipio te in uxorem dummodo virgo sis—, femina teneretur aut corruptionem manife­ stare—cuius igitur occultatio illicita—aut nuptiis cum tali sponso valedicere. Nam agitur defectus qui matrimo­ nium illud redderet invalidum. 500 ► I* • i fZ ' MENDACIUM 343 Item, communi auctorum placito, si inde ex deflora­ tione (libera aut violenta) femina prolem habet, deflo­ ratio est manifestanda aut nuptiis valedicendum: in casu namque proles damnosum aut notabiliter difficilius red­ det sponso matrimonium. Ubi proles autem non subsecuta sit deflorationem, quidem distinguunt inter fornicationem—deflorationem liberam—et stuprum—deflorationem violentam—, et fe­ minae in hoc altero casu licentiam tribuunt ut operatione chirurgica suum occultet defectum, quam attamen in pri­ mo casu prorsus denegant Oportet igitur in mentem revocare principia morali­ sas classicis familiaria.' Salmanticenses 12 permittunt feminae ut occultet ver­ bis aequivocis corruptionem sponso qui corruptione cogni­ ta non contraheret. «Et ratio est (inquiunt) quia nemo te­ netur defectus suos proclamare et se infamare, quando alteri iniustitiam non facit». Casum attamen excipiunt quo femina timeat ne eius corruptio veniat postmodum in notitiam viri indeque «malus exitus futurus sit matri­ monii, aut male a viro tractandam, aut rixas et conten­ tiones inter illos futuras, quia tunc ex lege caritatis erga se tenetur sibi haec damna praecavere». S. Alphonsus3 vero nec casum hunc excepit, ideo quod «caritas non videtur obligare cum tanto incommo­ do, nimirum vel se infamandi vel remanendi semper inupta» ; potest igitur femina sibi eligere vitam matri­ monialem duram potius quam vitam celibem ‘. 1 Sic Scremin, cit. in Roberti, Dizionario di Teologia Morale, v. Ginecologia, p. 566. 2 Salmanticenses Mor., tr 9, de matrimonio, c. 2, n. 97 sq. 3 S. Alphonsus, Th. Mor., VI, 865, ed. Gaudé. < Benigniori huic sententiae subscribunt quoque Pani, in Palestra del Clero, 1953, pp. 395-7: Mancini, ibidem. 1955, p. 1155 sq. atque 1956, p. 390 s., et cl. Palazzini, in Palazzini-De Iorio, Casus Conse., Π. 352. 344 DE IUSTITIA Porro si licet feminae corruptionem occultare verbis, ei a fortiori licet ipsam tegere factis: facta namque prae verbis aequivocationem admittunt Cum agatur igitur de puella quae a teneris annis vir­ ginitatem amiserat stupro quaeque operatione plastica vult corruptionem suam futuro sponso abscondere, obste­ trix, horum conscia, potuit licite consilio cooperari atque puellae suggerere nomen medici qui operationem huiuscemodi perficiat1 23 . Puellam tamen admonere oportuit de operationis inutilitate in casu quo sponsus virginitatem materialem apponat condicionem sine qua non consentit matrimonio: tunc enim ei adest obligatio aut defloratio­ nem revelandi aut nuptiis cum eo valedicendi. 504 Quare ergo dubitat Eulalia nostra de liceitate consilii praestiti Aristeae? Quoniam recogitans quod, verbis Aristeae, sponsus tanti faciebat integritatem carnis ut non virginem ducturus fuisset numquam, putat nunc puellam adhibere dolum in virum. Sed ideo quod sponsus adeo abhorret corruptam, non apponit virginitatem con­ dicionem sine qua non consentit matrimonio: si sciret 503 η bi I ** ; *1 U I iw vi 1 ‘ «Aliter sunt signa verba et aliter signa facta, quia ex maiori parte verba sunt univoca, quia non sunt imposita ad plures significationes, nisi verba sint aequivoca, ut aliquando sunt. Sed facta exteriora de se non sunt imposita ad significandum, et ideo illa de se non sunt signa univoca, sed pro maiori parte sunt aequivoca... Liceret uti vestem in­ fidelium ut decipiam infideles, ne noceant in transitu... Sed verbis dicere se infidelem, nullo modo licet» (Vitoria, 1. c., Ill, 1, n. 2). 3 Unum est quod mihi videtur male sonans in Eulaliae verbis, quod sci­ licet nomen suggerit medici «qui ab huiusmodi operationibus non abhor­ ret» ; videtur ergo puellam mittere ad medicum paratum operationem facere in quibuscumque adiunctis, agatur videlicet operatio ad occultan­ dum aut operatio ad decipiendum; qui igitur operationem exsequeretur incuriosus de intentione petentis, et ideo paratus cooperari pravae quo­ que intentioni. Si res ita se habet, debuit Eulalia puellam mittere ad medicum honestum, qui operationem nempe perficiet si conscius sit de intentione recta. Si tamen medicus huius generis irreperibilis sit aut imperitus, tunc licite fecit puellae nomen illius medici, prout licite da­ remus quaerenti mutuum nomen avari, qui solus praestationem, quantumcumque sub usura, concedet. MENDACIUM quidem corruptam, non nuberet hanc puellam; eam atta­ men nubit, quam virginem existimat—aliis verbis, si su­ spicaretur corruptionem, condicionem apponeret; hanc tamen, de facto, non apponit, quoniam corruptionem non suspicatur. Non debet igitur Eulalia revocare consilium datum vel admonere sponsum Aristeae. Teneretur forsitan Aristeam ipsam praemonere de infelici matrimonii exitu, si quando sponsus veniat post in stupri notitiam, ut perpendat illa quid eligat, an nuptiis valedicere aut nubere potius cum pacis domesticae discrimine. Sed, quoniam oppressa vi, idque a teneris annis, discrimen huiuscemodi non est, mea quidem sententia, exaggerandum. Alii casus. C. II.—Castorius reicit argumentum allatum ex com- 505 muni hominum sensu, nam de facto, inquit, non vitupe­ ramus homines qui mendacium officiosum proferunt ut se vel alios salvent ab imminenti damno gravi. Sol.—Iam D. Thomas observaverat: «Dicit (Philoso­ phus) quod in quibusdam operationibus propter metum factis non meretur aliquis laudem, sed solum veniam, ut, supple aliquis inde non multum vituperetur, quod scili­ cet operatur quaedam quae non oportet, non aliqua puta decentia ad statum suum, cum tamen non sint multum gravia, propter timorem aliorum malorum, quorum susti­ nentia excedit humanam naturam, et quae nullus posset sustinere, praecipue propter hanc causam, puta si alicui immineret sustinere ignis adustionem nisi diceret ali­ quod iocosum mendacium. Vel nisi aliqua vilia et abiecta opera faceret quae non decerent eius dignitatem» '. > S. Thomas, in 3 Ethic., lect. 2. n. 394. ed. Pirotta 346 506 C. III.—Celerina materfamilias se in confessione accu­ sat de mendacio quod cogebatur dicere ut filios liberaret a patris iracundia. Sol.—In quibusdam casibus, repentinis praecipue, pos­ sunt putare simplices mendacium esse sibi dicendum, aut quod existimant mendacium licitum in adiunctis, aut quod inveniuntur in casu, ut dicitur, perplexo, sic quod credant se peccare si mentiuntur atque si non mentiun­ tur, gravius attamen nisi mentiantur. Porro in casibus re­ pentinis ipsa mentis turbatio valet impedire ne malitia mendacii appareat. In casu autem perplexo haec regula a moralistis traditur; eligat quisque quod sibi videtur minus malum. Sic possumus admittere plura mendacia officiosa penes simplices non esse subiective peccata. 507 C. IV.—Hermenegildus, theologicarum rerum non ig­ narus, opponit Celerinam in casu praecedenti non modo subiective at obiective quoque a peccato esse immunem: nam minus malum est eligendum ut vitetur maius, sicut medicus praescindit membrum ne corrumpatur totum corpus; porro minus nocumentum in eo est quod pater familias decipiatur quam in eo quod vel hic puniat vel filii puniantur ex ira. Sol.—Inter duo mala physica, minus certo eligehdum : ideo medicus praescindit membrum ne corpus corrumpa­ tur, ideoque arguens loquitur de nocumento consequenti deceptionem et nocumento consequenti iram. Sed hic agi­ tur de malo morali: an nobis peccandum sit, ne proximus gravius peccet. «Mendacium non solum habet rationem peccati ex damno quod infert proximo, sed ex sua inordi­ natione. Non autem licet aliqua illicita inordinatione uti ad impediendum nocumenta et defectus aliorum; sicut non licet furari ad hoc quod homo eleemosynam faciat» 1 h •4 «1 <« I* W » .1 ώΐ •| U ■*·> • W ■) I DE IUSTITIA S. Thomas, Summa Thcol., II-II, 110, 3, 4m. RESTRICTIO MENTALIS 347 C. V.—Donata famula saepe conscientia angitur quod 508 ex praecepto dominae debeat negare visitantibus hanc esse domi, quantumcumque adsit. Sol.—Donata a confessario doceatur nullum ibi men­ dacium dici, nam cum visitantes interrogant de domina, ad hoc unum interrogant ut ipsam alloquantur; ideoque, si domina non vult eos recipere, vere non est domi, pro ipsis scilicet admittendis. Talis est sensus verbi commu­ niter receptus. C. VI.—Nicanor mercator nonnumquam negat se id 509 habere de quo emptores interrogant. Postea tamen scru­ pulis agitatur, quod illud quidem habebat, quamvis ad usum proprium. Sol.—Nicanor mendacium timet ubi non est timen­ dum; nam emptores interrogant de merce, dicamus cal­ ceamentis, quam acquirere possint, non de re, utputa calceamentis, qua mercator utitur; et in hoc uno sensu responsionem interpretantur. Alias incideremus in infan­ tilem illum errorem quo puer missus a matre ut peteret a lanione num huic essent pedes porcini, putavit ex re­ sponsione affirmativa pedes lanionis esse huiuscemodi. Huc e superioribus voluminibus Casus accedat: Ma­ ter familias igiiorans malitiam mendacii (I, 322). XLI. RESTRICTIO MENTALIS Doctrina. i Homo tenetur saepe celare veritatem: advocatus ne- 510 quit vitium causae sui clientis revelare adversario, medi­ cus non debet infirmitatem occultam manifestare nisi ad vitandum contagium; confessario nulla umquam occasio- 348 DE iustitia ne licet peccatum prodere cuius habuit in sacramentali foro notitiam. Interrogati igitur advocatus et medicus de iis quae ad secretum commissum attinent, et interrogatus confessarius de iis quae novit ex confessione, tenentur omnino omnes celare veritatem. Et interdum quidem officio celandi veritatem silentio satis fit: qui enim tacet, nihil dicit. Interdum quoque sufficit respondere indiscreto inquisitori: Quid ad te? Nec raro attamen huius omnis generis media probabile tribuunt indicium veritatis quae celanda est: qui enim tacet, consentire videtur. Homo igitur, in adiunctis, tenetur loqui et loquens occultare veritatem. Quo medio? > * ··* ) 511 512 Qui mendacium non aestimant malum intrinsece seu ex natura sua, congrue eo devenerunt ut illud habeant licitum in casibus gravioribus: ipsa enim occisio aggres­ soris iniusti interdum licita in defensionem propriam. Illi pariter qui mendacii malitiam repetunt ex uno iure quod proximis est ad veritatem (498), logice proce­ dunt dum mendacium pronuntiant licitum in iis adiunc­ tis ubi interrogans omni iure careat ad veritatem agno­ scendam. Et quia proximus qui inquirit ab advocato aut medico secretum commissum, a confessario pariter sacramentale, nullum ius habet ad huiusmodi secretum cognoscendum, his liceret omnibus mendacio uti—si ma­ vis, falsiloquio. Binae huic attamen, eique faciliori, theoriae valedi­ centes (ibid.), recursum fecerunt, uti plurimum, moralistae ad sic dictas mentales restrictiones. Restrictio mentalis, universaliter accepta, mentis sub­ audit actum quo quis intus restringit significationem ver­ bi vel sententiae, reddens hoc pacto auditori obscurum, ambiguum seu non obvium, verum locutionis sensum. RESTRICTIO MENTALIS 349 Utens enim signo quod intellegi potest diversimode, loquens id usurpat in uno eoque vero; sed hunc sensum non prodit determinatum extra, qui propterea remanet auditori incertus sive dubius. Recondita seu non obvia valet esse significatio data signo aut quia non est connnaturalis signo secundum se, aut quia non est ei connaturalis in positis etiam adiunctis. In altero hoc casu nemo, quantumvis prudens, valet signi significationem attingere; in primo autem, circum­ stantiae elavem interpretationis praebant prudenti. Si ex adiunctis significatio tributa verbo non transcendit cap­ tum prudentis auditoris, restrictio nuncupatur late men­ talis; quod si illius captum exsuperat, dicitur stricta seu pure mentalis restrictio. Et restrictio quidem pure mentalis numquam est li- 513 cita: est etenim mendacium, nam habent, ex sua natura, signa ut eorum medio signatum innotescat alteri, at sig­ natum est nihil aut id in quod ducit vel ducere potest signum—verbum est signum pro auditoribus. Restrictio vero late mentalis est quandoque licita: in casu etenim quo signum adhibetur cuius significatio non exsuperat captum prudentis auditoris, hic potest signo duci in intellectum re signatum et vere; scopulus ergo, si quis est, audientis una deceptio. Sed tunc habemus po­ sitionem actus de se non pravi cui effectus duplex: alius bonus, immediatus atque intentus, celare veritatem, alius malus, mediatus et permissus, deceptio audientis. Illum igitur actum valet quis ponere cui ius celandi ve­ ritatem favet et est ratio proportionate gravis ad permit­ tendam deceptionem seu errorem proximi. 350 DE IUSTITIA Casus primus. 514 > s Trudo, sacerdos, interrogatur a indice de crimine quod ex sola confessione novit. Adhibens mentalem restrictio­ nem, Trudo respondet se nihil scire, nempe ut homo vel ut revelet. Sed iudex, non ignarus doctrinae theologorum circa mentalem restrictionem, Trudonem urget an cum dicit se nihil scire loouatur necne sine restrictione. 4» Solutio <1 ) 515 & If 1 il II 4'II I > I iL » M Ad hunc casum Billuart: «Confessarium sive in indi­ cio sive extra interrogatum de crimine quod ex sola con­ fessione novit, si aliter non possit evadere, posse dicere se nescire’, quia, iuxta usum communiter receptum in his circumstantiis, nescio significat nescio ut homo, nescio ut revelem·, et ita intellegunt aut intellegere debent qui interrogant. Si autem magis urgeatur et interrogetur utrum nesciat ullo modo, etiam ex confessione, debet re­ spondere se, sive sciat, sive nesciat, nec posse nec debere respondere ad hanc impiam et sacrilegam interrogatio­ nem; sed non potest dicere nescio'. quia tunc ly nescio non significat amplius ipsum nescire ut hominem, nec Ita potest intelligi ab interrogante, cum expresse sua in­ terrogatione excludat hunc sensum; unde sic respondere foret restrictio pure mentalis et mendacium» ’. Mitius tamen Salmanticenses: «In opinione satis com­ muni... quoties licitum est uti aliqua aequivocatione, adhuc licet uti illa quando urget interrogans omnem ex­ cludendo aequivocationem. Ut si iudex interroget testem, sed non iusto ordine iuris servato, an sciat hoc crimen et ille respondeat nescio, subintellegendo ad tibi revelan1 Billuakt, Summa S. Thomae, tr. de religione, etc., diss. 9, a. 2. RESTRICTIO MENTALIS 351 dum, et iudex urgeat an illud dicat sincere, absque ulla ambiguitate et aequivocatione, adhuc iurare potest se absque ulla aequivocatione loqui, intus retinendo ez qua mihi uti non liceat’, et si millies interrogans reduplicet an id sciat, vel in secreto vel publico vel quocumque modo, vel ita ut manifestare non debeat, adhuc potest uti super hoc alia et alia, usque in infinitum, reflexa aequivccatione. Quia semper respondet iuxta legitimam interroga­ tionem, quae inesse deberet interroganti, et improbitati suae attribuere debet quod aliud ex verbis percipiat et decipiatur» \ Ergo iterum iterumque interrogatus num loquatur absque mentali restrictione, potest toties iure respondere: Sine ulla restrictione (quam tenear, scilicet, tibi pandere). Alii casus. C. II.—Attalas, qui studiis theologicis vacavit, theo- 516 riam mentalium restrictionum ideo reicit quod inserviat quidem hominibus cultis, qui soli cognoscunt duplicem sensum verbi—ut possint verbum adhibere in sensu ve­ ro—, dum tamen ius defendendi secretum adest pariter rusticis. Sol.—Haec ratio, si valeret ad reiciendam illam theo­ riam, valeret quoque ad communem doctrinam respuen­ dam de violenta defensione sui contra aggressorem in­ justum: non enim quilibet potest se defendere, sed illi tantum qui fortiores vel callidiores sunt aggressore. Porro, quod nimis probat, nihil probat. C. III.—Cythinus docet multo faciliorem ad difficul- 517 tates practicas solvendas esse viam de legum collisione seu conflictu. Si enim collidunt lex tacendi veritatem atque lex omittendi mendacium, prima praevalet quoties 1 Salmanticf.nses Mor., tr. 17. de voto, etc., c. 2, n. 131. 352 DE IU STITI A tenemur nobis aut proximo subvenire—quoad famam, in­ tegritatis vitaeve periculum—, et ideo lex de omittendo mendacio cessat. Sol.—Hac si via procedimus, oporteret mendacium pronuntiare non modo licitum sed et obligatorium: dum inferior lex cessat, superior urget; tamen plures sunt casus in quibus quaestio vertitur de mendacii liceitate potius quam de obligatione mentiendi. Insuper, si facilis collisio praeceptorum affirmativorum—v. gr. audire mis­ sam et aegroto assidere—, perdifficilis conflictus praecep­ torum negativorum eorumque naturalium—non prode­ re secretum et non mentiri—, nam ad summum sequere­ tur: Ne loquaris. Qui silentium interpretetur in peiorem partem, propiae malitiae id tribuat. 518 C. IV.—Orientius, seminarii alumnus, hanc aliam se­ quitur agendi rationem ingeniosam. Mendacium, inquit, est verbum contra mentem dum quis rationabiliter sup­ ponitur propriam mentem manifestare. Interdum atta­ men quis loquitur contra mentem quin mentiri dicatur: sic quotquot in comoediis gerunt personam aliorum non habentur mendaces etsi personaliter non sentiant quae horum nomine proferunt. Ergo pariter, qui verbis indiget in legitimam defensionem, personam agens se defenden­ tis nihil aliud dicit, quaecumque vocitet, nisi se defen­ dere \ Sol.—Excludere a mendacii finibus locutionem falsam ideo quod loquens merito non praesumitur manifestare propriam mentem, est aut corrumpere locutionem—quae desinat significare mentem—, aut detorquere locutio­ nem—ad aliud significandum, quod tamen est in men­ te— In primo equidem casu mendacium adest. In altero 1 Hanc theoriam proposuit Vermeersch latine in Gregorianum, 1 (1920), p. 460 sqq., gallice vero in Diet. Apologétique de la Foi Cath., art. Restriction Mentale, col. 977 sqq. RESTRICTIO MENTALIS 353 uteremur verbis ad significandam tacendi voluntatem;' sed hanc tacendi voluntatem non significat loquens —loquens scilicet non significat se tacere—; saltem eam non significat restrictione late mentali (quae una est li­ cita), utpote quam si prudens, ex adiunctis, tangeret, non obligaret alium ad loquendum. In hac, de cetero, theoria, dum verbi restrictio abicitur, actionis attollitur restric­ tio: qui loquitur nihil dicit, at loquens se defendit; prout valet se defendere gladio, valet et vocibus. Tamen nec quando licita est defensio, omnia media sunt licita; alias qui iuste se defendit posset uti et calumnia. Si igitur actus habet primam moralitatem ex oblecto et locutio intentionalis contra mentem est ex proprio oblecto mala moraliter, hanc malitiam non exsuit in quemcumque ordi­ natur finem operantis. C. V.—Saturninus, dum in regione valde dissita pere- 519 grinabatur, telegramma accepit quo a Ferdinando cogna­ to suo rogabatur ut ipsi mutua daret decem francorum millia. Noverat quam labilis esset huius cognati condi­ cio; ex altera parte timebat ne, aperte petitum mutuum denegando, eius animum vehementer offenderet. Ubi ve­ ro, in patriam redux, interrogatus est a Ferdinando cur non respondisset, telegramam sibi delatum esse negavit. Sol.—Ad hunc casum Genicot: «Iure suo usus videtur Saturninus ubi hac industria molestiam e cognati sui petitione orituram vitavit. Hic enim ex ipsa natura suae petitionis intellegere poterat hanc negationem nihil aliud esse quam urbanam recusationem obsequii quod, ob labi­ lem eius fortunarum statum, Saturninus sine magno pe­ riculo suo praestare non poterat. Haec igitur nihil aliud erat quam restrictio late mentalis ob iustam causam ad­ hibita. Aliter dicendum esset si, ob faustam condicionem fortunarum suarum Ferdinandus non molestum obse­ quium suo telegrammate petiisset, sed contractum obtu25 354 DE IUSTITIA lisset utrique parti profuturum: in his enim adiunctis, nihil indicasset sensum responsi a litterali verborum si­ gnificatione recedere» x, 520 J 11 a * Ή •w C. VI.—Suntne casus in quibus usus late mentalis re­ strictionis est illicitus? Sol.—Affirmative. Sic legitime a iudice vel a superio­ re interrogatus nequit illa restrictione uti : non enim ha­ bet ius celandi veritatem ei cui, e contra, ipsam tenetur aperire. Nec licet illam restrictionem adhibere venditori qui de rei vendendae interrogatur ab emptore defectibus, nam habet emptor ius ut rei defectus cognoscat. Neque licite illam paenitens adhiberet a quo confessarius quae­ rit de peccati confessi consuetudine: adstringitur enim ut quaerenti confessario hanc manifestet (Denz. 1208). Sed nec potest uti restrictione late mentali qui sponte lo­ quitur: eo namque quod sponte loquitur petit aures atten­ tas, promittens sic audientibus id manifestare quod sen­ tit; et prout obligatur quis dare quod promisit donum, sic et promissam veritatem. Genicot, Casus Conse., 193, ed. 1928. DE FORTITUDINE I. MARTYRIUM Doctrina. Martyr dicitur qui dat fidei Christianae testimonium 521 et testimonium summum. Porro sicut praestantius est testimonium prolatum coram hostibus eo quod proferret quis coram amicis, sic illud excellentius, ex parte operis, post quod nullum superest opus testificativum quo perfi­ ciatur; sed quandiu vivit, nondum fert quis coram ho­ minibus summum omnino testimonium pro fide Christi, quae visibilia cuncta docet pro invisibilibus contemnen­ da; vulneribus insuper susceptis, quamvis letalibus, re­ manet aut remanere potest spes aliqua de evadenda mor­ te. Perfectae igitur rationi martyrii mors ipsa est neces­ saria. Cum nominet firmitatem animi in veritate contra mortis pericula quae imminent in bello inito contra cunc­ tos aut quemdam ex fidelibus, martyrium est actus for­ titudinis, quae firmat animum contra mortis pericula quae sunt in bello generali—quod quis gerit vinculatus exercitui ut pars exercitus—et in bello quoque particulati—quod quis gerit sibi relictus, v. gr. cum iudex non abs­ tinet a ferenda iusta sententia conscius sibi imminere mortem ab amicis eius quem damnat. t •-c 356 DE FORTITUDINE 522 Sed ideo quod actus est virtutis, quapropter bonus ex obiecto simul ac circumstantiis, homo non debet, uti plu­ rimumse martyrio offerre: daret enim persecutori occasionem peccati, quam vetat caritas ne proximo prae­ beamus sine causa proportionata; neque sumus ipsi vitae propriae domini quam pro libitu liceat exponere. Neque loquamur de martyrio si quis mortem pro fide sustineret ob unam vanam gloriam, v. gr. ut celebritatem nominis apud posteros vel cultum in Ecclesia militante obtineat. Quoniam fides nos docet non dumtaxat id quod cre­ dendum est sed id insuper quod agendum—quoniam a Deo praeceptum, vel Deo placitum—aut vitandum—quo­ niam a Deo prohibitum—, omnium virtutum opera in Deum relata causam martyrio tribuunt: mors pro exerci­ tio alicuius virtutis sive praecepto sive consulto a fide est fidei professio. Dummodo revera mors valeat dici testi­ monium fidei. Ad rem Vitoria: «Si esset aliqua mulier quae nollet pati adulterium, et tyrannus minaretur ei mortem nisi conveniat cum illo, si ipsa solum dicit: nolo pati adulterium, propter castitatem meam, et occi­ ditur, illa non est martyr. Si tamen dicat; pro defensione praeceptorum Dei ego volo pati mortem; fides Christiana est quod non licet adulterari; si pro defensione huius patiatur mortem, ita quod potius velit mori quam fran­ gere legem divinam, erit martyr» 523 Neque tamen requiritur ad martyrium quod persecu­ tor expresse dicat se fidem impugnare. Unde Benedi­ ctus XIV iam animadvertit «satis esse ad martyrium, si « h <8 J 4 W •H ) û 1 «Si quis se sponte sua offerendo martyrio, alios ad idololatriam ruentes se retrahere posse sic agendo probabiliter existimet, laudabiliter et merito se offerret... Dicimus secundo Episcopos ceterosque animarum curam habentes vetitum esse in persecutione fugere, si gregis unionem ex permansione, ex fuga autem praevideant eius dispersum» (Bene­ dictus XIV, De servorum Dei beatificatione, etc., lib. 3, c. 16, n. 7 sqq.). 1 Vitoria, in II-II, q. 124, a. 5, n. 5. ed. Beltràn de Heredia. MARTYRIUM 357 revera persecutor seu tyrannus ab odio in fidem movea­ tur, licet aliam causam omnino disparatam prae se ferat, propter quam mortem se inflixisse fateatur», et adducit inter alia Neronis notissimum exemplum, qui Christianis persecutionem movit, odio quidem in fidem, at incendii Urbis sub praetextu x. Fit denique martyrio satis si persecutor, motus ex odio in fidem, talia verba proferat quibus satellites inci­ tati ad necem conspirent servi Dei eumque occidant: li­ cet etenim expressis verbis mortem ipse non iubeat, ad ipsam vere atque efficaciter impellit12. Casus primus. In quodam consessu feminarum sermo casualis inci- 524 dit de S. Mariae Goretti canonizatione. Dum plures eius martyrium et heroicam virtutem extollebant, Cyria con­ trariam suam mentem patefecit dicens: Ego valde demi­ ror Ecclesiam hanc puellam in numerum martyrum re­ tulisse: primo, quia nihil fuit in ipsa heroicitatis, non enim requiritur magna virtus ut denegemus corpus no­ strum petitori cuilibet importuno et praeferamus mori potius quam eius acquiscere voluntati, immo meretrix quaedam itala recens mortem sustinuit quod nolebat afro militi commisceri; insuper, quoniam omnes Christia­ ni oportet animo sint parati mortem potius subire quam Deum offendere; denique, quia Maria Goretti, ex iis ver­ bis quibus refutabat sollicitantem, formidabat infernum, non autem Dei offensam. Quid dicendum? 1 Benedictus XIV, 1. c., n. 7 sq. a Id., ib., n. 10. 358 DE FORTITUDINE Solutio Cyriae debemus dicere quod pridem lob uxori: «Quasi una de stultis mulieribus locuta est» (lob, 2, 10). Ut meretrix, imprimis, de qua loquitur sineret se occi­ di potius quam afro militi commisceri, non indigebat ca­ stitatis vel fortitudinis virtute: se morti exposuit ob per­ sonae (afri scilicet militis) repugnantiam; sicut potuit se exponere quoniam non obtinebat tantum lucrum quantum ambiabat, malens mori quam recedere a pristi­ no proposito. Unde D. Thomas: «Exteriorem virtutis ac­ tum quandoque aliqui efficiunt non habentes virtutem, ex aliqua alia causa quam ex virtute» Nemo autem di­ ceret puellam castam quae propterea non vacat luxuriae quod non solvitur ei praetium quod exigit ut sui faciat alteri copiam. A fortiori non requiritur virtus ut femina non con­ descendat sollicitanti cuivis, aut quia carnis stimulum tunc non sentit, saltem attractionem ad sollicitantem, aut quia timet damnum, puta dehonorationis vel ignomi­ niae. Nam ipsae immanissimae bestiae, teste Augustino, a maximis voluptatibus absterrentur dolorum metu2; quin eas tamen dicamus pollere castitatis virtute. Virtuosus is unus est qui virtutum exsequitur opus ob solam virtutis honestatem. 526 At constat ex processu S. Mariam Goretti mortem ele­ gisse potius quam committere peccatum. Omnes quidem oportet sic habitualiter nos dispositos ut velimus mortem sustinere magis quam consentire peccato gravi; tamen, cum periculum mortis imminet, non omnis Christianus praeeligit mori. De facto atque uti plurimum peccamus 525 V h J *· * Μ »·Ί ) ι^Ι û & I U <· l· I at i » S. Thomas, Summa Thcol., Π-ΙΙ, 123, 1. 2m. ’ S. Augustinus, De diversis quaestionibus, LXXXIH, q. 36; 40, 25. PL MARTYRIUM 359 gratis; ideo Apostolus: «Quem fructum habuistis tunc in illis in quibus nunc erubescitis?» (Rom. 6, 21); peccamus enim pro momentanea voluptate, pro victu lucrando vel pecunia, pro obtinenda vel retinenda aestimatione et amicitia hominum; peccabimus, a fortiori, pro conser­ vanda vita: cuncta enim quae habet homo dabit pro vita sua (lob, 2, 4). Si sollicitantem ergo puella refutabat eum commonens de inferno, quem non deterreret memoria de peccato, hinc non evincitur ipsam timuisse infernum prae Dei offensa. Sed vel mortem acceptans ob timorem inferni, adhuc daret fidei supremum sanguinis testimonium, cum inferni exsistentiam fide dumtaxat noverit. Hoc autem testimonium non affertur a Christianis communi­ ter: quoties enim sic agimus ac si non crederemus infer­ num esse! et tamen nemo minatur mortem si agamus aliter. Non est ergo mirandum Ecclesiam canonizasse ut martyrem puellam nostram. Virtutem enim heroicam quam pro canonizations semper exigit Ecclesia eam in­ tellegit quae sive ob excellentiam operis sive ob circum­ stantiam quae difficillimum reddat opus, erumpit in ac­ tum superantem communem modum operandi homi­ num, etiam virtuose operantium. Alii casus. C. II.—Ollegarius nequit mente percipere quomodo sit 52" martyrio locus cum ipse persecutor, ut in casu S. Mariae Goretti, fidem tenet catholicam; quo pacto nempe va­ leat homo fidelis aliquem occidere in odium fidei. Sol.—Eodem prorsus pacto ac valet ebrietate et luxu­ ria peccare qui fidem habet atque fidem retinet. Fides enim, quamvis nos doceat omnem ebrietatem et fornica­ tionem esse malum morale, non tamen impedit quin 360 DE FORTITUDINE indicemus hanc ebrietatem et fornicationem esse nobis bonum delectabile et ideo prosequamur hoc bonum et prosecutionis obstacula, quantum possumus, superemus. Potest igitur fidelis sollicitare fidelem ad fornicationem secum habendam; potest quoque renitentem morte affi­ cere. «Quocirca non solum inter martyres recensentur S. Petrus Martyr, Martyres Gorcomienses et alii ab hae­ reticis interfecti, sed etiam Stanislaus Cracoviensis, Tho­ mas Cantuariensis et loannes Nepomucenus, licet primo a Boleslao rege polonorum, secundo ab Henrico anglorum rege, tertio a rege Germaniae Wenceslao, qui omnes erant catholici, mors fuerit inflicta» l. F •â 1 ta .Λ 528 529 C. III.—Aedesius fuit accusatus, falso attamen, de ho­ micidio. Poterat quidem se a capitali sententia liberare imponens calumniam accusatori immo etiam testibus. Cum tamen ex fide noverit calumniam esse illicitam, maluit sententiam subire capitalem quam illo medio uti. Estne propterea martyr? Sol.—Negative. Quia non damnatur capite propter fi­ dem, sed propter homicidium. Quod posset quidem se li­ berare adversariis imponens calumniam, quam vitat attamen, doctrinam Christianam edoctus, demonstrat ipsum mori iustum, fidelem, non autem pro iustitia, fide. Sic et contingit quem furari cum timore, ne deprehenda­ tur a custodibus; nec tamen furatur quoniam timet; me­ tus concomittans non afficit actum, sed unum nempe agens (I, 49, 149). C. IV.—Cum immanis pestis grassaretur in civitate, Serapia, mota caritate Dei et proximi, se dedit totam aegrotantium servitio, praevidens probabile contagium et ideo acceptans secuturam mortem. De facto luem con1 Benedictus XIV, 1. c., c 13, n. 3. Z MARTYRIUM 361 traxit ex qua post mensem obiit. Plures ex superstitibus ipsam proclamat martyrem. Num iure et merito? Sol.—Prouti casus iacet, negative. Martyrium enim est actus fortitudinis, quae firmat animum contra mor­ tis pericula, non ex latronibus, aegritudine, naufragio, etc., sed in bello—sive generali, contra plures; sive par­ ticulari, contra unum—; bellum autem petit oppugnato­ rem, et ideo martyrium persecutorem exigit; sed in casu proposito nemo est persecutor. Contra, «si infidelis fidei persecutor Christianum in odium fidei peste laborantium servitio addiceret ex intentione illum per pestem occiden­ di, Christianus sic per pestem occisus dici posset martyr, nam prout sic mors illa a persecutore esset illata in odium fidei ex intentione occidendi» C. V.—In regione infidelium missionarius quidam ne- 530 catus fuit certo certius in odium fidei, noctis attamen tempore cum dormiebat profunde. Nonnulli inter confratres martyrem eum pronuntiant; at ceteri contradicunt. Sol.—Oporteret potius distinguere. Nam cum marty­ rium sit actus virtutis et virtutis sit operari ex electione, sustinentia mortis debet esse voluntaria penes marty­ rem; non quidem voluntate actuali, at virtual! saltem. Si missionarius igitur ille, prorsus conscius periculi quod sibi mortis imminet, manet tamen in sua statione, dubi­ tandum non est quin mortem acceptaverit. Aliter, con­ tra, si inopinato occiditur, si neque cogitavit sibi parari insidias; tunc nequit dici mortem acceptasse, nihil enim volitum quin praecognitum. C. VI.—Instat unus ex iis qui martyrium indistincte 531 celebrat: Eo ipso quo quis Christiane vivit iam videtur mortem acceptasse propter Christum, sicut videtur con1 Capizucchi, Controversiae, de martyrio, q. 1, § 11; ed. 1670, p. 722. 362 DE FORTITUDINE sentire in receptionem Extremae Unctionis quae sibi mo­ ribundo conferretur sensibus destituto. Sol.—Ad hoc Capizucchi: «Homo per iustitiam habi­ tualem et bonam vitam non censetur consentire in omne medium iustitiae conferendae vel augendae quantumcumque arduum, sed tantum in media ordinaria, per quae salus communiter comparari solet; unde cum mar­ tyrium magnam contineat difficultatem, quam suscipere velle non censetur quisquis bene vivit, et martyrium non sit medium ordinarium, bona vita non potest censeri con­ tinere aliquam illius acceptationem» ’. <1 n ) • · II. û INANIS GLORIA Doctrina. 532 » » 1 I Sicut fortitudo habet firmare animum in magis ar­ duis seu in maximis malis, ne homo nempe recedat a bono rationis propter mortis pericula, magnanimitas ha­ bet firmare animum in minus arduis, in bonis scilicet etsi maximis, ut homo nempe magnum honorem appetens in id tendat idque prosequatur quod magno honore est di­ gnum. Hinc magnanimitas venit pars potentialis fortitu­ dinis. Magnanimitati—quae ut virtus moralis est in medio— opponitur inanis gloria per excessum, verum aut extiinatum: dum magnanimus enim quaerit gloriam cum mo­ deramine, seu secundum rationem, inanis gloriae cupidus eam ultra moderamen seu contra rationem insectatur; et si quidem frequenter de parvis re, semper tamen de iis quae ipse reputat magna. Hinc quod gloriam quaerat aut de re quae non est —seu perfectione quam non habet—vel non est digna IM 1 Capizucchi, 1. c.. § 13. p. 731. INANIS GLORIA 363 gloria, aut de re quae, licet digna gloria, non tanta gloria ac quaeritur, aut ab iis qui inter gloria dignum et in­ dignum nequeunt discernere. Etsi quidam non ponant inanem gloriam in vitiis ca- 533 pitalibus—ponunt potius superbiam—, alii inter capitalia vitia illam enumerant, quod superbia sit initium omnis peccati (Eccli. 10, 15). In his D. Thomas: «Superbia enim importat inordinatum appetitum excellentiae. Ex omni autem bono quod quis appetit, quandam perfectionem et excellentiam consequitur. Et ideo fines omnium vitiorum ordinantur in finem superbiae. Et propter hoc videtur quod habeat quandam generalem causalitatem super alia vitia, et non debeat computari inter specialia virtutum principia, quae sunt vitia capitalia» Si vitia ergo capitalia dicuntur quae multorum pecca­ torum sunt principium et causa, in ipsis proculdubio est inanis gloria collocanda: gloria namque apud homines est multum appetibilis; eius igitur appetitus perducit ad plurima peccata. Sic cupidus inanis gloriae tendit ad ma­ nifestationem propriae excellentiae directe et indirecte. Directe quidem: l.° per verba, et habemus iactantiam, «tendit enim lactator plerumque ad hoc quod gloriam con­ sequatur per suam iactantiam» 12; 2.° per facta, vera aut ficta, et locus est praesumptioni novitatum atque hypo­ crisi: novitates enim homines et attentius considerant et 1 S. Thomas, Summa Theol., II-II, 132, 4.—«Quia finis et medium ad finem alitei’ se habent secundum ordinem intentionis, et aliter secun­ dum ordinem exsecutionis; prius enim est in intentione sanitas quam medicina, in exsecutione autem prius adhibetur medicina quam acqui­ ratur sanitas: ideo, cum superbia et inanis gloria se habeant ut finis et medium, prior est in intentione excellentia, quae est finis superbiae, ct consequenter apparentia, quae est finis inanis gloriae; sed secundum ordinem exsecutionis, primo quaerimus apparere, ut, manifesti iam et clari, excellentiam consequamur. Quaerunt siquidem superbi manifestare se tamquam virtute aut potestate aut industria praeditos, ut, manifesti, amentur et honorentur» (Caietanus, ibidem, n. S). 2 S. Thomas, 1. c., 112, 1, 2m. 364 DE FORTITUDINE magis admirantur, hypocrisi autem se quis méliorem si­ mulat ut melior habeatur. Indirecte vero, se exhibens non minorem alio: l.° quoad intellectum, per pertinaciam, qua quis mordicus tenet sententiam suam; 2.° quoad vo­ luntatem, per discordiam, qua quis corde stat inordinate in propriis, haec praeferens alienis; 3.° quoad locutio­ nem, per contentionem, qua vel malitiose vel saltem in­ decore propriam quis opinionem defendit; 4.° quoad fac­ tum, per inoboedientiam, «quia videtur ad quandam ex­ cellentiam pertinere quod homo praeceptis alterius non subdatur» \ Casus primus. 534 Hermes, confessarius, parvi omnino facit quae inter­ dum paenitentes accusant peccata inanis gloriae; putat enim huiusmodi peccata numquam excedere malitiam levem. Solutio 535 jl” ■4·' I»' P* ’μ Hl |· I I »i If Hermes, imprimis, male agit parvipendens levia pec­ cata. Licet siquidem directe atque primario actus peccati venialis non disponat nisi ad actum similem—ad actum igitur venialis peccati—, directe tamen et secundario dis­ ponit agens ad hoc ut constituat finem suum ultimum in obiecto illius operationis, convenientis modo propter ha­ bitum quem genuerunt similes actus—qualis enim unus­ quisque est, talis finis videtur ei—; at constituens finem suum in creatura, iam a Deo avertitur. Porro si potest quis finem suum ultimum constituere in obiecto cuiuslibet peccati, praecipue tamen in humana gloria—cum gloria sit multum appetibilis—, in quam or­ dinet videlicet vel virtutum opera, propter quam et para1 S. Thomas, 1. c., 105, 1, 2m. INANIS GLORIA 365 tus sit peccare graviter. Quo certe in casu vana gloria, de sese peccatum veniale, fit mortale ex capite intentio­ nis; prout et fieret dum quis ut vanam gloriam conse­ quatur exponeret proximum gravi damno—puta si me­ dicus, ne aestimetur minoris excellentiae, in operatione periculosa recusaret socium. Est insuper mortale ratione ipsius materiae, puta si quis gloriatur de falso contra Deum, de bono temporali quod praefert Deo, de peccato gravi vel de gravi proximi nocumento. Sed etiam dum non attingit malitiam gravem, inanis 536 gloria est peccatum periculosum et ideo praepediendum «propter hoc quod est dispositio ad gravia peccata: inquantum scilicet per inanem gloriam redditur homo praesumptuosus et nimis de se ipso confidens. Et sic etiam paulatim disponit ad hoc quod homo privetur in­ terioribus bonis» \ cum Deus superbis resistat atque solis humilibus det gratiam (lacobi, 4, 6). Hinc S. loannes Climacus: «Vermis dum magis ac magis crescit, alis tandem natis in sublime tollitur, et vana gloria ubi ad supremum gradum pervenit, superbiam parit omnium malorum effectricem et perfectricem» 12. Alii casus. C. II.—Si quis vicit in duello, laudat se et vult laudari 537 ab aliis; nemo tamen exsistimat peccare ideo mortaliter. Sol.—Respondet Vitoria: l.° Laudem petere vel con­ ferre pro peccato mortali, est peccatum mortale: est enim se complacere in malo et approbare malum. 2.° In facto quod est peccatum mortale est aliquid quod potest laudari, ut fortitudo naturalis, dexteritas in se defenden­ do atque adversarium aggrediendo; et hoc, quod ut plu1 S. Thomas, 1. c., 132, 3. 3m. ’ S. Ioannes Climacus, Scala paradisi, gr. 22; PG 88, 955. 366 DE FORTITUDINE rimum laudamus, bene laudare possumus; quia non lau­ damus iniustitiam, sed industriam. 3.° Quod tamen non vacat a periculo, cum difficile sit discernere quid revera laudemus, ideoque audientes pati possint scandalum; et quia vel dum constat nos laudare industriam, favemus et peccato, sicut enim si omnes vituperaremus duellantes, homines caverent a duello, dum illos laudamus, alii vo­ lunt hanc gloriam obtinere, quod vicerint scilicet in duello, et ideo duellum ineunt *. 538 C. III.—Briandus se iactat coram aliis: l.° quod a nemine in peritia equitandi superetur; 2.° quod a viginti annis confessus non fuerit nec Missae interfuerit; 3.° quod mulieres quamplurimas seduxerit. Haec et alia plura plerumque falsa, nec verisimilia, continuo et plenis quidem buccis decantare solet. Sol.—«Briandus non videtur peccare graviter laudan­ do et exaggerando peritiam ac dexteritatem suam... Sed graviter peccavit enarrando ea facta scandalosa et peccaminosa, tum ex eo quod glorietur de gravi malo, tum etiam quia audientibus scandalum praebeto. Ita Ferreres2. 539 C. IV.—Quotquot videt Victorious pretiosis vestibus indutos eos omnes de inani gloria damnat, verbis fretus S. Gregorii: «Nam quia pro sola inani gloria vestimentum pretiosius quaeritur, ipsa res testatur quod nemo vult ibi pretiosis vestibus indui ubi ab aliis non possit videri> ■. Sol.—Respondet D. Thomas aliter loquendum esse de persona publica et aliter de privata. In persona enim pri­ vata virtuosum est si propter humilitatem abiectioribus utatur indumentis quam status proprius requirat; quin 1 Vitoria, in Il-II, 132, 3 n. 2. ed. Beltran de Heredia. ’ Ferreres, Casus Conse., I. 179, ed. 1926. 3 6. Gregorius M.. homil. de divlte epulone; PL 76, 1305. INANIS GLORIA 367 propterea illicitum sit ei melioribus uti ad propriam con­ dicionem seu statum. Personae vero publicae curandum est ne dignitatis auctoritas veniat in contemptum, et ideo valde congruit ut pretiosis vestibus utatur ad reveren­ tiam auctoritatis inducendam. Attamen «quia pretiosum dicitur relative, sicut et magnum, cum id quod est pre­ tiosum uni, non sit alteri pretiosum; pretiositas vestium semper sonat in excessum proprii modi; et secundum hoc semper est peccatum pretiosis vestibus uti; et sic ioquitur Gregorius» *. C. V.—lovianus nequit mente percipere cur peccato damnetur qui humanam quaerit gloriam utputa in cer­ taminibus. Dicit etenim: prouti natura apposuit delecta­ tionem actibus conservativis speciei et individui ut illi actus fiant a pluribus et frequentius (554), sic humana gloria validus est stimulus ad magna et heroica virtutum opera. Sol.—Humanam gloriam quaerere ob actiones quae sunt dignae gloria, non est de se vitiosum. Potest tamen vitiosum reddi «si quaeratur gloria humana ultra huma­ nos limites, vel quia quaeritur ab homine tamquam a cer­ to vel magno testimonio, aut etiam ultimo testimonio; tunc vitium est inanis gloriae... Gloria siquidem humana, si quaeratur tamquam magnum et certum aliquid, cum minimum quid et incerti sit testimonii, vana est ex parte eius a quo quaeritur» 2. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Agens actus religionis pro insigni obtinendo (I, 152 s.); Eleemo­ syna intenta propter Deum atque facta pro hominibus (I, 156); Eleemosynam dans cum vana gloria (I, 157); luI S. Thomas, quodl. 10, a. 14. 1 Caietanus, 1. c.. a. 1, n. 3. 54q 368 DE FORTITUDINE venes se iactantes de mortalibus in communi et expro­ brantes aliquem de mortali omisso (I, 268); Periculum vanitatis in certaminibus (Π, 438). III. PATIENTIA Doctrina. 541 542 Virtus moralis disponit ad servandum rationis bonum contra passionum impetum; sed in passionibus numera­ tur tristitia, efficax profecto quae rationis bonum impe­ diat—trahens ad se animi intentionem, nullam aut in­ sufficientem ceteris relinquens—; patientia igitur quae firmat animum ne homo victus tristitia a rationis bono discedat, sive operando malum sive quaerendo delecta­ tionem pravam, virtus est omnino pronuntianda. Pars etiam potentialis fortitudinis, nam cum haec sustineat viriliter maiora mala, mortis nempe pericula, illa susti­ net mala minora, id est tristitiam, qua non periclitatur vita. Ei opponitur vitium duplex: a) insensibilitatis seu apathiae, quae nimis sustinet, ideo quod nullis malis homo tangitur, quaeque sapit brutam stoliditatem duri­ tiemque inhumanam ‘; et b) impatientiae, quae non su­ stinet satis, quoniam homo propter tristitiam a rationis bono deficit. «Utrumque peccatum, scii, insensibilitatis et impatientiae, ex se est tantum peccatum veniale; fit tamen mortale, si propter illud alia virtus, e. gr. caritas fraterna, graviter laeditur» 1 2. At potest quis tristitiam moderari ideo quod eius mo­ deramen quaelibet virtus postulat: sic liberalitas mode1 Billuart, Summa S. Thomae, tr. de fortitudine, diss. 2, a. 5. - Prümmer, Th. Mor., II, 641, ed. 1928. PATIENTIA 069 ratur timorem amissionis pecuniarum et tristitiam pecu­ niae amissae; temperantia pariter, timores et tristitias contrarias delectationibus quae sunt tactus; quo quidem ex capite patientia dici potest modus seu condicio cuius­ cumque virtutis. Verum tristitiam moderari quia hanc oportet moderatam esse, ne impediat hominem a rationis bono, non in hac vel illa matei'a, sed absolute, innuit materiam specialem atque rationem peculiarem, uni pa­ tientiae propriam. Obiectum igitur patientiae proximum «est tristitia et afflictio animi ob mala quae vel corpori inferuntur, vel aliter nobis accidunt, qualia sunt mors parentum vel amicorum, exsilia, morbi, contumeliae, et cetera huius­ modi; hanc enim tristitiam vel omnino comprimit pa­ tientia vel ita moderatur ut rationem plene sui compo­ tem relinquat» *. Quoniam mala quibus affligimur innumera sunt et frequentissima, patientia est nobis /aide necessaria. Eo ma­ xime quod cum tristi nemo vult convivere et propterea tristitia ducit hominem indirecte ad intemperantiam, di­ recte vero ad iram, ad odium, ad nocumentum proximi. Hinc quod patientia dicatur (lacobi, 1 4) habere opus perfectum, nam in malorum signata tolerantia «non so­ lum excludit iniustam vindictam, quam etiam excludit iustitia; neque solum odium, quod facit caritas; neque solum iram, quod facit mansuetudo; sed etiam excludit tristitiam inordinatam, quae est radix omnium praedic­ torum» 2. Ad rem Vallgornera: «Patientia heroica vincit omnia, sive lata, sive profunda, sive larga, sive longa, sive mala, 1 Silvius, in 2 S. Thomas, radix et custos conservando, sed II-II, 136, 1. Summa Theol., I-II, 66, 4, 2m,—«Patientia dicitur esse omnium virtutum, non quasi directe eas causando et solum removendo prohibens» (Id., lb., II-II, 136, 2, 3m). 26 543 370 DE FORTITUDINE sive privativa, sive affectiva, sive corporis infirmitates, sive animi aegritudines, sive mundi infelicitates, sive ho­ minum credulitates, sive daemonis tentationes, sive Dei probationes. Patientia heroica de omni malo sibi inflicto non solum gaudet, sed et triumphat, quia cito transit ca­ lix tribulationis in horto, et dies resurrectionis in aeter­ num durat in caelo; non sunt autem condignae passio­ nes ad futuram gloriam quae revelabitur in viro patiente et iusto» Casus primus. 544 Titus, vir doctus ac pius, qui munera quaedam, quibus maxime idoneus videbatur, ferventer optabat, ubi accepit eadem aliis minus idoneis, at magis commendatis, de­ lata fuisse, vehementer ea de re doluit atque nunc cum confessario conqueritur. Hic, dum Titum consolari cona­ tur, ipsum simul excitat ut consideret impatientiae mala —qua meritum amittitur patientiae proprium, detrimen­ tum augetur potius quam minuatur, ianua laxatur ad plurima peccata—, patientiae vero fructus in hac et in futura vita—satisfactionem pro peccatis, gloriam aeter­ nam, redemptionem a poenis inferni et purgatorii—. praeclara quoque exempla tum Sanctorum—qui tot malasustinuerunt—tum Dei—peccatores tolerantis—tum ma­ xime Christi—qui non modo vitam pro nobis dedit sed et passus est posthaberi ipsi Barabbae—. Haec enim legerat apud Billuart123media esse optima patientiae obtinendae et exercendae. Quid dicendum? 1 Vallgornera, Mystica Theol. S Thomae, appendix, n. 421, ed. Berthier. 3 Billuart, 1. c. PATIENTIA 371 Solutio De horum mediorum praestantia pro patientia obti- 545 nenda et exercenda nullum dubium. Dubium tamen, nec leve, num Titus impatientia peccaverit. Tristatur etenim de bono alieno. Bonum autem alienum causât in aliquo tristitiam quadrupliciter : a) quia apprehenditur ut sibi vel suis periculosum—haec tristi­ tia, cum sit de malo reali atque futuro, timoris 1 nomen accipit—; b) quia apprehenditur uti sibi deficiens—haec tristitia, habens pro excitativo bonum alienum, pro ob­ lecto malum sive defectum proprium, zelus seu aejnulatio- nuncupatur—; c) quia apprehenditur ut accidens indigno—haec tristitia, cuius obiectum prosperitas indigni, nemesis seu indignatio3 dicitur—; et d) quia apprehenditur ut actu deminutivum gloriae propriae —haec tristitia123de bono alieno invidia 1 nominatur. 1 Tristitia quae timori annectitur respicit bonum proximi ut ex quo imminet nobis vel nostris malum, seu deminutio realis in bonis; nocu­ mentum nondum accidit, potest tamen accidere. Sic timentes ne occida­ mur vel opprimamur a potentiori, ditiori, etc., tristamur de eius potesta­ te, divitiis, etc.; timentes ne gloriam amittamus scientificam ex garruli loquacitate, tristamur de garruli in loquendo gratia seu peritia; timen­ tes ne fideles perducat usque ad haeresim, tristamur de haeresiarchae fama et eloquentia. 2 Zelus seu aemulatio non habet pro obiecto bonum proximi, sed carentiam sive defectum proprium huius boni; tristamur, non quia proximus habet divitias, potestatem, famam, scientiam vel virtutes, sed quia nos huiusmodi caremus vel in his deficimus. 3 Nemesis seu indignatio respicit bonum proximi, non quatenus proximi, sed quatenus indigni ; indignum dicimus, non propterea quod ha­ bens illud bonum proximus indignior efficiatur, sed ideo quod proximus prosperatur ultra suam quancumque dignitatem. Non oritur ideo neme­ sis ex bonis honestis—quibus omnis homo dignus fit—, sed ex bonis dumtaxat temporalibus, quae dignis et indignis contingunt, v. gr. quia quis adeptus est praelaturam, divitias, nomen quibus indignus erat. ‘ Invidia habet pro obiecto bonum proximi, non quasi deminuens bonum nostrum, sed quatenus adauctum turbat relationem mutuam s.,1 372 DE FORTITUDINE Titus, in casu, non videtur dolere quasi ex aliorum exaltatione et sui contemptu timeat futurum malum 1 aut se putet deminutionem passum in bono Eum dolere dixeris quod non absque sui nominis imminutione careat muneribus exoptatis et quod eadem assecuti satis apti non sint qui ipsa gerant. Ex primo ergo capite, zelo seu aemulatione laborat, eoque magis intenso quo maior con­ cupiscentia muneris et amor boni nominis; ex altero, in­ dignatione afficitur sive nemesi, quod prosperentur nem­ pe proximi ultra suam cuiusque dignitatem. 546 Porro de zelo D. Thomas: «Si iste zelus sit circa bona honesta, laudabilis est: secundum illud I ad Cor. 14 [1]: Aemulamini spiritualia. Si autem sit de bonis temporapraeexistentem : vi illius augmenti non sumus amplius aequales vel su­ periores proximo. Haec deminutio relativa non est mala—quia revera non nocet—, habet tamen speciem mali, poenalis nempe—transitus enim de superloritate ad aequalitatem, de aequalitate ad inferioritatem, sicut dum contingit ex defectu proprio est verum malum, dum contingit absque proprio defectu quandam speciem mali prae se gerit. 1 «Sicut timor potest esse cum peccato et sine peccato, ita et tristitia quae timorem sequitur. Qui enim timet bonis ne opprimantur, aut iustitiae vel cultui divino ne conculcetur, ob potentiam, divitias, etc., et propterea tristatur de potentia et divitiis alicuius, si clara est huiusmodi ma­ lorum sequela, non peccat.. Si autem aliquis timet ex alterius potentia laedi iuste vel non iniuste, et ideo de illius potentia tristatur, peccat... Similiter si ambiguum est an aliquis potentia vel divitiis abutetur in al­ terius damnum, quamvis licite timeat et caveat, non tamen licite tristatur absolute de illius potentia et divitiis . Unde collige quod huiusmodi timo­ ris affectus et effectus qui est tristari de bono proximi ut nocivo, freno eget rectae rationis conferentis qualitatem mali suae causae, et praepo­ nentis praeponenda, ut tristitia de bono ex sancta seu recta detestatione mali excusanda sit» (Caietanus, in II-II, 36, 2, n. 3). 3 Invidiae malitia liquet satis: bonum etenim proximi, quo invidus tristatur, dignum certo est obiectum quo gauderet, sive ratione boni, sive ratione caritatis. Et quia secundum se, id est ex propriis, caritati est con­ traria. invidia peccatum dicit mortale ex genere. Si abstrahamus attamen ab invidia fraternae gratiae—quae contra Deum tendit—et sistamus in sola invidia proximi, omnia invidiae peccata intra eandem speciem conti­ nentur; quamvis una sit gravior altera—circa maiora bona quam circa minora, ideoque circa spiritualia quam circa temporalia (Cfr. Cauetanum, 1. c., a. 3, n. 2). PATIENTIA 373 libus, potest esse cum peccato, et sine peccato» ‘. Ad quae Caietanus: «Aemulatio temporalium regulanda est se­ cundum regulas desiderii temporalium. Et sicut desidera­ re bona temporalia simpliciter et absolute nullum ma­ lum est, sed naturalis ac bonus affectus, quoniam his homo indiget; ita tristitia de eo quod est non habere temporalia nihil mali, sed naturalem affectum rationi consonum importat. Sed quemadmodum cum bono abso­ lute desiderio temporalium stat quod ad hoc quod deside­ rium nunc sit rectum, requiruntur aliquae condiciones, puta quod congruat sibi (non enim congruit cuilibet quodcumque bonum temporale); ita tristitia quia non habeo tale temporale bonum eget aliqua condicione, sine qua est mala moraliter, et cum qua est bona. Si enim plebeius idiota tristatur quia non est rex, tristitia ista non est secundum rectam rationem... Aemulatio ambi­ tiosorum et avarorum et indignorum non est boni mo­ ris» * 12. Nemesim autem putavit Aristoteles contineri intra 547 bonos mores. Sed hoc ideo quia consideravit temporalia ut possunt magna videri non respicientibus ad aeterna et ignoravit divinam providentiam respectu singulorum hominum. «Sed secundum doctrinam fidei, temporalia bona quae indignis proveniunt ex iusta Dei ordinatione disponuntur vel ad eorum correctionem vel ad eorum damnationem: et huiusmodi bona quasi nihil sunt in comparatione ad bona futura, quae servantur bonis. Et ideo huiusmodi tristitia prohibetur in Scriptura sacra: secundum illud Psalm. [36, 1]: Noli aemulari in ma­ lignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem. Et ali­ bi [Ps. 72, 2 sq.] : Pene effusi sunt gressus mei, quia ze­ lavi super iniquos, pacem peccatorum videns» 3. Unde -— 1 S. Thomas, 1. c., II-II, 36, 2. 3 Caietanus, in h., a. 1, n. 4. 3 S. Thomas, 1. c. 9 374 DE FORTITUDINE distinxit Caietanus quandam tristitiam simpliciter et quandam tristitiam secundum quid, prout et distingui­ mus simpliciter et secundum quid involuntarium, ad quod tristitia sequitur. Sicut enim proiectio mercis in mare, naufragii tempore, habet rationem mali secundum se seu facta abstractione a circumstantiis, ideoque est nolita et contristans, habet tamen rationem boni in his adiunctis, unde et est appetibilis et volita, sic etiam prosperitas in­ digni secundum se considerata habet rationem mali —non quidem mali poenae, quia non est poena habenti nec, necessario, aliis; nec etiam mali culpae, quia non necessario prosperitatem vel obtinuit proximus peccans vel alii contulerunt peccantes—, sed mali id est iniusti eo sensu quo monstrua sunt iniusta; verum ipsa prospe­ ritas indigni ut in adiunctis habet rationem boni: est enim distributio divinae Providentiae, quae «solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos» (Mt. 5, 45). Ideo concludit Caietanus: «Quo fit ut nullam rationem peccati videam quando aliquis trista­ tur de prosperitate indigni quia est indignus, si non ex­ tendit se tristitia ad idem bonum inquantum est a Deo distributum. Extendit siquidem se ad hoc quando sim­ pliciter tristatur de bono indigni: non se extendit autem quando tristatur de bono indigni sic ut complaceat tamen sibi simpliciter divina distributio. Verumtamen quia hu­ jusmodi tristitia secundum quid parat viam tristitiae simpliciter, quae est mala, ideo etiam cavenda videtur, quasi dispositio ad malum» x. <4 |4 4 4 »4 ■) Λ Û 548 Quoniam attamen in sustinendo tristitiam consequen­ tem zelum atque nemesim potest esse patientia, sicut in sustinentia alius tristitiae cuiuscumque, Titus peccare potuit impatientia si eius dolor ob sui contemptum et 1 Caietanus, 1. c.. n. 2. PATIENTIA 375 aliorum exaltationem non continebatur intra rectae ra­ tionis terminos. Alii casus. C. II —Severus, vir etsi religiosus, patientiae denegat 549 virtutis laudem quod noverit avaros adversa plurima pa­ tienter tolerare ut pecuniam congregent; audivit autem virtutes sic inter se conexas ut habens unam habeat ce­ teras, et una carens ceteris quoque careat (1 ss.). Sol.—Avarorum patientia non est vera sed dumtaxat apparens; sicut, ut iam S. Augustinus animadvertit, non est vera virtus avarorum prudentia, quae excogitat diver­ sa genera lucellorum; et avarorum iustitia, qua gravium damnorum metu contemnunt aliena; et avarorum tem­ perantia, qua luxuriae, quoniam sumptuosa est, cohibent appetitum; et avarorum fortitudo, qua, ut ait Horatius, per mare pauperiem fugiunt, per saxa, per ignes ’. Unde ad ipsummet Hipponensem, patientes proprie dicuntur qui mala malunt non committendo ferre, quam non fe­ rendo committere. In illis autem qui mala sustinent ut mala faciant, nec miranda nec laudanda est patientia, quae nulla est: sed miranda duritia, neganda patientia2. C. III.—Ferreolus fert aequanimiter boni concupiti di- 550 lationem; eum attamen nemo de patientia sed omnes laudant de longanimitate vel magnanimitate. Sol.—Longanimitas, quoniam respicit bonum—futu­ rum seu longinquum—maiorem convenientiam videtur habere cum magnanimitate quam cum tristitia, quae malum respicit. «Potest tamen convenire cum patientia duplici ratione. Primo quidem, quia patientia, sicut et fortitudo, sustinet aliqua mala propter aliquod bonum. 1 S. Augustinus, 4 Contra Julianum, cap. 3; PL 44. 748. - Id., De patientia, cap. 2 et 5; PL 40. 611, 613. I 376 DE FORTITUDINE Quod si ex propinquo expectetur, facilius est sustinere: si autem in longinquum differatur, mala autem oporteat in praesenti sustinere, difficilius est. Secundo, quia hoc ipsum quod est differri bonum speratum, natum est cau­ sare tristitiam: secundum illud Prov. 13 [12]: Spes quae differtur affligit animam. Unde et in sustinendo huius­ modi afflictionem potest esse patientia, sicut et in susti­ nendo quascumque alias tristitias» *. > p 4 Μ Μ R Λ 551 C. IV.—Talia tristitiae signa dedit Secundina ob mor­ tem filii quod confessarius vehementer eam arguerit de impatientia. Secundina tamen opponit satis esse patien­ tiae moderari tristitiam interiorem; ad moderandos autem gestus externos virtutem patientiae non pertin­ gere. Sol.—Tota via Secundina errat. Nam etsi obiectum proximum patientiae sit tristitia seu afflictio animi, est ipsi pariter et obiectum remotum, actiones, videlicet, ver­ ba et gestus, «quos ita regit ut per tristitiam homo nihil indecori faciat» 1 2; unde de B. Maria V. legimus: Stabat iuxta crucem lesu (Ioan. 19, 25); ad quae verba Billuart: «Stabat, inquam, non eiulans, non indecore se gerens, non exanimis humi iacens, aut inter astantium brachia collapsa» 3. 552 C. V.—Instat Secundina: Visne dicere, pater, virtu­ tem patientiae moderari quoque dolores corporales? Sol.—Aliud est dolor corporalis, aliud tristitia animi eiusdemque tristitiae signa. Non est in potestate nostra impedire ne consurgat dolor si comburimur, eoque maior sentiatur quo maior est combustio. Est tamen in potesta­ te nostra impedire ne consurgat tristitia, saltem hanc Μ n n iq > A d h· hr •H à I Hl 1 S. Thomas, 1. c., 136, 5. 3 Silvius, 1. c. 3 Billuart, 1. c„ tr. de mysteriis Christi, diss. 9, a. 2. PATIENTIA 377 moderari tum animo latentem tum externis gestibus re­ dundantem. Dolor ille est obiectum sensationis, quaprop­ ter potentiae cognoscitivae, id est sensus externi et sen­ sus interni. Tristitia, contra, est obiectum potentiae appe­ titi vae. C. VI.—In hebdomadaria confessione Pater Cremen- 553 tius, octogenarius, se constanter accusat de impatientiae peccatis. Quod quidem permirum confessario videtur, qui putat hominem tot annorum nec communis virtutis nullis amplius subditum passionibus. Sol.—Non est cur miretur confessarius: habet quaevis aetas passionem suam; passio autem senectutis, tristitia. Senem etenim multa mala seu incommoda circumve­ niunt; senes quoque vivunt in memoria et ideo ad impa­ tientiam commoventur quia recordantur et bonorum quae habuerunt nec amplius habent et improbitatis prae­ teritae eorum a quibus modo despiciuntur; vetustus, de­ nique, appropinquans ad finem vitae, magis cupit vivere, et videns se deficere, contristatur \ De cetero, peccatum impatientiae est tantum veniale (541). Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Tri­ stari quod indigni honorentur, quod improbi praevaleant et ditescant (I, 280); Monialis tristata de assistentia ad chorum (II, 266); Femina tristata de bonis operibus non praeceptis (II, 267). i S. Thomas, in ad Titum, c. 2, lect. 1. DE TEMPERANTIA I. POLLUTIO VOLUNTARIA Doctrina. Miscens utile dulci, apposuit divina providentia de- 554 lectationem maximam actui in speciei conservationem ordinato ut hic actus a pluribus, melius atque frequen­ tius fieret—plures etenim hominum imperfecti, quos sola honestas operis non movet dum agitur commune bonum, maxime si difficile—. Ideo secundum ordinem institu­ tum divinitus non est actus venereus propter delectatio­ nem, at delectatio propter actum. Est igitur perversio ordinis ubi homo praecipue propter delectationem actum venereum ageret. Hinc luxuria dicitur: inordinatus appe­ titus delectationis venereae. Speciei humanae conservatio innuit non modo gene­ rationem sed et educationem prolis. Luxuria quae prolis dumtaxat educationi obest dicitur secundum naturam et universaliter fornicationem 1 audit, vel simplicem vel 1 «Actui fornicario secundum se convenit ut homo non teneatur post coitum feminae commanere: cum per ipsum nullo vinculo ad hoc arctetur, inquantum fornicator est; et quantum est ex ipsa ratione fornicarii actus, non prohibetur quis ad quancumque aliam accedere. Ideo, quantum est ex se, est impeditivus convenientis educationis prolis, quae convenienter non fit nisi post coitum masculus feminae commaneat. Et consequenter secundum se est contra hominis bonum, et est peccatum. Unde .... ■ ! I I ' 1 | j |j j 1 380 DE TEMPERANTIA qualificatam—ob superadditam malitiam contra pieta­ tem, contra iustitiam, contra religionem: incestum, adul­ terium, stuprum, raptum, sacrilegium—. Luxuria vero qua prolis impeditur generatio vocatur contra naturam et locum obtinet in bestialitate—ob deordinationem spe­ ciei—in sodomia—ob deordinationem sexus, saltem va­ sis—et in pollutione voluntaria—ob unius actus deordi­ nationem. 555 Pollutio voluntaria—masturbatio, mollities, vitium solitarium, onanismus—, etsi minimum in peccatis con­ summatis luxuriae contra naturam, est peccatum morta­ le. Constat ex Scriptura: «Neque molles... regnum Dei possidebunt» (I Cor. 6, 10); «Manifesta sunt opera car­ nis, quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, luxu­ ria...; qui talia agunt regnum Dei non consequentur» (Gal. 5, 19 ss.). Agitur enim de frustratione finis quem primario natura intendit, boni communis seu propaga­ tionis speciei seu prolis generationis. Induere quoque potest malitiam novam ex circumstan­ tiis, v. gr. subiecti—si se polluit sacerdos, coniugatus—, sive obiecti—si fiat cum affectu fornicationis, adulterii—, complicis—si fiat cum alio vel ab alio, ob scandalum vel cooperationem—, rei aut loci, denique—si cum sacrilegio reali aut locali. quamvis aliquis fornicator diu post coitum commaneat mulieri, et iuvet ad prolis educationem, hoc non tollit quin actus fornicarius sit pecca­ tum: quia per accidens est ut hic commaneat mulieri. Secundum se autem illi actui non convenit ut habeat fornicator feminae commanere: quia nulla est ipsius ad hoc facta obligatio. Et quia ut dicitur [3 Contra Gentiles, 1221, in actibus humanis consideratur rectitudo aut obliquitas a ratione secundum id quod illis convenit per se, non autem secundum illud quod sibi per accidens convenit; ideo absolute dicendum est actum omnem fornicarium malum hominis esse, utpote impeditivum finis ad · quem per se et ex natura sua seminis emissio ordinatur, et esse pecca­ tum, non obstantibus iis quae quandoque hunc actum in aliquo homine per accidens concomitantur» (Ferrariensis, in 3 Contra Gentiles, 122, η. II, 2). 331 POLLUTIO VOLUNTARIA At non differt specie contingat in viris aut in feminis, obtineatur uno modo aut alio. Recens Pius XII: «Plenum exercitium (facultatis generativae), extra coniugalem copulam peractum, secum fert directum et indebite usurpatum eiusdem facultatis usum. In hoc eiusmodi indebito facultatis usu proprie sita est intrinseca regulae morum violatio. Haudquaquam enim homo ius ullum exercendi facultatem sexualem iam inde habet, quod facultatem eandem a natura recepit. Homini nempe (secus ac in ceteris animantibus rationis expertibus contingit) ius et potestas utendi atque exer­ cendi eandem facultatem tantummodo in nuptiis valide initis tribuitur, atque in iure matrimoniali continetur, quod ipsis nuptiis traditur et acceptatur. Inde elucet ho­ minem, ob solam hanc causam quod facultatem sexualem a natura recepit, non habere nisi potentiam et ius ad ma­ trimonium ineundum. Hoc ius tamen, ad obiectum et am­ bitum quod attinet, naturae lege, non hominum voluntate discribitur; vi huius legis naturae, homini non competit ius et potestas ad plenum facultatis sexualis exercitium, directe intentum, nisi cum coniugalem copulam exercet ad normam a natura ipsa imperatam et definitam. Ex­ tra hunc naturalem actum, ne in ipso quidem matrimo­ nio ius datur ad sexuali hac facultate plene fruendum» '. Casus primus. Augurius, confessarius, valde benignus est cum adu- 556 lescentibus qui se accusant de pollutione. Legit etenim investigationem peractam scientificam ex qua constat pubertatis tempore plus quam 90 % iuvenum indulgere masturbation! tum ob peculiares aetatis instabilitatem et immaturitatem, tum ob vehementem impulsum sexuai Pius XII, allocutio de 19 mail 1956; AAS. 45 (1956), p. 472 sq. 382 DE TEMPERANTIA lem indeliberate in ipsis excitatum ab inconscio dynamico, tum ob habitum inveteratum et involuntarium. Tam frequentes ceteroquin lapsus aliter, inquit, explicari ne­ queunt. Ideo mordicus tenet pollutionem, etsi obiective peccatum grave, carere, ut plurimum, penes iuvenes illa deliberatione et libertate quae ad culpam subiective gra­ vem omnino exigitur. Libenter ergo patitur adulescentes pollutione inquinatos accedere, sine confessione praevia, ad S. Communionem. Quid dicendum? Solutio 557 Dolendum imprimis quod confessarius noster tam fa­ cilis sit in acceptandis conclusionibus psychologiae cli­ nicae modernae quasi hae funditus everterent conclusio­ nes philosophiae traditionalis \ Nemo negavit umquam instabilitatem et immaturita­ tem aetatis iuvenilis circumstantias esse minuentes cul­ pae malitiam subiectivam. Non tamen inde sequitur adu­ lescentes qui pollutioni indulgent a peccato subiective gravi eximendos: habent enim moralem sensum sat evo­ lutum ut malitiam actus percipiant, saltem propter sensum et instinctum modestiae seu pudoris qui sponte, una simul cum pubertate, oritur. Investigationes illae scientificae confirmant puberes apprehendere masturbationem uti graviter malam. Hinc quod fideles eam in confessione patefaciant. Nec constat impulsum sexualem aut inconscium dynamicum talem influxum penes puberes normales exer­ cere ut hos usque ad masturbationem valeant impellere. i Quoad hunc et duos sequentes casus debitor sum alumno meo cl. Kosnik, cuius dissertatio The Imputability of Acts of Masturbation among Males his nostris diebus pervulgata. POLLUTIO VOLUNTARIA 383 Passiones non erumpunt subito, sed gradatim; ordinarie igitur advertitur periculum peccandi et obligatio a pecca­ to abstinendi; praecipue cum de peccato externo agitur, cui oportet plures facultates cooperentur *. ipse habitus inveteratus, si quidem voluntarius fit penes illum qui medium nullum adhibet pro eius extirpatione seu corruptione, etiam quandiu perstat involunta­ rius esse non continuo influit in actum—saepe quis agit cum habitu potius quam ex habitu—; verum etiam cum influit, nondum est demonstratum eousque influere ut ei resisti nullo modo possit (cfr. I, 99 ss.). Hinc quod Pius XII uti prorsus erroneam illorum re- 558 iecerit sententiam qui contendunt lapsus carnis tempore pubertatis non imputandos esse in gravia peccata, ac si passio destrueret libertatem pro imputabilitate necessa1 «Quandoque passio (antecedens) non est tanta quae totaliter in­ tercipiat usum rationis. Et tunc ratio potest passionem excludere, diver­ tendo ad alias cogitationes; vel impedire ne suum consequatur effectum, quia membra non applicantur operi nisi per consensum rationis. Unde talis passio non totaliter excusat a peccato» (S. Thomas, Summa Theol, I-II, 77, 7).—«Ce qui constitue l’homme, c’est principalement l'âme, for­ me substantielle de sa nature. C’est d’elle que découle en dernier lieu toute la vie humaine; en elle, s’enracinent tous les dynamismes psychi­ ques avec leur structure propre et leur loi organique ; c’est elle que la nature charge de gouverner toutes les énergies, pour autant que celles-ci n’aient pas encore acquis leur dernière détermination. De ce donné on­ tologique et psychique, il s’ensuit que ce serait s’écarter du réel que de vouloir, en théorie ou en pratique, confier le rôle déterminant du tout à un facteur particulier, par exemple à l’un des dynamismes psychiques élémentaires, et installer ainsi au gouvernail une puissance secondaire. Ces dynamismes peuvent être dans Pâme, dans l’homme; ils ne sont ce­ pendant pas l’âme, ni l’homme: Us sont des énergies, d’une intensité -Onsidérable peut-être, mais la nature en a confié la direction au poste central, à l’âme spirituelle, douée d'intelligence et de volonté, capable normalement de gouverner ces énergies. Que ses dynamismes exercent leur pression sur une activité, ne signifie pas nécessairement qu’ils la con­ traignent. On nierait une réalité ontologique et psychique, en contestant a l'âme sa place centrale» (Pius XII. alloc, d 13 apr. 1953; AAS. 45, 1953, p. 279). 384 DE TEMPERANTIA riam ’. Hanc Summi Pontificis damnationem debet Augu­ rius noster prae mente habere, potioris certo auctoritatis quam modernorum psychologorum placita, ne putet commune quod est rarum et erigat in regulam quod est exceptio; ne permittat igitur ut sine praevia confessione accedant ad S. Mensam iuvenes qui indulxerunt masturbationi. Frequentes nimis lapsus in hac materia noverunt qui­ dem optime theologi catholici, cum et S. Augustinus iamiam dixerit: «Inter omnia Christianorum certamina sola duriora sunt praelia castitatis, ubi quotidiana est pugna, et rara victoria» 2. Aliter tamen explicarunt, inde nempe quod ad delectationes sensibiles magis proni iuniores 3 et contra domesticum hostem prae ceteris incauti ac immuniti. Quot ex illis adulescentibus qui se obtulerunt investigationi, de qua Augurius loquitur, vitarunt occa­ siones peccandi, se munierunt oratione atque sacramen­ tis, corpus macerarunt sobrietate et ieiunio? Sine huius­ modi tamen armorum protectione facile superamur. ) Μ ιΊ 4 4 •4 ) û Alii casus. 559 C. II —Putat Marotas, confessarius, masturbationem penes impuberes a peccato gravi vacare ut plurimum, 1 «11 comandamento divino della purezza dell’anima e dei corpo vale senza diminuzione anche per la gioventù odierna. Anch’essa ha 1’obbligo morale e, con 1'aiuto della grazia, la possibilité di conservarsl pura. Resplngiamo quindi comme erronea 1’affermazione di coloro, che considerano inevitabili le cadute negli anni della pubertà, le quali cost non meriterebbero che se ne faccia gran caso, quasi che non slano colpa grave perché ordinariamente, essi aggiungono, la passione toglle la libertà necessaria, affinchè un atto sia moralmente imputabile> (Pros XII. nuntius radioph. De Conscientia Christiana in iuvenibus recte ef/arman­ da. d. 23 mart. 1952; AAS, 44 [1952], p. 275). « S. Augustinus, sermo 293; PL 39. 2302. 1 S. Thomas, Summa Theol., I-II, 32, 7, 2m. POLLUTIO VOLUNTARIA 385 πηιπι cum hi subsint impulsui sexuali neque gaudeant adver­ tentia plena intellectus et perfecto consensu voluntatis. Sol.—Imprimis impulsus sexualis non est, communi­ tus, evolutus penes impuberes. Si qui illum impulsum praemature subeunt, admittamus in his oportet imputabilitatis deminutionem aliquam, non tantam attamen ut cunctas impuberum masturbationes vel potiorem ipsa­ rum numerum immunes pronuntiemus a mortali pecca­ to. £lena enim intellectus advertentia ibi iam habetur ubi intellectus, sui utique compos, apprehendit, saltem in confuso, aut suspicatur gravem actus malitiam; qui hanc advertentiam consensus sequitur dicitur perfectus (cf. I, 294 ss.). Porro impuberes malitiam illam gravem suspi­ cantur satis et apprehendunt inde salcem quod parentum atque superiorum percipiunt animum actionibus huius­ modi plane adversum. Praxis, ceteroquin, Ecclesiae de­ buit ipsa Marotam revocare ad meliores sensus. Nam Ecclesia agnoscit parvulis cum pertingunt ad rationis usum libertatem sufficientem pro baptismo petendo (can. 745); pollentes ergo libertate pro amplectenda (for­ san atque mutanda) religione, cur eos diceres incapaces peccati mortalis? Sed et Ecclesia, ad confessionem annuam dum urget post completum (circiter) septen­ nium, satis superque innuit adesse ut plurimum impu­ beribus illam advertentiam atque consensum pro peccato mortali requisita—lex enim fertur communitati et ideo ad communiter contingentia; peccata autem venialia non sunt confessionis materia necessaria. C. III.—Quoad vitium solitarium valde benignus est 560 Adelphus parochus cum viris recens viduis immo atque coniugatis ab uxore loginquis. Ait etenim hos omnes assuetos esse coniugali copulae et ideo subiacere concu­ piscentiae impulsui irresistibili. Sol.—Hic impulsus, etiamsi abnormalis, non est irre- 386 DE TEMPERANTIA sistibilis. Plena maturitas iam permittit adultos, uti plu­ rimum, dominari passionibus, sic ut etiam concupiscen­ tia quae invaluit matrimonii usu ordinarie solitarium vi­ tium excusare nequeat a peccato gravi. D. Thomas scri­ pserat: «Passio appetitus sensitivi movet voluntatem ex ea parte qua voluntas movetur ab obiecto: inquantum scilicet homo aliqualiter dispositus per passionem, iudicat aliquid esse conveniens et bonum, quod extra passio­ nem exsistens non iudicaret. Huiusmodi autem immuta­ tio hominis per passionem duobus modis contingit. Uno modo, sic quod totaliter ratio ligetur, ita quod homo usum rationis non habet: sicut contingit in his qui prop­ ter vehementem iram vel concupiscentiam furiosi vel amentes fiunt... Aliquando autem ratio non totaliter ab­ sorbetur a passione, sed remanet quantum ad aliquid iudicium rationis liberum. Et secundum hoc remanet ali­ quid de motu voluntatis... Et sic aut motus voluntatis non est in homine, sed sola passio dominatur: aut, si mo­ tus voluntatis sit, non ex necessitate sequitur passio­ nem» Λ 561 I C. IV.—Utrum licita sit masturbatio directe procura­ ta, ut obtineatur sperma, quo contagiosus morbus bZenorragia detegatur et, quantum fieri potest, curetur? Sol.—S. Officium respondit (2 aug. 1929): Negative (Denz. 2201). Quam responsionem Pius XII, saltem bis1 2, non ad detegendum curandumque morbum illum limitat sed in quemcumque extendit alium finem masturbatio or­ dinetur. Unde adiecit: «lidem actus tunc quoque respuen­ di sunt, cum graves rationes eos a culpa eximere viden­ tur, uti sunt: remedia iis praestanda qui nimia nervorum intentione vel abnormibus animi spasmis laborant; me1 S. Thomas, 1. c., 10, 3. 2 Pius XII. allocutiones d 8 oct. 1953 (AAS, 45 [1953], p. 673 d. 19 mali 1956 (AAS, 48 [1956], p. 467 ss.). ssj et POLLUTIO VOLUNTARIA 387 dicis peragenda, ope microscopii, spermatis inspectio, quod venerei vel alius generis morbi bacteriis infectum sit; diversarum partium examen, ex quibus semen ordi­ narie constat, ut vitalium spermatis elementorum prae­ sentia, numerus, quantitas, forma, vis, habitus aliaque id genus dignoscuntur» x. Iam pridem Gonet: «Mollitiem seu pollutionem vo­ luntariam, etiam in casu extremae necessitatis (puta cum necessaria est ad salutem vel vitam tuendam) non licere, communiter docent Theologi, et patet exemplo plu­ rium virorum illustrium et piorum, qui mori maluerunt, quam seminis effusionem, ex cuius retentione mors im­ minebat, per pollutionem, vel per copulam procurare» 2. C. V.—An liceat pollutione voluntaria vel copula ona- 562 nistica semen obtinere quod inde in uxoris uterum artifi­ cialiter immittatur. Sol.—Negative. Nam ad quaestionem: «An adhiberi possit artificialis mulieris fecundatio», S. Officium re­ spondit (24 martii 1897): «Non licere»3. Agebatur enim in quaestione de inseminatione artificiali proprie dicta, semine videlicet obtento mediis illicitis, quae non iustificantur ideo quod per artem illud semen ad uxoris uterum pertingat. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Ex­ citatio sexualis involuntaria noji augenda (I, 111); Igno­ rans malitiam masturbationis (I. 178-80); Pollutionem nocturnam putans peccatum (I, 184); Multiplicatio pollu­ tionum (I, 224). 1 Pius XII. in hac altera allocutione (p. 472). 2 Gonet, Clypeus Theol. Thomist., diss. de conscientia probabili, a 3. n. 72. ed. 1876, vol. IV. p. 104. 3 Batzill, Decisiones S. Sedis de usu et abusu matrimonii, p. 26. ed. 1. 388 DE TEMPERANTIA Π. IRACUNDIA Doe trina 563 564 Iracundia dicitur communiter inordinatus appetitus vindictae. Adest autem inordinatus huiusmodi appetitus si quis appetat eum puniri qui non meruit poenam, aut puniri plus quam meruit, aut puniri quidem iuxta meri­ tum sed vel ordine indebito—utputa privata auctoritate dum recursus ad publicam possibilis—vel non in finem debitum—emendationem delinquentis, immunitatem pro­ priam, compensationem iustam aliorum—. Adest quoque inordinatus appetitus si irae passio ferveat immoderate intus aut extra. Iracundiae malitia ex appetitu iniustae vindictae est gravis ex suo genere, quamvis materiae parvitatem ad­ mittat. Iracundiae vero malitia ex modo quo quis irasci­ tur aut prodit iram hac caret gravitate; quam induit attamen ob magnum scandalum alienum et ob notabile nocumentum valetudinis propriae. Iracundiae peccatum opponitur directe mansuetudini, quae virtus moralis est subiciens appetitum rationi ac minuens passionem irae usque ad rationis normam. Man­ suetudinis virtus venit pars potentialis temperantiae: refrenationem etenim quam haec facit in materia fre­ no magis adversa, facit illa in materia freno minus con­ traria. At quatenus moderatur irae passionem, iudicium rationis impedientem, mansuetudo servat hominem sui compotem, et sic habet excellentiam quandam in virtuti­ bus; quin propterea sit in his potissima: nam melius est facere bonum quam elongari a malo, sed hanc unam re­ motionem mansuetudo causât. Et iram quidem interdum esse licitam et laudabilem colligitur ex verbo «Irascimini et nolite peccare» (Ps. 4, IRACUNI/I/j 389 5; Eph. 4, 26); patet quoque ex exemplo Domini (Mc. 3, 5; loa. 2, 15). Ratione quoque ostenditur: Irae siquidem pas­ sio, cum nihil dicat nisi appetitus sensitivi motum in vindictam, malum non nominat morale secundum suam speciem, id est ex proprio obiecto; unde vindicta potest appeti confonniter ad rationem, prout videlicet in bonum ordinata—peccantis, offensi, ceterorum—continetur in­ tra mensuram debitam. Sicut passiones reliquae, ira distinguitur antecedens, consequens ex redundantia et consequens ex electione. Antecedit, actum scilicet voluntatis, in eo qui iratus pro­ vocatur ad rixam; consequitur ex redundantia in eo qui rixam agens irascitur; consequitur ex electione in eo qui rixae cupidus semetipsum excitat ad iram, qua reddatur animosior atque validior. Sed actus moralitatem, dum passio per redundantiam consequens non tangit, minuit passio antecedens—utpote quae obnubilat iudicium ra­ tionis dirigens actum—et amplificat passio consequens per electionem—cum importet rationis fines latius pro­ ductos. * Passio igitur irae, si iudicium rationis antecedit, pe- 565 riculo non vacat: facile namque exaggerat offensam, ideoque et poenam; facile quoque iratus obliviscitur modi quem oportet hominem servare in exsecutione iustae vin­ dictae. Etiam dum manet intra rationis limites, deminuit bonitatem moralem actus: «laudabilius enim est quod ex iudicio rationis aliquis faciat opus caritatis, quam ex sola passione misericordiae» Verum passio irae consequens electionem facit ad per­ fectionem actus humani: sicut namque melius est bonum exsequi quam bonum velle, ita melius est in boni exsecu­ tione plures quam pauciores potentias cooperari; prout etiam exterior actus protrahit et intendit interiorem, sic » S. Thomas, Summa Theol., I-II, 24, 3, Im. 390 DE TEMPERANTIA bonam voluntatem passio protrahit et auget. Unde D. Thomas: «Passio irae utilis est, sicut et omnes alii mo­ tus appetitus sensitivi, ad hoc quod homo promptius exsequatur id quod ratio dictat. Alioquin, frustra esset in homine appetitus sensitivus: cum tamen natura nihil jaciat jrustra·» Passio irae igitur, dum consequitur ex electione, non minuit sed auget iustae vindictae bonitatem. Sed quo­ niam accipitur uti instrumentum iustae vindictae, ira debet esse moderata. 7 Casus primus. 566 Ad Placidum confessarium Edmundus ludimagister accedit eique, inter alia, narrat se valde proclivem esse ad iram nec posse, nisi velit scholae disciplinae valedice­ re, istiusmodi vitium plene compescere, cum eius animi tranquillitate alumni facile abutantur. Cui Placidus benigne respondet haud esse illicitum illi altius quandoque in alumnos intendere vocem atque verbis eosdem castigare, modo tamen tranquillum ani­ mum servare valeat. Cui ille: «Ecquid hoc possibile est?» Ac Placidus: «Utique, respondet, virtus huc tendere debet». An recte Placidus responderit. Solutio 567 Agitur de ludimagistro valde proclivi ad iram. Quae­ stio propterea de ira antecedente. Haec ira non est pec­ catum; forsitan et erit instrumentum utile ad scholae disciplinam servandam. Non est igitur necessarium hanc iram Edmundum penitus compescere; quamvis oporteat I Id., ib., Π-Π, 158, 8, 2m. IRACUNDIA 391 eam frenare ne procedat ad vindictam immoderatam, vociferationem indecentem, reprehensionem inopportu­ nam. Placidus ei remedia inspiret: caritatem, considera­ tionem inconsiderationis alumnorum—propter horum aetatem immaturam—ut sic iniuriam parvipendat et oblivioni tradat; meditationem etiam malorum quae ex ira sumunt initium 1 ; memoriam quoque patientiae Dei et mansuetudinis Christi; atque semel et iterum ei pro­ ponat beatitudinem mitibus promissam: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram» (Mt. 5, 4). Sic paulatim ipsum perducet ad animi servandam tranquillitatem qua reddatur dominus suiipsius; in hunc etenim finem virtus tendere debet. Si res e contra agitur de passione irae consequente 568 electionem, tunc Placidus respondit minus recte, quasi virtus etsi perfecta peteret illum tranquillum animum. Dicit etenim D. Thomas: «Illi qui habent virtutes pur­ gati animi—viri nempe perfecti—, sunt aliquo modo im­ munes a passionibus inclinantibus in contrarium eius quod eligit virtus, et iterum a passionibus inducentibus voluntatem; non autem a passionibus voluntatem conse­ quentibus» 2. Et Caietanus: «Motus passionis irae non ministrat voluntati et rationi rectae in actu consilii, iudicii, praecepti aut electionis... Sed ministrat irae motus actui exsecutionis eius quod electum, praeceptum, iudicatum consultumque est... Et hinc fit ut hi qui non sunt exsecutivi vindictae, sed solummodo consiliarii, iudices seu censores, non egeant ira. Et de istis verificatur stoica 1 Ex ira namque: a) prout est in corde, oriuntur indignatio in eum qui, indignus, attulit iniuriam, et tumor mentis penes iratum ipsum qui. cogitans vindictam, totum suum animum cogitationibus mediorum se vin­ dicanti replet: b) prout in ore, procedunt clamor quo loquens prodit iram inordinata et confusa locutione, blasphemia et contumelia quibus ex ani­ mi commotione prorumpit in iniuriosa verba contra Deum et proximum : c) prout in facto denique seu opere, rixae nascuntur, omnia scilicet no­ cumenta quae iratus infert alteri. » S. Thomas, 26 de veritate, 7. 6m. 392 DE TEMPERANTIA sententia, quod debent esse sicut leges, quae nulla passio­ ne commoventur. Sed illi qui sunt exsecutivi vindictae, verbo (ita quod ipsa reprehensio sit castigatio) aut facto, egent motu irae subministrante voluntati vindicanti, alioquin voluntas remissa est» *. Alii casus. 569 «i ><ι J I ·| Μ J C. II.—Piperion, parochus, praedicat continuo contra iram, nec modo antecedentem, verum et consequentem, quod utraque videlicet causet magnam illam transmuta­ tionem corporalem de qua Seneca: «Ut furentium certa indicia sunt audax et minax vultus, tristis frons, torva facies, citatus gradus, inquietae manus, color versus, cre­ bra et vehementius acta suspiria, ita irascentium eadem signa sunt: flagrant ac micant oculi, multus ore toto ru­ bor exaestuante ab imis praecordiis sanguine, labra qua­ tiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac subriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum se ipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque et parum expla­ natis vocibus sermo praeruptus et complosae saepius manus et pulsata humus pedibus et totum concitum cor­ pus magnasque prae se minas gerens, foeda visu et hor­ renda facies depravantium se atque intumescentium. Ne­ scias utrum magis detestabile vitium sit an deforme» -. Sol.—Ad haec Caietanus: «Sicut, absque malitia mo­ rali, actus exteriores, puta ambulatio, motus manuum et corporis in bello et in variis exercitiis, fiunt cum ampliori motu quam esset naturalis, et cum laesione corporis; ita absque morali malitia eligitur praeternaturalis motus 1 Caietanus, in II-II, 158, 1. 2 Séneca, De ira, I, 1.—Etiam S. Gregorius (5 Moralium, c. 45 ; PL 75. 724) dixit: «Irae suae stimulis accensum cor palpitat, corpus tremit, lin­ gua se praepedit, facies ignescit, exasperantur oculi, et nequaquam re­ cognoscuntur noti. Ore quidem clamorem format, sed sensus quid loqua­ tur Ignorat». IRACUNDIA 393 cordijB per actus appetitus sensitivi, pro aliquo opportuno exercendo, puta pro vindicta, pro compassione, etc.» ’. C. III.—Evilasius ab iracundia qualibet deterret quot- 570 quot ei accedunt paenitentes quoniam ira, etiam conse­ quens, rationem turbat, cuius igitur impedit iudicium. Sol.—lamiam D. Thomas: «Non est contra rationem virtutis ut intermittatur deliberatio rationis in exsecu­ tione eius quod est a ratione deliberatum. Quia etiam ars impediretur in suo actu, si dum debet agere, deliberaret de agendis» Et alibi: «In opere virtutis est necessaria electio et exsecutio. Ad electionem autem requiritur dis­ cretio; ad exsecutionem vero eius quod iam determina­ tum est, requiritur promptitudo. Non autem requiritur multum ut homo actualiter in exsecutione operis exsi­ stens multum circa opus meditetur: hoc enim, ut Avicena dicit in sua Metaphys., potius officeret quam prodes­ set; sicut patet in cytharaedo, qui multum impediretur, si ad tactum singularum chordarum cogitationem appo­ neret; et similiter scriptor, si in formatione singularum litterarum cogitaret. Et inde est quod passio electionem praeveniens impedit actum virtutis, in quantum impedit iudicium rationis, quod necessarium est in eligendo; postquam vero puro iudicio rationis iam electio est per­ fecta, passio sequens plus prodest quam noceat: quia si in aliquo turbet iudicium rationis, facit tamen ad prcmptudinem exsecutionis» 3. C. IV.—Hermanns, animi incandescentis, et irae im- 571 potens, blasphemias et imprecationes in omnibus ser­ monibus et negotiis miscere solet, modo uxorem, modo filios, modo alios domesticos vel operarios increpando, » Caiktanus, in I-II, 24, 2. s S. Thomas, Summa Theol., II-II, 158, 1, 2m. 3 ld„ 26 De verit., 7, 3m. 394 DE TEMPERANTIA obiurgando, conviciis et nominibus probrosis lacessendo. Si solus sit, irascitur in seipsum, vel contra animalia, aut operum instrumenta, quae cunctis devovet diabolis. Con­ fitendo autem tempore paschali dicit tantum: Aliquo­ ties iracundus fui et signa impatientiae dedi. Sol.—Ad hunc casum Ferreres: «Ambigendum non est quin Hermanns saepius peccati mortalis reus evadat, propter blasphemias in Deum, vel imprecationes in ho­ mines. Neque propter consuetudinem iracundiae excu­ sandus est, quippe qui consuetudinem voluntariae fovet, quin eam imminuere et eradicare conetur. Hinc patet quantum Hermani confessio imperfecta site h 572 C. V.—Zanitas, cum peccatum sincere abhorreat, ma­ gnam difficultatem experitur in determinando quaenam ira sit moderata; ideo petit a confessario num moderata sit idem ac tenuis, quapropter iram magnam dicendam esse illicitam. Sol.—Moderata est ira pronuntianda quae servat pro­ portionem ad finem, media scilicet inter iram insuffi­ cientem et iram nimiam. Quapropter ira moderata non est idem ac tenuis, quasi magna quaecumque ira termi­ nos excedat moderaminis. Agitur medium rationis, quod liquido differt a medio rei. Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: Qui in parochum iratus negavit fidem publice (I, 89-91); No­ men Dei vel sacrorum proferens ex ira in creaturas (II, 150). Ferreres, Casus Conse., I. 183. ed. 1926. HUMILITAS III. 395 HUMILITAS Doctrina. Prout temperantia moderamen ponit appetitus moti- 573 bus circa multum appetibilia, sic refrenat humilitas appetitus tendentiam usque ad ardua quae minus appe­ tuntur, ne in haec praeter rationem appetitus tendat. Est igitur virtus moralis qua homo, conscius proprii de­ fectus, non tendit in ea quae sunt sibi improportionata, sed intra proprios limites se continet. Etsi praesupponatur penes humilem cognitio proprii defectus, in hac tamen cognitione humilitas non sistit: est enim virtus moralis, perficiens appetitum. A fortiori non consistit in exterioribus actibus quibuscumque, hi li­ cet veniant opportuna media ipsam acquirendi atque si­ gnificandi. Quem ad modum ergo spe voluntas nostra erigitur ad salutem aeternam obtinendam, divino nixa quod paratum novimus auxilio (II, 169), sic humilitate voluntas deicitur ad ima et prohibetur ad alta tendere ex cognitione miseriae quam ratio apprehendit et vo­ luntas benigne suscipit apprehensam. Quoniam inter virtutes praestant theologicae, intel- 574 lectuales etiam praestant prae moralibus, in his denique iustitia occupat primum locum, humilitas non est potis­ sima virtutum. Si tamen ordinatam congregationem vir­ tutum velimus comparatam aedificio, humilitatem di­ xerunt plures omnium virtutum fundamentum, pro quanto ipsamet aufertur obstaculum maximum seu prae­ cipuum accessui hominis ad Deum, qui superbis resistit et humilibus confert gratiam (lac. 4, 6; I Petri 5, 5). Hinc S. Augustinus: «Magnus esse vis, a minimo incipe. Cogi­ tas magnam fabricam construere celsitudinis, de funda­ mento prius cogita humilitatis. Et quantam quisque vult 396 DE TEMPERANTIA et disponit superimponere molem aedificii, quanto erit maius aedificium, tanto altius fodit fundamentum... Sed quia magnum fastigium est, de fundamento cogita. Quo, inquis, fundamento? Disce ab illo, quoniam mitis est et humilis corde. Hoc in te fode fundamentum humilitatis, et pervenies ad fastigium caritatis» x. Debemus, primo, per humilitatem nos subicere Deo. In ordine namque naturae a Deo accepimus corpus, ani­ mam, vires corporis, animae potentias, ipsam quoque mo­ tionem qua huiusmodi facultates traseunt in actum. In ordine praecipue gratiae, in qua regeneratio est gratuita et virtutes infunduntur gratis et transitus potentiae in actum meritorium actuali gratiae debetur; adeo ut S. Au­ gustinus iure dixerit: «Cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronet quam munera sua» 12. Sed et perfectio quaevis in nobis sit a Deo distat in infinitum a perfectio­ ne Dei. Oportet igitur nos, oculum fixum habentes in di­ vina perfectione et largitate, desilire in parvitatem pro­ priam, in proprios defectus, in nihilum nostrum; et propterea contentos esse illas explere partes quas divina Providentia cuique signavit. 576 Debemus, insuper, per humilitatem nos subicere cete­ ris hominibus propter Deum. Nam debemus considerare in omni homine quod divinum in ipso est—utputa in sanc­ tis, gratiam; in peccatoribus, imaginem—. Porro quae a nobis nostra sunt multo inferiora veniunt iis quae cete­ ris a Deo descendunt; propter divinam igitur reveren­ tiam debemus nos reverentialiter submittere coram no­ bis proximo. Unde Angelicus: «In quolibet invenitur ali­ quid ex quo potest aliquis eum superiorem reputare: secundum illud Philipp. 2 [3]: In humilitate superiores invicem arbitrantes. Et secundum hoc etiam omnes se 575 1 S. Augustinus, sermo 69, c. 2 sq. ; PL 38, 441 sq. » Id., epist. 194; PL 33, 880. HUMILITAS 397 invicem debent honore praevenire» At possumus prae­ ferre dona quae habemus ipsi a Deo donis quae sunt ceteris cum a Deo tum maxime a seipsis. Unde et Paulus, qui se dixerat Apostolorum minimum, quoniam persecu­ tus fuerat ecclesiam Dei (I Cor. 15, 9), nervose adiunxit: «Abundantius illis omnibus laboravi: non ego autem sed gratia Dei mecum» (ib., v. 10). Humilitati opponitur superbia, qua quis appetit ex- 577 cellentiam nimiam, improportionatam nempe dignitati propriae. Et sicut appetitui propriae excellentiae apponit humilis modum sublectionis ad Deum, sic apponit super­ bus immoderantiam aspernentem sublectionem divinam. ο» hoc autem contemptu procedit ut contemnat et prae­ Ex cepta Dei et sibi proximos quantum ad id quod Dei in ipsis est—quem ad modum ex reverentia in Deum humi­ lis bene subditur et mandatis divinis et omni homini propter id quod divinum est in superioribus, aequalibus, inferioribus. I Casus primus. Nixus quadam sententia, quae S. Teresiae abulensi 578 tribuitur et ad quam «humilitas veritas est» 2, Sisinius in­ tellegere nullo modo potest hominem, virtute donatum humilitatis, revera se aestimare inferiorem ceteris, quasi esset minoris ingenii, minoris sanctitatis, etc. Aliud, in­ quit, est verbis vel gestu id profiteri—quo valet quis gra­ tiosus aliis fieri, eorum parvitati aut excellentiae conde­ scendens—; aliud autem se ipsum quod verbis vel gestu profitetur interne quoque credere. 1 S. Thomas, Summa Theol., ΙΙ-Π. 103, 2, 3m. * «La humildad es andar en verdad» (Santa Teresa de Jesûs, Moradas, VI, 10). 398 DE TEMPERANTIA Solutio Quod quis minora dicat de seipso iis quae se habere novit, fieri potest salva veritate—dicens se habere quali­ tates bonas ut 10, eas habens ut 15, veritati certo non praeiudicat, nam in altero numero primus includitur—, et potest fieri cum veritâtis corruptione—quoniam aut negat se habere bonum quod habere est persuasus, aut asserit se habere malum sive vile quod longe a se cogno­ scit—. Hoc altero modo peccat vitio ironiae, veritati sive veracitati contrario '. Ideoque si humilitas est veritas, nec hoc pacto probare possumus humilem qui, ne aliis onerosus fiat, se dicit minoris sanctitatis, minoris inge­ nii, etc. Alia igitur via procedendum est. Demissio namque hominis coram homine non proce­ dit ex hoc quod humilis se habeat minorem vel peiorem alio comparatione mutua instituta in eodem ordine, na­ turali aut supernatural!, creaturae aut divino; aliis ver­ bis, ideo quod humilis se reputet minoris ingenii, minoris sapientiae, minoris sanctitatis, minoris meriti quam alius cui se comparat. Sed comparatio est instituta in diversis ordinibus, naturali et supernatural!, creaturae et divino. Porro vilescit perfectio qualiscumque participata ab ho­ mine si comparatur perfectioni cumulatissimae quae fontali principio convenit Deo, et vilescit perfectio natu­ ralis comparata supernatural! perfectioni; et vilescit sa­ pientia nostra theologica cum illa quae D. Thomae fuit comparata. 580 Sed in illa quoque comparatione prima aliter procedit humilis quam superbus. Novit etenim quae bona in aliis sunt non statim cuilibet innotescere; novit et mala quae innotescunt carere saepius malitia et gravitate obviis 579 1 S. Thomas, 1. c„ 113, 1. HUMILITAS 399 veloci aspectui. Quotquot minores forte videntur cogitat humilis habere qualitates arcanas maioris pretii, me­ liorem in divino servitio voluntatem, promptiorem inspi­ rationibus ex alto famulatum; cumulum etiam dono­ rum naturalium et supernaturalium sibi largitum reddi­ turum in aliis fructum prae illo copiosum quem reddidit in ipso. Quae dubia forsan remanent, interpretatur in meliorem partem—prout postulat non modo caritas, ipsa forte iustitia \ Nec latet humilem quam sit defectuosum critérium quo mensuramus ceteros. His etenim iudiciis praecedunt et praesunt praeiudicia, orta ex temperamento, educatio­ ne, patria, consuetudine, etc. Quae quidem, si in cogni­ tione speculativa non parvi sunt momenti, maximi sunt profecto in cognitione practica. His omnibus praeiudiciis valedicendum est si cupimus iudicium rectum, humilitati et veritati consonum. Cum tamen illorum abdicatio per­ difficilis, sapienter diffidit humilis de benignis sibi sen­ tentiis. Alii casus. C. II.—Legens vitam D. Thomae vehementer Pontius 581 stupuit quod sapientissimus ille Doctor, post visionem habitam in festo S. Nicolai anno 1273, cum excitaretur a Fratre Reginaldo ad complendam Summam Theologiae, id facere renueret, dicens omnia quaecumque scripserat nihil esse praeter paleam. Quomodo poterat D. Thomas. Pontius inquit, sic sincere sentire de suis scriptis et ma­ xime de scripto suo praecipuo? Sol.—Deponat Pontius hunc suum stuporem. Cogitet rusticum, qui nihil antea viderat nisi tuguria, ingressum modo civitatem atque palatium regium; qua aestima­ tione habebit pagi aedicula? Cogitet S. Paulum raptum in 1 S. Thomas, 1. c., 60, 4. 400 DE TEMPERANTIA paradisum et audientem arcana verba quibus non erant aures assuefactae. Exinde non mirabitur si sublimis quo­ que divinorum cognitio viae in infinitum distat a patriae cognitione nonnullis Sanctis anticipata in terris. Ipse D. Thomas affert dictum Victoriae Antioch., legem na­ turalem comparantis herbae, mosaicam spicis, novam autem frumento 1 ; si naturae lex novae collata redigitur ad herbam, quid mirum si praegustatus caeli visionem aestimet quasi paleam 2 vel praestantissimam huius vitae divinorum notitiam? C. III.—Troadius, dum Acta Sanctorum pervolvit, ca­ pere non potest quod nonnulli qui numquam amiserunt gratiam in infantili aetate per baptismum receptam se sincere putarent peccatores maximos. Sol.—Troadius propterea haec verba nequit capere quod ea sumit obvio illo sensu quo communiter ab homi­ nibus proferuntur: quo quidem sensu non proferebantur a Sanctis illis: alias nec ausi fuissent ad S. Communio­ nem accedere, peccati gravis conscii. Sensus igitur alius. Illi etenim Sancti examinantes coram Deo proprii cordis arcana, fide vivida, caritate incensa, corde contrito et humiliato, comperiebant in vita sua, praesertim anteacta, quasdam imperfectiones nondum consumptas divini amoris igne, nonnullas neglegentias in sectandis inspira­ tionibus ex alto; et comparantes haec omnia cum bene­ ficiis naturae et gratiae quibus fuerant divinitus cumu­ lati, dolebant de propria erga Deum ingratitudine; per­ pendentes quam magna receperant a Deo et quam modi­ cam retributionem dederunt Ei, nihil mirum si oculorum aciem tenentes in suis defectibus collatis cum Dei boni­ tate et perfectione, tangerent distantiam infinitam; quid insoliti si sub hac impressione seipsos peccatores 1 S. Thomas, 1. c., Ι-Π, 107, 3. i Sed «palearum est idem semen cum tritico» (Id., in Mt., c. 3, lect. 1). HUMILITAS 401 maximos et credunt et pronuntiant? '. Loquimur homines de milio magno atque de monte parvo; porro si milium magnum videtur nihil iuxtapositum monti parvo, cui erit simile ubi altissimo monti comparetur? Stans in medio fluvio navicula navis est; in medio attamen mari, nucula. Ideo Isaias: «Quasi pannus menstruatae, universae iustitiae nostrae» (Is. 64, 6). C. IV.—Non sine scandalo Corbinianus audit de qui- 583 busdam sanctis episcopis quod si, ex una parte se pro­ fitebantur episcopatui impares, ex altera tamen episco­ patum acceptarunt. Quo pacto, petit, unus idemque homo potest simul humilis dici atque magnanimus? Sol.—Respondet D. Thomas: «In homine invenitur aliquid magnum, quod ex dono Dei possidet; et aliquis defectus, qui competit ei ex infirmitate naturae. Magna­ nimitas ergo facit quod homo se magnis dignificet se­ cundum considerationem donorum quae possidet ex Deo; sicut si habet magnan virtutem animi, magnanimitas facit quod ad perfecta opera virtutis tendat. Et similiter est dicendum de usu cuiuslibet alterius boni, puta scien­ tiae vel exterioris fortunae. Humilitas autem facit quod homo seipsum parvipendat secundum considerationem proprii defectus» 2. Quem ad modum consideratio haec duplex contrarietatem nullam importat—habet enim di­ versa obiecta—, sic nec quae iudicia consequuntur sunt contraria—procedunt enim ex motivo diverso—. Simul ergo magnanimus et humilis episcopatum commissum acceptabit, timens attamen ne debilis cum sit sub onere deficiat; aut episcopatum oblatum recusabit, paratus autem ut Dei fretus auxilio id acceptet si imponitur. C. V.—Alexander, noviciorum magister, his humilita- 584 1 Cf. Balmes, Cartas a un escéptico, XHI. 2 S. Thomas, 1. c., Π-ΙΓ, 129, 3, 4m. 28 402 DE TEMPERANTIA tem enixe inculcat. Haeret attamen anceps cum agitur de mediis ad tantam virtutem obtinendam, nam legit S. Benedictum signasse humilitati gradus duodecim, et nescit a quo incipiat. Sol.—Cum ordo generationis a facilioribus initium su­ mat, actus autem externos facilius moderemur quam pas­ siones, facilius etiam homo rectificetur in seipso quam per ordinem quoque ad alios, facilius denique se agnoscat in inferiorem quibusdam et imparem aliquorum quam se agnoscat defectuosum et peccatorem, ideo gradus quos S. Benedictus «non numerandos sed ascendendos propo­ suit» 1 ita sunt generationis ordine superandi: lus. re­ primere extollentiam oculorum; 2us. non excedere mo­ dum in loquendo; 3us. cohibere signa laetitiae ineptae; 4us. expectare tempus loquendi; 5us. non recedere a com­ muni vitae consuetudine; inde 6us. non se praefere maio­ ribus; 7us. non se putare sufficientem ad maiora; 8us. se defectuosum et peccatorem pronuntiare; postea 9us. pa­ tienter ferre adversa; lOus. oboedire superioribus; Ilus, malle sequi voluntatem alienam quam propriam. His gra­ dibus, seu actibus, elicitis ab aliis virtutibus homo dispo­ nitur remote et proxime ad obtinendam humilitatem quae consistit essentialiter in gradu 12.°, qui est timor et reverentia ad Deum. 585 C. VI.—Valde turbatur Metrobius, confessarius, quo­ ties paenitentes se accusant de peccatis superbiae. Novit siquidem superbiam peccatum pronuntiari mortale ex toto genere et nescit quo pacto illos excuset a mortali ex capite imperfectionis actus. Sol.—Prout humilitas essentialiter in timore et reve­ rentia ad Deum, sic superbia essentialiter in eo est quod quis renuat subici Deo; sed aspernere divinam sublectio­ nem, dicit iniuriam Deo; ergo et peccatum grave. At illa 1 S. Bernardus, Dc gradibus humil., etc., c. 1 ; PL 182, 941. STUDIOSITAS 403 quae, uti plurimum, paenitentes peccata superbiae con­ fitentur, sunt, potius quam peccata contra humilitatem, peccata opposita illis actibus quibus ad humilitatem con­ scenditur, quaeque peccata diximus contra alias ab hu­ militate virtutes (584) et quae veniunt quoque humilitatis redundantia, consequentiae, signa—ita et vita activa disponit ad contemplativam 1 et descendit ex contempla­ tionis plenitudine -. Ideo superbia, quae ordine naturae, est initium omnis peccati (Eccli. 10, 15), ordine tamen generationis potest venire terminus seu finis ceterorum . Hinc quod S. Bernardus signavit duodecim gradus super­ bia oppositos1 benedictinis humilitatis gradibus; hi ■ sunt: curiositas, levitas animi, laetitia inepta, lactantia, singularitas, arrogantia, praesumptio, defensio peccato­ rum, confessio simulata, rebellio, libertas atque peccandi consuetudo—quae implicat Dei contemptum 1*356. IV. STUDIOSITAS Doctrina. Prout naturaliter inclinamur ad conservationem cum 586 individui tum speciei, sic quoque ad ipsam individui per­ fectionem; minus attamen, nam ibi agitur esse, hic vero bene esse. At quandam perfectionem individuo cognitio affert; quapropter «omnes homines naturaliter scire de­ siderant» n. Prout oportet igitur virtutem esse ad mode1 S. Thomas, 1. c., 182, 4. s Id., ib„ 188. 6. 3 «Finis proprius superbiae, scilicet excellentia honoris et gloriae, est sicut terminus omnium huiusmodi finium, nam ex multitudine divitiarum, et ex hoc quod furitur quibusdam cupitis, potest homo adipisci honorem et gloriam» (S. Thomas, 8 De malo, 1, Im). ♦ S. Bernardus, 1. c„ c. 10 sqq, ; PL 182, 957 sqq. s S. Thomas, Summa Theol., II-II, 162, 4, 4m. 6 Aristôteles, I Metaph., c. 1, n. 1. 404 i J j' i *»· i ’ ‘ 1 >1 * ‘i h '■ , ’· j , DE TEMPERANTIA randum appetitum delectationum tactus, sic quoque ad moderandum cognoscendi appetitum *. Ideo ponitur studiositas pars potentialis temperantiae. Studiositas tamen innuit, ex suo ipso nomine, potius quam desiderii cognoscendi frenum, applicationem mentis vehementem: in praesenti, siquidem statu corpus aggravat animam, et ideo oportet (uti plurimum) laborare ad sciendum. Porro naturaliter laborem fugimus. Qua­ propter nominat studiositas victoriam super naturalem fugam laboris, scientiae praevii2. Prout fortitudo igitur habet animum roborare ne deficiat a rationis bono ob maximum malum corporale, seu ob mortis periculum, sic studiositas roborat animum et fortificat ne deficiat a studio cognitionis ob laborem sive taedium studii. Qua ex parte venit pars potentialis fortitudinis; indeque nominatur, quod frequentius habeat animum impellere quam frenare3.i 1 Etsi cognitio pertineat ad virtutes intellectuales, appetitus tamen cognitionis et studium seu applicatio et usus activus facultatum oognitivarum sunt voluntatis; ideo studiositas venit moralis virtus. 2 «Quantum ad cognitionem, est in homine contraria inclinatio. Quia ex parte animae inclinatur homo ad hoc quod cognitionem rerum desideret: et sic oportet ut homo laudabiliter huiusmodi appetitum refrenet, ne immoderate rerum cognitioni intendat. Ex parte vero naturae corpo­ ralis, homo inclinatur ad hoc ut laborem inquirendi scientiam vitet. Quantum igitur ad primum, studiositas in refrenatione consistit: et secundum hoc ponitur pars temperantiae. Sed quantum ad secundum, laus huius virtutis consistit in quadam vehementia intentionis ad scientiam rerum percipiendam: et ex hoc nominatur» (S. Thomas, Summa Theol., II-II, 166, 2, 3m). 3 «Proprius et immediatus illius actus est amor et affectus erga stu­ dium: huncque perficit, tum moderando ne plura vel altiora scire ve­ lit..., tum etiam impellendo et excitando appetitum ne propter laborem et fatigationem quae studio admiscentur, ab illo retrahatur, aut suffi­ cientem diligentiam non adhibeat. Et quia hoc posterius plerisque acci­ dit, nominata fuit praedicta virtus ab officio impellendi, potius quam ab officio refrenandi» (Salm anti censes, Cursus Theol., tr. de virtut., ar­ bor praed., n. 152; ed. 1878, t 6. p. 499). STUDIOSITAS 405 Sed quoniam studiositas ordinatur ad cognitionem, 587 quam per se respicit appetitus—qui est animae—, cuique labor est impedimentum—ex parte corporis—, magis pro­ prium est illi frenare quam impellere 1 ; ideo adnectitur temperantiae potius quam fortitudini. Cum moderetur atque roboret appetitum et studium cognitionis, duplex vitium studiositas habet contrarium: neglegentiam, per defectum, atque curiositatem, per ex­ cessum. Neglegentia definiri potest: voluntaria omissio studii illarum rerum quas quis cognoscere tenetur. Quamvis difficile demonstretur hominem obligari ad studium seu ad cognitionem acquirendam abstractione facta ab offi­ cio particulari vel statu, obligatio studii ex cuiusque offi­ cio vel statu petitur. Si quis attamen, independenter ab officio, fugeret studium veritatis propter unum laboris odium—studio intrinseci—, is peccaret contra solam studiositatem, ob neglegentiam. Curiositas importat nimium appetitum cognitionis, 588 studium excessivum sive superfluum, mentis applicatio­ nem ad cognitionem rerum quibus non deberet applicari cognoscendis. Distinguitur materialis atque formalis. Ma­ terialis est curiositas qua quis studet cognitioni non prop­ ter cognitionem—ut sciat—sed propter opus—ut agat—, et, quoniam loquimur de vitio, ut male agat—studium malitiosum, quo cognitio appetitur ad malum finem, puta ad superbiendum, luxuriandum, nocendum aliis—. For­ malis, contra, est curiositas qua quis studet cognitioni ob 1 «Appetitus cognoscendi per se respicit cognitionem, ad quam ordi­ natur studiositas. Sed labor addiscendi est impedimentum quoddam cognitionis: unde respicitur ab hac virtute per accidens, quasi remo­ vendo prohibens» (S. Thomas, 1. c.).—His adicito quod etsi plures cogni­ tiones laborem importent huiuscemodi, sunt tamen aliae quae laborem postulant nullum, uti illae quae, circa singularia maxime, ex narratione habemus amicorum, vel lectione superficiali folii periodici. 406 DE TEMPERANTIA amorem cognitionis—quia vult scire—et dicit appetitum inordinatum, non ex parte finis, sed ex parte sive aliarum circumstantiarum sive obiecti. Ex parte quidem circum­ stantiarum v. gr. dum quis vacat studio incompossibili cum opere praecepto—quando non debet, puta dum te­ netur Missam audire—, vel studet addiscere a quo non debet—utputa a diabolo in consultationibus spiritisticis—. Ex parte obiecti, si studet cognitioni superiori viri­ bus—v. gr. penetrationi mysteriorum fidei—, si studet cognoscendis lis quae cognitae inclinant facile ad pecca­ tum—v. gr. venereis—vel iis quorum cognitio prorsus inu­ tilis—v. gr. protracta lectio foliorum periodicorum, quo­ rum notitiae de factis huius aut illius, nobis omnino ig­ noti, nihil conferunt legentibus. Casus pri H us. 589 Expleto cursu seminaristico, Dasius assignatus est vi­ carius cooperator paroeciae civitatis. Sed tali appetitu sciendi succensus est ut quidquid temporis obtinet a mi­ nisterio liberum, totum studio dedicet, horis quoque som­ no et honestae recreationi dicandis. Quin propterea in­ cumbat studiis ecclesiasticis; putat enim huiusmodi an­ tiquata. Legit tamen atque perlegit profanos libros, tum litteraturae tum scientiae, quod hos existimet magis ap­ tos apostolatui nostri temporis. Ob id semel et iterum a parocho increpatur; qui vi­ dens nihil proficere, rem tandem committit eius con­ scientiae. Solutio 590 Agitur de conscientia vincibiliter erronea quae, neque per se neque per accidens, est morum regula (I, 10). Da­ sius tenetur et cognoscere et exsequi Codicis praescri- STUDIOSITAS 407 ptum: «Clerici studia, praesertim sacra, recepto sacerdo­ tio, ne intermittant; et in sacris disciplinis solidam illam doctrinam a maioribus traditam et communiter ab Eccle­ sia receptam sectentur, devitantes profanas vocum no­ vitates et falsi nominis scientiam» (can. 129). Seipsum quoque fallit vehementer. Loquens Cicero de Oratoria, scripsit: «Ego hanc viam intellego esse in praeceptis omnibus, non ut ea secuti oratores, eloquentiae laude sint adepti, sed, quae sua sponte homines eloquentes faceret, ea quosdam observas­ se, atque id egisse: sic esse non eloquentiam ex artificio, sed artificium ex eloquentia natum» ’. Idipsum de disci­ plina apostolatus pronuntiandum. Ecclesia observavit quae sua sponte apostolici homi­ nes fecerunt, et haec postea imposuit sacerdotibus agen­ da. «Per viginti fere saecula, aiebat Pius XI, illustri praeclaroque modo experti sumus quantopere sacerdotum praecepta valeant, quibus ut sermo Dei vivus et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, fideliter remittitur ac quodammodo reverberatur, ita usque ad divisionem animi et spiritus pertingitur, ad egregia facinora ubique animi excitantur, ac nobilissimi spiritus omnibus iniiciuntur. Quaelibet beneficia, quae civilis Christiani no­ minis cultus in hominum societatem induxit, ex catholici sacerdotii institutione atque opera, tamquam ex remoto saltem eorum principio proficiscuntur. Id igitur bene in posterum sperare licet» 2. Vigens ergo de studiis lex canonica firmatur longissi­ ma experientia. Imprudens ergo tiro qui ei praeponeret nondum comprobatam opinionem Studiis igitur ecclesiasticis Dasius intendat animum. 591 Ad rem ipse Pius XI: «Necesse est sacri ordinis virum 1 Cicero, 1, De oratore, 32. ’ Pius XI, enc. Ad catholici sacerdotii, 20 dec. 1935; AAS, 28 (1936), p. 17 sq. DE TEMPERANTIA 408 omnes de catholica fide deque moribus disciplinas ita callere, ut easdem ceteris proponere queat, itemque dog­ mata, leges Ecclesiaeque cultum, cuius administer exsi­ stit, christifidelibus explanare possit; atque adeo oportet religionis ignorantiam, quae—quamvis humanarum re­ rum scientia mirabiles prorsus processus fecerit—multo­ rum tamen mentes obumbrant, eloquii sui luce virtute­ que collustret atque dispellat... Sacerdos igitur, etsi sui muneris occupationibus curisque distentus, altiora pro viribus gravioraque Theologiae studia repetat, atque adeo illius adiumentis doctrinae, quam in Seminario hausit, uberiorem cotidie addat sacrarum disciplinarum erudi­ tionem, qua quidem magis magisque ad condonandum animosque regendos idoneus evadat» \ Aliud quodcumque studium erit fortasse bonum, qui­ nimmo et utile; at eius bonitas, secundaria, eiusque uti­ litas, accidentalis. Absque firmo, ceterum, fundamento spectabilis licet aedificatio patet ruinae magnae; sine studio assiduo doctrinae sacrae, apostolus nihil erit nisi «aes sonans, aut cymbalum tinniens» (I Cor. 13, 1). Alii casus. 592 C. II.—Lea valde curiosa est de factis aliorum. Omnem enim occasionem quaerit ut noverit quid agant, quo pro­ perent, quibuscum fabulentur. Nonnullas etiam religiosas feminas curate observat quasi malum de eis suspicaretur. Sol.—Carpenda omnino Lea quod eius ratione agendi se exponit detractioni—quam enim mulierem silentium ornat?—, saltem proximorum despectui—quorum vitia detegat—; immo feminas religiosas, de quibus malum suspicatur, orbat tranquillitate animi necessaria ad vir­ tutem. Unde Angelicus: «Quod aliquis intendit ad consi1 Pius XI. 1. c„ p. 34. STUDIOSITAS 409 deranda vitia proximorum ad despiciendum vel detra­ hendum, vel saltem inutiliter inquietandum, est vitio­ sum. Unde dicitur Prov. 24: Ne insidieris et quaeras ini­ quitatem in domo iusti, neque vastes requiem eius * 9 C. III.—Sabel, filius familias, vacat amatoriis fabulis 593 legendis; loco vacandi studio civilium legum quod ei, ex patris iussu, incumbit. Sol.—Sabel peccat contra praeceptum patris, negle­ gens Iuris civilis; atque peccat se exponens duplici pe­ riculo, remoto, quidem, non accurate implendi, ob de­ fectum scientiae, munus advocati vel iudicis futurum; proximo, etiam, peccandi contra sextum, cum illae fabu­ lae, ob ipsarum vividas imagines, facile concutiant casti­ tatem iuniorum (Π, 451). Ad rem Angelicus: «Nobis me­ lius est non cognoscere mala et vilia, inquantum per ea impedimur a consideratione aliquorum meliorum, quia non possumus simul multa intellegere et inquantum co­ gitatio malorum pervertit interdum voluntatem in ma­ lum» 2. M C. IV.—Gracilianus, sacerdos, multum temporis im- 594 pendit auditionibus radiophonicis et transmissionibus televisivis; immo et lectioni foliorum periodicorum. Sol.—Haec certo omnia, praeterquam avocant ab aliis curis et studiis debitis, facile dicunt penes sacerdotem appetitum inordinatum cognoscendi; nisi agatur etenim de necessaria utilive recreatione, tot nuntiorum congeries nihil omnino confert sacerdotali perfectioni et muneri. C. V.—Gerinus, religiosus, iussus est a superioribus 595 ut se totum tradat peculiari sectioni theologiae colendae atque tironibus docendae. Saepius attamen dolet quod i S. Thomas, 1. c., 167, 2, 3m. a id., ib., I, 23. 3, 3m. DE TEMPERANTIA 410 nec ad predicandum nec ad alius argumenti cognitionem tempus ei suppetat, sed constanter, per annos atque annos, in una illa sectione teneatur. Sol.—Ne indolescat Gerinus: felix necessitas quae ipsum ad meliora compellit. Specializatio, ut dicitur, hodie maxime est necessaria: generalis enim cultura media est nunc superior quam cultura fuerit acti temporis. Porro specializatio non modo a neglegentia sed etiam a curiositate animum elongat: requirit applicationem ve­ hementem atque protractam; frenat quoque desiderium sciendi et vitat plurimas distractiones, quibus subsunt sive discurrentes de uno in alium locum ut Dei verbum praedicent, sive vacantes omnis generis libris et articulis ut notitiam universorum superficialem habeant. Cogitet Gerinus indefessos labores hominum qui vacant speciei propagationi: renuntiant patri et matri ut adhaereant uxori; tota ipsorum cogitatio est de filiis enutriendis, fo­ vendis et ditandis. Sint hi aliis hominibus in exemplum «qui hoc officium assumpserunt ut contemplationi va­ cent, et bonum spirituale quasi quadam spirituali pro­ pagatione in alios transmittant», prout D. Thomas lo­ quitur ‘. •4 e »· ) Huc e superioribus voluminibus Casus accedat: Le­ gens libros romanenses (II, 451). h ’h t V. LUSORIA CORPORIS EXERCITIA PERICULOSA Doctrina. 596 Exercitia corporis lusoria seu sportiva, ut hodie nun­ cupantur, obtinent finem immediatum modo delectatio» S. Thomas, 1. c., Π-Π. 142, 1, 2m. LUSORIA CORPORIS EXERCITIA PERICULOSA » 411 nem—quietem, relaxationem, gaudium—sive ludentium sive adstantium, modo autem utilitatem tum propriam, ad obtinendam, protegendam, augendam convenientem dispositionem directe quidem corporis—sanitatem, vigo­ rem, agilitatem, pulchritudinem—, indirecte fortasse et animi—qui inde assuescit conatui, disciplinae, perseve­ rantiae, etc—, tum insuper alienam, ad probandam puta et celebrandam excellentiam instrumentorum—v. gr. ani­ malium, ut in cursibus equorum, vel machinarum, ut in agonibus automotoriis—. Qui pro aliis ludunt, lucro saepe moventur. Haec corporis exercitia sunt, in genere, licita, prouti licitum est non dumtaxat favere animi relaxationi ne­ cessariae aut utili, bonae dispositioni corporis, rectae formationi characteris, industrial! progressui, sed et age­ re quoque propter lucrum ’. Immo, quoniam, praeter vi­ res corporis, promovent, ut plurimum, patientiam, oboe­ dientiam, mutuam inter ludentes amicitiam et revocant a mollitie, ignavia, vita licentiosa12. Dum fiant attamen consone ad morum regulas et 1 «Lucrum, quod est negotiationis finis, etsi in sui ratione non importet aliquid honestum vel necessarium, nihil tamen importat in sui ratione vitiosum vel virtuti contrarium. Unde nihil prohibet lucrum ordinari ad aliquem finem necessarium, vel etiam honestum. Et sic ne­ gotiatio licita reddetur. Sicut cum aliquis lucrum moderatum, quod ne­ gotiando quaerit, ordinat ad domus suae sustentationem, vel etiam ad subveniendum indigentibus; vel etiam cum aliquis negotiationi intendit propter publicam utilitatem, ne scilicet res necessariae ad vitam patriae desint, et lucrum expetit non quasi finem, sed quasi stipendium laboris» (S. Thomas, Summa Theol., II-II, 77, 4). - «Maximi momenti est, quod sport evadere potest remedium contra sensualitatem et regulator evolutionis normalis vitae sexualis iuvenum. Non solum indirecte hoc efficit, sell, per avocationem phantasiae et attentionis a cogitationibus et rebus venereis et per educationem confir­ mationemque voluntatis ; sed etiam positive et biologice. Defatigatio enim exercitatione quotidiana vel saltem frequenti orta et beneficus somnus, qui illam sequitur, limitant vel tollunt functiones praesertim vero excitationes innaturales et anormales organorum sexualium» (Fo­ dor, Christiana cultura corporis cum speciali respectu ad modernum sport. Claudiopoll. 1947. p. 95). 412 DE TEMPERANTIA ideo: a) ex parte causae, ne fiant ob pravum finem, puta avaritiam—facilem nunc temporis in ludis sportivis professionalibus—, vel vanam gloriam—in amatoriis quo­ que frequentem propter serpentem corporis glorificatio­ nem—; b) ex parte actus, ne obstent officiis individualibus, familiaribus, socialibus, religiosis c) ex parte effe­ ctus, denique, ne sint noxia vel· periculosa animae, sive ludentis sive proximorum—ne videlicet pudorem laedant, pravos intinctus excitent, v. gr. propter nuditatem vel contactum—, immo vel corpori—vitae vel sanitati, nempe. 597 Iam diximus (II, 261) ex causa tantum proportionate gravi licere se vel alium mortis exponere discrimini; tres etiam signare Auctores rationes sufficientes, bonum sci­ licet virtutis, bonum publicum seu commune et necessi­ tatem artis exercendae. Novimus quoque (II, 262) rationes sufficientes ubi periculum instet proximum, sufficere a fortiori ubi periculum vel arte vel peritia remotum fiat; in definiendo, denique, periculo proximo aut remoto oportere saepius attendere ad peritorum seu professiona­ lium sententiam. Casus primus. 598 Thespesius erat iuvenis actioni catholicae adscriptus, sed taurorum agitationibus se dicavit, in patria celebra­ tis, atque in arte taurina sic profecit ut inter coaetaneos sit nominatissimus. Licet ipse aliquantulum declinaverit a praxi religiosa, 1 «Rendete in primo luogo a Dio l’onore che gli è dovuto, e sopratutto santificate il giorno del Signore, poichè lo sport non eslme dagli obblighi religiosi... Parimenti il quarto comandamento, espresslone e tu­ tela dell'armonia intesa dal Creatore in seno alia famiglla, ricorda la fedeltà agli obblighi familiari, i quali debbono anteporsi allé credute esigenze dello sport e delle associazioni sportive» (Pius XII, alloc. De ratione sport et educationis physicae, 8 nov. 1952; AAS, 44 [1952], p. 875). LUSORIA CORPORIS EXERCITIA PERICULOSA 413 nihilominus bonus iuvenis permansit. Cum callidam be­ stiam recens provocaret, ab ea impetitus est et in summo vitae positus discrimine. Valde commotus ob inopinatum hunc eventum, a con­ fessario postulat num ipsi liceat susceptum prosequi lu­ bricum institutum. Solutio Duo in casu signantur Thespesio facietenus adversa: 599 quod aliquantulum declinaverit a religiosa praxi et quod in praecipiti fuit recens eius vita. At utrumque distinguamus oportet. Si Thespesium professio taurina praepediat a praxi religiosa obligatoria—v. gr. ab audiendo sacro diebus do­ minicis et festivis—, confessarius eum cogat ut ipsi vale­ dicat. Si eum, contra, prohibeat a sola praxi religiosa supererogatoria—v. gr. a publica in ecclesia Rosarii reci­ tatione—, confessarius ne imponat, ex hoc capite, opus susceptum deserendum. Et hic sensus, in casu, probabi­ lior, cum in Thespesii laudem adiciatur «nihilominus bo­ nus iuvenis permansit». Qui contigit eventus luctuosus potest forsitan illius 600 temeritati tribui ad opinionem unius plebis atque ad opinionem quoque professionalium. Si primum dumtaxat, non est Thespesius carpendus quasi temerarius: ars, pe­ ritia, consuetudo reddunt facillima quae imperitis et inexpertis impossibilia sunt. Si alterum quoque, Thespe­ sius est de temeritate reprehendendus. Quin propterea arcendus sit arena. Nam si quidem talis esset indolis ut passim seu frequenter inconsiderate se exponeret periculis—ad obtinendum puta popularem plausum—nec spes emendationis ulla, prohibendus certo certius foret ne pergat in suscepto instituto; si agit, con­ tra atque ut plurimum, prudenter—de facto incolumis 414 DE TEMPERANTIA hucusque evasit per longa experimenta quibus nomen sibi praeclarum conciliavit, ipseque recens casus inopinatus dicitur—, confessarius ipsum permittat artem taurinam exercere, cui profecto non sunt pericula maiora quam nonnullis aliis, hisque nullibi reprobatis immo et laudatis exercitiis; si quondam inopinatum aliquod contingit, hoc quidem dandum est vel temeritati ludentium, qui non adhaerent regulis artis, vel incertitudini providentiae nostrae, cum prudentia confletur experientiis \ Pericu­ lum expertus, Thespesius noster, cautior cum evaserit, ab eo longius in posterum discedet. 4 Alii casus. ·< IR 601 ? s C. II.—Non parum angitur confessarius Protolicus cum paschali tempore accedunt viri atque mulieres cir­ censibus ludis se periculo mortis committentes; nescit etenim num eos arguat de peccato gravi. Sol.—«Graviter peccant illi qui levibus de causis se coniiciunt in discrimen mortis, quales sunt funambuli, in altissimis locis super funem deambulantes, corpusque vo­ lutantes, et alii similes circulatores; nisi viribus et dex­ teritate adeo polleant, ut prudentis arbitrio non sit pro­ babile periculum mortis». Ita Aertnys-Damen 3. h V, k K I 1 «Accidit de facto quod Princeps Hispaniae habens cervam parvu­ lam sibi domesticam quasi catellam, aborta fuerit ex timore canum insequentium cervam illam fugientem ad solitum gremium dominae suae. Fuit autem casus non solum ab ipsa puella inexcogitatus, sed a tot prin­ cipibus et viris qui Principis curam habebant aut ei assistebant, et ex ea regni successorem expectabant. Et tamen post factum omnes dicimus quod debuerat caveri ne in locum ubi venatici canes adessent, illa iret cum cerva... Et hoc dixerim ut in casibus distinguatur quod post factum, experientia prudentiores facti, faceremus; et quid inexperti fecissemus. Neque enim exacta diligentia exquiritur qualis a summa prudentia ema­ nare posuisset: sed quae a communiter prudentibus emanare consuevit in huiusmodi negotiis» (Caietanus, in II-II, 64, 8, n. 2). 2 Aektnys-Damen, Th. Mot., I, 567, ed. 1939. LUSORIA CORPORIS EXERCITIA PERICULOSA 415 C. III.—Auxentius vacat montanis etsi periculosis as- 602 censionibus quod primi qui cacumina superant magna gloria et honore decorentur. Estne ratio sufficiens? Sol.—Negative. «Vita est maius bonum quam bona temporalia, inter quae gloria, honor et fama reponuntur. Cuncta enim quae habet homo, pro anima sua dabit: omnia siquidem illa ordinantur ad vitam humanam si­ cut ad finem... Unde non solum qui se interficiunt, sed qui sine alio titulo ponunt vitam in magno periculo pro­ pter gloriam humanam, graviter delinquunt». Sic Vito­ ria \ C. IV.—Rutilus, certaminum gymnicorum praeceptor, 603 exercitia quamvis periculosa laudibus extollit quod cor­ poris evolutioni ipsa subiaceat intellectualis vel moralis hominis perfectio: Mens, inquit, sana in corpore sano. Sol.—Licet optandum sit hominem esse sanum mente et corpore, non oportet tamen aestimare sanitatem men­ tis allegatam corporis sanitati: historia atque quotidiana experientia plurima exempla profert virorum et femina­ rum corpore imbecillium, animo tamen fortium et illu­ strium 2. C. V.—Orentius, artis gymnasticae magister, discipu- 604 los excitat ad corporis exercitia lusoria omnis generis: haec enim exercitia saluti conferunt atque organicae 1 Vitoria, rei. De homicidio, n. 36; ed. 1765, p. 420. 2 «Mentre ci auguriamo che 1’antico adagio Mens sana in corpore sano divenga sempre più largamente la sorte della presente generazione, è dovere di tutti soffermarsi con speciale e pietosa attenzione su quei casi, in cui il destino terreno è diverso. Tuttavia la dignità umana, il dovere e il suo adempimento non sono legati a quel detto. Numerosi sono gli esempi che présenta la vita di ogni giorno, oltre a quelli dis­ seminati lungo il corso della storia, i quali dimostrano come nulla vieta che un corpo infermo o minorato possa albergare un’ anima sana, talvolta grande, perfino geniale ed eroica» (Pius XII. alloc, supra (596n) citata; AAS, 44 [1952], p. 874). 416 DE TEMPERANTIA perfectioni; quod est quibusdam vitae discrimen parvi aut nihili reputandum. Sol.—Orentius inconsulte loquitur; quo modo enim possunt conferre saluti et perfectioni corporis quae exer­ citia dicuntur corporis laesiva et mortis causae? Huc e superioribus voluminibus Casus accedant: In competitione currens cum automobili et occidens vetu­ lam et gallinas (I, 118-20); De montium ascensione pe­ riculosa (I, 162-6). ‘I Μ h h 1 «E‘ da escludere subito una delle cause scusanti plù communemente addotte: 11 preteso beneficio per la salute e per la perfezione organica. E’ infatti assurdo voler cercare un vantagglo per la sanità del corpo in esercizi che ne possono compromettere la integrltà e perfino causare la morte» (Roberti, Dizionario di teol. morale, v. Sport perlcolosi, p. 1301). INDEX AUCTORUM Citantur numeri marginales. Littera n notam indicat adiectam numero. Aertnys - Damen, 26n, 133n, 140n, 156, 182, 184, 188, 244n, 264n, 282, 347n, 359n, 365, 377, 379, 391, 426, 454, 464n, 492, 601. Alexander VII, 47. Alexander VIII, 50. Alphonsus (S.), 54, 64n, 312, 359n, 360n, 367n, 407, 502. Ambrosius (S.), 292. Antonelli, 133n, 144n. Aristôteles, 586. Augustinus (S.), llln, 222, 315n, 322, 409, 525, 549, 558, 574, 575. Bacci, 312. Balmes, 582. Bender, 48. Benedictus XIV, 522n, 523, 527. Bernardus (S), 584, 585. Beschin, 207. Billuart, 31, 72n, 73n, 75n, 106, 112, 157n, 204, 248, 250n, 259, 260, 262n, 335n, 343, 462, 466, 467, 515, 541, 544, 551, 555. Bon, 400. Bucceroni, 96, 110, 134n, 176, 205, 273, 293, 419, 473, 494. Caietanus, 20, 30n, 55, 286n, 385, 391n, 411, 414, 414n, 418, 457, 461, 533n, 540, 545, 545n, 546, 547, 568, 569, 600n. Capizucchi, 529, 531. Cappello, 115n. Cicero, 1, 590. Creusen, 400. Damen, 367, 368n, 375, 376. 377n. v. Aertnys-Damen. Eschbach, 137n. Eula, 237. Fanfani, 34, 75n, 98, 107, llln, 118, 148n, 155, 165, 168, 174, 187, 196n, 219, 258, 303, 342, 354, 361, 374, 388n, 475, 482, 492. Ferrariensis, 554. Ferreres, 109, 109n, 137, 198, 215, 220, 224n, 283, 300n, 305, 359n, 363, 396, 403, 417n, 464n, 474, 538, 571. Fodor, 596. Gemelli, 400n, 401n. Genicot, 45, 144n, 154, 168n, 175, 206, 275, 284, 301, 306, 338, 350, 397, 439, 492n, 519. Gonet, 561. Grandori, 399n. Gregorius (S.), In, 539, 569n. I Hieronymus (S.), 1. Hieronymus a Parisiis, 97. Hugon, 29n. Innocentius XI, 42, 47, 50. 228, 238. Ioannes Clymacus (S.), 536. Kenrick, 145n. Kosnik, 557n. 418 478n, 484, 502, 505, 515, 586n. Scremin, 501. Séneca, 1, 569. Silvius, 69, 5^2, 551. Larraga, 47, 195, 218, 239. Lehmkuhl, 347n. Lohner, 359n. L0PE2 (B)., 217. Lopez (U.), 60. Lumbreras, 249n, 309. Tamburinus, 417n. Tanquerey, 497. Teresia (S.), 578. Thomas (S.), 9n, 10η, 16n, 17n, 18n, 19, 20, 21n, 22, 23, 49, 54, 55, 60, 64, 74n, llln, 116, 121n, 163, 222, 227, 245, 247, 264n, 270, 285, 285n, 286n, 294, 296, 302, 309, 309n, 316, 321, 322, 32211, 324, 325, 326, 327, 330, 344, 345n, 390, 391n, 394, 398, 41411, 415n, 416, 437, 441n, 450, 455, 455n, 457, 460, 461, 469, 486, 505, 507, 525, 533, 536, 539, 543, 54311, 546, 547, 550, 553, 557, 558, 560, 565, 568, 570, 576, 579, 580, 581, 583, 585, 586n, 587n, 592, 593, 595, 596n. Thurston, 422n, 423n, 430n. Mainage, 423n. Mancini, 502n. Marc, 74n, 75n, 80, 112, 182, 188, 274n, 297n, 346, 357, 376n, 380n, 388, 416n, 431n, 432n, 433n, 446, 446n, 467n, 485, 493n. Merkelbach, 26n, 108, 118, 129, 133, 13411, 135, 140, 142, 143, 144, 144n, 145, 146n, 160, 164, 186, 194, 199, 203, 262, 277, 346n, 350, 397, 412n, 469, 471, 480, 493n. Moretti, 141, 433. <1 4 « it p Noldin, 144n, 199, 346n, 369, 379, 415, 433n, 454n, 477. « Omez, 422n, 423n. >* > l| H Paban, 153. Palazzini, 197, 281, 502n. Passerini, 364. Peinador, 20, 56. Piscetta-Gennaro, 199, 199n, 214. Pius XI, 125, 134, 158, 467n, 591. Pius XII, 125n, 126n, 159n, 16011, 555, 557n, 558, 558n, 561n, 596n, 603n. Prümmer, 24n, 73, 75n, 85n, 138, 145n, 152, 166, 183, 185, 204n, 226, 238, 274, 276, 33511, 341, 346n, 357, 359n, 361, 368, 376, 387, 391, 407, 453, 455, 459, 467," 469, 472, 476n, 486n, 487, 493, 541. Vallgornera, 543. Van den Ecrendeemt, 44, 114. Vermeersch, 64n, 75n, 88, 108n, 136, 137, 140n,144n, 145n, 275, 338, 346n, 368n, 411n, 425, 426, 433n, 455, 497n, 518n. Vermeersch-Creusen, 442, 44211, 443, 443n, 447, 497, 517. Vicente, 319. Victoria Antioch., 581. Visser, 264n, 408. Vitoria, 84, 115, 120, 122, 122n, 131, 132, 15411, 221n, 246, 25111, 292, 41711, 448, 450, 458, 497, 503, 522, 537, 602. Willwoll, 392. Regatillo, 355, 362. Roberti, 604n. Salmanticenses, 83, 99, llln, 192, 272, 335n, 351, 360, 368n, 369, 375, 378n, 380n, 409n, 410n, 415, 416n, 449, Ylla, 304, 331. | Zacchi, 420η, 423n, 428n, 429n. Zampa, 399n. Zigliara, 317. INDEX RERUM ■Citantur numeri marginales. Littera n notam indicat adiectam numero. Absolvens in dubio positivo et probabili iurisdictionis, 40, 43. Abstinentia a cibo (hunger­ strike) ob bonum sociale, 117. Accessio, 208-220. Accusatus, v. Reus. Aedificans in fundo alieno, 212-6, 218; ex alienis mate­ riis, 218. Aegrotus, quoad vitae assecurationem, 284, ut materia experimentorum, 124s, an eius consensu, 126. Aemulatio, 544, 545n. Aequiprobabilismus, 51. Aequivocatio in verbis et fa­ ctis, 503n; v. Restrictio mentalis. Agere contra scientiam et contra conscientiam, 246. Aggressio, v. Defensio, Occi­ sio; aggressionem praeve­ niens, 153s. Agrum, emens in quo the­ saurum latere novit, 204; fodiens, inscio domino, in quo thesaurum suspicatur, 203; agri frugiferi furatus parvam portionem, 230. Alapam retorquens, 492. Amatoriis fabulis deditus, 592. Amicitia, v. Susurratio. Amputatio, v. Mutllatlo. Apes fugientes, culus sint domini, 194. Aqua (in), v. Divinatio. Arbor protendens ramos in vineam alienam, 217. Artes sanitati et vitae peri­ culosas exercentes, 118. Astra (per), v. Divinatio. Auctoritas publica quoad di­ spensationem a restitutio­ ne, 75; eius iur$ in mem­ bra subditorum, 1251 Automotoriae competitioni deditus qui unum occidit et alium vulneravit, 599-602. Avulsio, 208n. Baptizans adultum sine ex­ plicita fide Christi, 40s; cum materia probabiliter valida, 40, 42. Bilinguis, 285n. Bona, v. Filiorum dominium, Uxorum dominium. Caietani somnia, 414n. Calumnia, 250; v. Detractio. Castratio pro castitate ser­ vanda, 163. Casulas obsoletas dans pau­ peri, 439. Causae excusantes a restitu­ tione, v. Restitutio; a re­ stitutione famae, 261. Certamina, pro gloria huma­ na, 540; gymnica, 603. Cessio bonorum, 74, 81. Chartas (per), v. Divinatio. Circensibus ludis addicti, 601. Cives, quo sensu membra Relpubiicae, 132. Cogitationes libidinosae in ecclesia, 434s. Cognitionem (quoad) duplex hominis inclinatio, 586n. Columbae in alienum colum- 420 A ,Ί Η ς barium transeuntes ν e 1 agris nocentes, 195. Communicatio cum spiriti­ bus, v. Splrltismus. Compensatio, 75, v. Furtum; damni gravis cum culpa le­ vi, 73; occulta, 85-99, v. Famuli, Filii, Mercatores. Compensatlonlsmus, 52, 59. Compositionis indultum, 75, 83. Condonatio, 75. Conexio virtutum in pruden­ tia, 1-11. Confessarlus, appellans ad sensum communem, pru­ dentiam, rectam intentio­ nem, 53-5; dubitans num absolverit, 44; interroga­ tus a ludice, 514s; parvi­ pendens peccata Inanis gloriae, 534-6, superbiae, 585, pollutionis, 556-60; plures audiens in mortali, 438; pro audiendis colleglalibus petens pecuniam, 448. Conscientia, et prudentia, 11-23, et electio, 16n; opinativa, quomodo vertatur in certam, 36; Incerta In­ sufficiens pro agendo, 36; scrupulosa, 24-35. Consilium, quomodo deter­ minetur, 21n. Cooperatio Inlusta, num ter­ tia radix restitutionis, 61n. Corpus, astrale, 428n; corpo­ ris exercitia, v. Exercitia. Craniotomia, 141. Criminum occultorum reve­ latio, v. Detractio, Revela­ tio. Cruciata (bulla), 75n. Cultus religiosus publicus, 319. Curiositas, 87s; de factis alio­ rum, 592. Cutis portionis cessio, 165. Daemonis pacto uti, 391n; v. Divinatio, Splrltismus. Damnatus, v. Reus; damna­ ti ad mortem locum occu­ pans, 119. Damniflcatio inlusta, v. Re­ stitutionis radices. Damnum, creditoris vel tertii excusat a restitutione, 74; damni emergentis com­ pensatio, v. Furtum. Debitum solvens creditori creditoris sui, 80. Defectuum revelatio, v. De­ tractio, Revelatio. Defensio, sui 146-56; facile excesslva, 148n; aliorum, 148, 156; v. Occisio. Denuntians falso de sollici­ tatione, 440. Detractio, 249-61; peccatum periculosum, 251n; restitu­ tionis onus, 251, 260, 290; causae a restitutione excu­ santes, 261; v. Susurratio, Revelatio. Devotio generaliter, 314 n. Discordias vel dissensiones seminans, 293s. Divinatio, 389-98; per astra, 393s; mediis certo improportionatls, 395; in aqua, 396; per chartas, 397. Dolens quod minus idoneis delata sint munera quae ipse sibi optabat, 544-8. Dolor corporis et patientia, 552. Dominium, v. Filii, Uxores. Electio, v. Conscientia, Indi­ cium. Embryotomia, 133-45; quid parocho vel confessarlo agendum si medicus eam suadeat, 145. Ensalmus, 410n. Eripiens ab extremo periculo res mox perituras, 192s. Exercitia corporis lusoria et periculosa, 596-604. Falsum testimonium, v. Te­ stimonium. Fama, lus ad eam, 249; eius reparatio, v. Detractio. 421 Famuli, quoad furtum, 231-9; retinentes pretii differen­ tiam, 233-7; se compensan­ tes pro servitiis, 238; escu­ lenta et poculenta subri­ pientes, 239; eorum occulta compensatio, 238; negantes dominum esse domi, 508; quoad res inventas in cau­ pona, 196, aut in emptis pro dominis, 205. Fascinum, 410, 416. Fecundatlo artificialis, 562. Fetus ectopicus, num agressor inlustus, 142. Fidelitatis iuramentum, 387. Filii, 476, v. Illegitimi; eorum obligationes, 451-62; con­ scii iniustitiae patris, num teneantur patrem monere, num possint adire heredi­ tatem, 65-7; an sollemniter professus teneatur clau­ strum exire ut subveniat patri, 456s; an patri ex­ tra extremam necessitatem subvenire debeant de su­ perfluo vitae, 458, an te­ neantur de bonis suis sol­ vere patris debita, 460; se compensantes occulte pro sacrificiis et opera, 97-98, 170-2, 176; eorum domi­ nium, 166-76; v. Parentes. Finis et media in ordine in­ tentionis et exsecutionis, 533n. Fluxus electricus pro foetu occidendo, 133n. Fodinae, 190. Foveam fodiens ut inimicus cadat, 493. Frumenta aliena miscens propriis, 220. Furtum, 221-30; restitutionis onus, 222, 229; est mini­ mum peccatorum contra Decalogum, 221n; tamen periculosum, 222; syngra­ phae loteriae sorte ditatae, 223-5; in necessitate, 226, 228; parvae portionis agri frugiferi, 230; v. Famuli. Gloria humana, v. Inanis gloria. Homicidium, an duplex pec­ catum, llln; v. Occisio. Humilitas, 573-85; Sancto­ rum, 578-80, 582; S. Tho­ mae, 581. lactantes se coram aliis, 538. Ignorantia, excusans a resti­ tutione, 74. Illegitimi, 476; eorum iura, 477, 485; v. Parentes. Imaginem depingens in tela aliena, 219; imaginum in processione delatio a ma­ iorem stipem offerente, 449. Impatientia seniorum, 553. Impediens, donationem, 70s; collationem beneficii, 72; a consecutione debiti ex iustitia, 72n. Impotentia, excusans a re­ stitutione, 74. Inanis gloria, 532-40; in certamlnibus, 540. Indicatio medica et therapeutlca, 134n. Indignatio, 545n. Infans in utero num aggressor inlustus, 141. Innocentis occisio, v. Embryotomla, Occisio. Insulae efformatae in flu­ viis, 210n. Inveniens fasciculum obliga­ tionum in veste materterae defunctae, 206. Ira, 564s, 569s; quaenam sit moderata, 572; eius filiae. 567n, et signa, 596n. Iracundia, 563-72. ludex, quis et ad quid tenea­ tur, 240; privata scientia conscius auctoris criminis et falsitatis testium, 243s; an teneatur sententiam ferre see. allegata et pro­ bata, 245; an tunc agat contra conscientiam, 246; 422 Lana (ex) aliena conficiens pannum, 220. Laudem quaerens et tribuens ob victoriam in duello, 537. Laxismus, 50. Legitlmatlo illegitimorum, 476n. Lex an obliget insufficienter promulgata, 56, vel dubia, 60. Libidinosis cogitationibus et stimulis vacans in ecclesia, 434s. Loteriae syngrapham, fura­ tus sorte ditatam, 223-5; colligens proiectam, 198. Lucrum, 596n; lucri cessan­ tis compensatio, v. Furtum. Ludimagister facilis ad iram, 566-8. convivii mensas operien­ das, 439. Maritus, dissipans communia bona, iuxta legis tamen concessionem, 186; incon­ sulta uxore alienans bona dotalia aut male Impendens horum fructus, 187; v. Pa­ rentes. Martyrium, 521-31; oblatio spontanea, 522n; Stae. Ma­ riae Goretti, 524-6; num illud censetur acceptare qui Christiane vivit, 531; missionaril occisi in odium fidei dum somnum capie­ bat, 530. Masturbatio, v. Pollutio. Mater, v. Parentes. Media, v. Finis. Medicus, quoad remedia ad­ hibenda, 48; suppeditans medicamenta paucis ex aegrotis, 123-8; revelans perditos mores aegrotorum, 278-80, 283; conscius aegri­ tudinis eius qui vult vitam assecurare, 284; subalterni oboedientia primario, 128. Mendacium, 496-509; officio­ sum pro vitando damno gravi, 505; an eligendum instar minoris mali, 507 ; matris ad protegendos fi­ lios contra iracundiam pa­ tris, 506; v. Restrictio men­ talis. Ivlercatores, negantes se ha­ bere quae emptores petunt, 509; eorum compensatio occulta, 98; praxis dam­ nanda, 232. Montanis ascensionibus va­ cans, 602. Mortis vel aegritudinis pe­ riculum, v. Periculum. Mutllatlo, 157-65. Mutuum, pro vitanda morte, 227; v. Tituli, Usura. Magistratus, v. ludex. Magnanimitas, 532. Mappas altaris adhibens ad Naufragantium res an dere­ lictae, 192. Navis praefectus manens in in causis dubiis quomodo procedat, 47. Iudicium conscientiae, et pru­ dentiae, 16-8, et liberi ar­ bitrii, 16n, et electionis, 21. lura auctoritatis publicae in membra subditorum, 125. Iure suo non utens sed ma­ nifestans voluntatem non renuntiandi, 110. luramentum, 378-88; absque animo iurandi, 384; absque intentione implendi, 386; non impletum, 386; contra consilia evangelica, 380n; cum restrictione mentali, 381-3; de puniendis filiis, 385; fidelitatis principi vel gubernio, 387; per Sanctos tripliciter, 378n; super Biblia protestantica, 388; su­ per Koran, 388n; iuramento se lactans de peccato, 380n. lustiflcatus (recens) num pergat esse vitiosus, 9n, 11. lustitia commutativa (in) tu­ tior pars sectanda, 46. '4^ 423 navi quae demergitur, 113-5. Neglegentia, 587. Nemesis, 545, 547. Obligatio obiective incerta an subiective nulla, 57. Oboedientia, medici subalter­ ni primario, 128; filiorum, 453-5. Observantiae vanae, 409-19. Occisio, innocentis, 121-32; obsidis, 130; invasoris pu­ dicitiae, 152; aggressoris iniusti materialiter, 152; v. Defensio, Embryotomia, Suicidium. Occupatio, 188-98. Oculis lascivis contuens fe­ minas in ecclesia, 434s. Ominosa (male), 410, 417. Omissionem sive administrationis sive receptionis sa­ cramentorum vendere, 446. Opinio probabilis, noxia et innoxia, 37; an eam sequi liceat, 38; v. Probabilitatis systemata et usus. Oratio, 320-31; in ea petenda, 322, an detrahat divinae voluntati, 323-6; ad San­ ctos Ordinis, 328, ad San­ ctos minus excellentes, 329, ad animas purgatorii, 330; superstitiosa, 331, 418. Paenitens num teneatur sta­ re iudicio confessarii in materia restitutionis, 84. Parentes, eorum obligationes, 463-75; in genere, 463; quoad educationem religio­ sam et civilem, 464s; quoad status filiorum electionem, 466-70; quoad scholas, 471; quanto tempore tenentur filiis subministrare neces­ saria, 472; incuril de filiis, 474; quoad filium antipathlcum, 473; num possint filios exheredare, 475; obli­ gationes quoad filios ille­ gitimos, 476-85; ad quid te­ netur mater quoad adulte­ rinum, 479-81; pro expensis ob adulterinum domi edu­ catum, 482; pro educato in hospitio, 484; quae possint spuriis